TYT Coğrafya Nem, Yağış ve İklimler Konu Anlatımı

Nem, Yağış ve İklimler

Atmosferde bulunan su buharına nem denir.

Nem; bulut, sis ve yağış oluşumunda temel etkendir. Bir bölgede sıcaklık, nem ve yağış koşulları ise iklim özelliklerinin oluşmasında belirleyici rol oynar.

1. Nem Nedir?

Atmosferde bulunan su buharına nem denir.

Atmosferdeki nemin temel kaynağı:

• Denizler • Okyanuslar • Göller • Akarsular • Toprak • Bitkiler

üzerinden gerçekleşen buharlaşmadır.

1. Mutlak Nem

1 m³ hava içinde bulunan su buharının gram cinsinden miktarıdır.

Birim:

g/m³

Mutlak nem:

• Denizlere yakın yerlerde genellikle fazladır. • Kurak ve denizden uzak alanlarda genellikle azdır.

1. Maksimum Nem

Bir hava kütlesinin belirli bir sıcaklıkta taşıyabileceği en fazla su buharı miktarıdır.

Sıcaklık arttıkça:

Maksimum nem artar.

Sıcaklık azaldıkça:

Maksimum nem azalır.

1. Bağıl Nem

Havadaki mevcut nemin, havanın taşıyabileceği maksimum neme oranıdır.

Formül:

Bağıl Nem = Mutlak Nem / Maksimum Nem × 100

1. Bağıl Nem ile Sıcaklık İlişkisi

Mutlak nem değişmeden sıcaklık artarsa:

• Maksimum nem artar. • Bağıl nem azalır.

Mutlak nem değişmeden sıcaklık azalırsa:

• Maksimum nem azalır. • Bağıl nem artar.

1. Doyma Noktası

Havanın taşıyabileceği maksimum su buharı miktarına ulaştığı duruma doyma denir.

Bağıl nem:

%100

olduğunda hava doymuştur.

Bu durumda uygun koşullarda yoğuşma başlar.

1. Yoğuşma

Atmosferdeki su buharının soğuyarak sıvı veya katı hâle geçmesine yoğuşma denir.

Yoğuşma sonucunda:

• Bulut • Sis • Çiy • Kırağı • Kırç

oluşabilir.

1. Çiy

Havadaki su buharının sıcaklığın 0°C’nin üzerinde olduğu koşullarda soğuk yüzeyler üzerinde su damlacıkları hâline gelmesidir.

1. Kırağı

Hava sıcaklığının 0°C’nin altında olduğu koşullarda su buharının doğrudan buz kristallerine dönüşmesidir.

1. Kırç

Sisli ve soğuk havalarda su damlacıklarının yüzeylerde donmasıyla oluşur.

Özellikle:

• Ağaç dalları • Teller • Direkler

üzerinde görülebilir.

1. Sis

Yeryüzüne yakın hava tabakasındaki su buharının yoğuşmasıyla oluşan buluttur.

1. Bulut

Yükselen havanın soğuması sonucu su buharının yoğunlaşmasıyla oluşur.

Bulut oluşumu için genellikle:

• Nem • Soğuma • Yoğuşma

gerekir.

1. Yağış

Atmosferde yoğuşan su buharının sıvı veya katı hâlde yeryüzüne düşmesine yağış denir.

Başlıca yağış türleri:

• Yağmur • Kar • Dolu

1. Yağmur

Bulutlardaki su damlacıklarının birleşerek büyümesi ve sıvı hâlde yeryüzüne düşmesidir.

1. Kar

Atmosferdeki su buharının buz kristalleri hâline gelerek yeryüzüne düşmesidir.

1. Dolu

Bulut içindeki su damlacıklarının güçlü yükselici hava hareketleriyle donup büyümesi sonucu oluşur.

Özellikle:

Kuvvetli konveksiyon olaylarında görülebilir.

1. Yağışın Oluşabilmesi İçin

Havanın:

• Nem içermesi • Yükselmesi veya soğuması • Doyma noktasına ulaşması • Yoğuşması

gerekir.

1. Yağış Oluşum Türleri

Yağışlar oluşumlarına göre:

• Yamaç yağışları • Konveksiyonel yağışlar • Cephe yağışları

olarak üç temel grupta incelenir.

1. Yamaç Yağışları

Nemli hava kütlesinin bir dağ yamacı boyunca yükselip soğumasıyla oluşur.

Diğer adı:

Orografik yağış

1. Yamaç Yağışlarında Rüzgâr Üstü ve Rüzgâr Altı

Rüzgâr üstü yamaç:

• Hava yükselir. • Soğur. • Yağış artabilir.

Rüzgâr altı yamaç:

• Hava alçalır. • Isınır. • Kuraklık artabilir.

1. Konveksiyonel Yağışlar

Yeryüzünün güçlü biçimde ısınmasıyla hava yükselir.

Yükselen hava:

• Genleşir. • Soğur. • Yoğuşur. • Yağış oluşturur.

Diğer adı:

Yükselim yağışı

1. Konveksiyonel Yağışların Görüldüğü Alanlar

• Ekvator çevresi • Yazın karasal iç kesimler • Türkiye’de ilkbahar ve yaz döneminde bazı iç bölgeler

Türkiye’de İç Anadolu’da ilkbahar dönemindeki konveksiyonel yağışlara:

Kırkikindi yağışları

denir.

1. Cephe Yağışları

Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşmasıyla oluşur.

Sıcak hava:

Soğuk hava üzerinde yükselir.

Yükselen hava soğur ve yağış oluşabilir.

Diğer adı:

Frontal yağış

1. Cephe Yağışlarının Yaygın Olduğu Alanlar

Orta kuşakta sık görülür.

Türkiye’de özellikle:

Kış mevsiminde etkili olabilir.

1. Yağış Dağılışını Etkileyen Faktörler

Başlıca:

• Nem kaynağına uzaklık • Yer şekilleri • Yükselti • Rüzgârlar • Basınç koşulları • Okyanus akıntıları • Sıcaklık

1. Denizellik ve Yağış

Denizler önemli nem kaynaklarıdır.

Bu nedenle denize yakın alanlarda uygun koşullar varsa yağış miktarı artabilir.

Ancak:

Denize yakın olmak tek başına bol yağış garantisi değildir.

1. Yer Şekilleri ve Yağış

Dağların uzanışı yağışı etkiler.

Nemli rüzgârlara dik uzanan dağlarda:

Rüzgâr üstü yamaçlar daha fazla yağış alabilir.

1. Basınç ve Yağış

Alçak basınç:

Yükselici hava → bulutlanma ve yağış ihtimali fazla

Yüksek basınç:

Alçalıcı hava → açık ve kurak koşullar daha yaygın

1. İklim Nedir?

Geniş bir bölgede uzun yıllar boyunca görülen hava koşullarının ortalama özelliklerine iklim denir.

İklim:

• Uzun sürelidir. • Geniş alanları kapsar. • Değişimi yavaştır.

1. Hava Durumu

Dar bir alanda kısa süre içinde görülen atmosfer koşullarıdır.

Örnek:

“İstanbul’da bugün yağmur bekleniyor.”

→ hava durumu

“Akdeniz kıyılarında yazlar sıcak ve kuraktır.”

→ iklim

1. Klimatoloji ve Meteoroloji

Klimatoloji: İklimi inceler.

Meteoroloji: Kısa süreli hava olaylarını inceler.

1. İklimi Oluşturan Temel Elemanlar

• Sıcaklık • Basınç • Rüzgâr • Nem • Yağış

1. İklimi Etkileyen Faktörler

• Enlem • Kara-deniz dağılışı • Yükselti • Yer şekilleri • Okyanus akıntıları • Basınç ve rüzgâr sistemleri

1. Dünya’daki Başlıca İklim Tipleri

Genel olarak:

Sıcak iklimler: • Ekvatoral • Savan • Muson • Çöl

Ilıman iklimler: • Akdeniz • Okyanusal • Ilıman karasal / step

Soğuk iklimler: • Sert karasal • Tundra • Kutup

1. Ekvatoral İklim

Ekvator çevresinde görülür.

Özellikleri:

• Yıl boyunca sıcaklık yüksektir. • Yıllık sıcaklık farkı azdır. • Her mevsim yağışlıdır. • Konveksiyonel yağışlar yaygındır. • Yağış miktarı fazladır.

Doğal bitki örtüsü:

Geniş yapraklı, gür yağmur ormanları

1. Savan İklimi

Ekvatoral iklim ile çöl iklimi arasında görülür.

Özellikleri:

• Yıl boyunca sıcaklık yüksektir. • Yaz yağışlıdır. • Kış kuraktır.

Doğal bitki örtüsü:

Uzun boylu otlar ve seyrek ağaçlardan oluşan savan

1. Muson İklimi

Güney ve Güneydoğu Asya’da yaygındır.

Özellikleri:

• Yazlar sıcak ve çok yağışlıdır. • Kışlar daha kuraktır. • Yaz musonları bol yağış getirir.

Doğal bitki örtüsü:

Muson ormanları

1. Çöl İklimi

Genellikle 30° enlemleri çevresinde ve kıta içlerinde görülebilir.

Özellikleri:

• Yağış çok azdır. • Günlük sıcaklık farkı fazladır. • Nem oranı düşüktür.

Doğal bitki örtüsü:

Kurakçıl bitkiler

1. Akdeniz İklimi

Akdeniz çevresi başta olmak üzere bazı orta kuşak kıyılarında görülür.

Özellikleri:

• Yazlar sıcak ve kurak • Kışlar ılık ve yağışlı

Doğal bitki örtüsü:

Maki

1. Okyanusal İklim

Orta kuşağın okyanus etkisindeki batı kıyılarında görülür.

Özellikleri:

• Her mevsim yağışlıdır. • Yazlar serin. • Kışlar ılımandır. • Yıllık sıcaklık farkı azdır.

Doğal bitki örtüsü:

Geniş yapraklı ve karma ormanlar

1. Step İklimi

Yarı kurak alanlarda görülür.

Özellikleri:

• Yağış azdır. • Yaz-kış sıcaklık farkı belirgindir. • Karasal özellik gösterir.

Doğal bitki örtüsü:

Bozkır

1. Sert Karasal İklim

Kıtaların iç ve yüksek enlemlerindeki karasal alanlarda yaygındır.

Özellikleri:

• Kışlar uzun ve çok soğuk • Yazlar kısa ve nispeten sıcak • Yıllık sıcaklık farkı fazla

Doğal bitki örtüsü:

Tayga adı verilen iğne yapraklı ormanlar

1. Tundra İklimi

Kutup çevresine yakın alanlarda görülür.

Özellikleri:

• Kış çok uzun ve soğuktur. • Yaz çok kısa ve serindir. • Toprağın alt kısmı uzun süre donmuş kalabilir.

Doğal bitki örtüsü:

Tundra

• Yosun • Liken • Kısa otlar

1. Kutup İklimi

Kutup çevrelerinde görülür.

Özellikleri:

• Yıl boyunca sıcaklık çok düşüktür. • Yağış çok azdır ve çoğunlukla kar şeklindedir. • Kalıcı buzullar yaygındır.

Doğal bitki örtüsü:

Yok denecek kadar azdır.

1. İklim – Bitki Örtüsü İlişkisi

İklim:

Bitki örtüsünün dağılışını doğrudan etkiler.

Örnek:

Ekvatoral → yağmur ormanı

Akdeniz → maki

Step → bozkır

Sert karasal → tayga

Tundra → yosun ve liken

1. İklim – İnsan İlişkisi

İklim:

• Tarımı • Turizmi • Ulaşımı • Konut tipini • Giyimi • Enerji tüketimini

etkileyebilir.

1. Sık Karıştırılan Noktalar

• Mutlak nem → havadaki gerçek su buharı. • Maksimum nem → havanın taşıyabileceği en fazla nem. • Bağıl nem → doyma oranı. • Sıcaklık artarsa maksimum nem artar. • Mutlak nem sabitse sıcaklık artınca bağıl nem azalır. • Bağıl nem %100 → doyma. • Sis → yere yakın bulut. • Çiy → sıvı. • Kırağı → buz kristali. • Yamaç yağışı → dağa çarpan nemli hava. • Konveksiyonel yağış → ısınarak yükselen hava. • Cephe yağışı → sıcak ve soğuk hava karşılaşması. • Kırkikindi → konveksiyonel. • İklim → uzun süre. • Hava durumu → kısa süre. • Klimatoloji → iklim. • Meteoroloji → hava durumu. • Ekvatoral → her mevsim yağış. • Savan → yaz yağışlı. • Muson → yaz yağışlı. • Akdeniz → yaz kurak. • Okyanusal → her mevsim yağış. • Step → bozkır. • Sert karasal → tayga. • Tundra → yosun ve liken.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Konu Özeti

Nem: Atmosferdeki su buharı

Mutlak nem: Gerçek su buharı miktarı

Maksimum nem: Taşınabilecek en fazla su buharı

Bağıl nem: Mutlak / maksimum × 100

%100: Doyma

Çiy: Sıvı

Kırağı: Buz

Sis: Yere yakın bulut

Yamaç yağışı: Dağa yükselen hava

Konveksiyonel: Isınan hava

Cephe: Sıcak + soğuk hava

Kırkikindi: Konveksiyonel

İklim: Uzun yıllar

Hava durumu: Kısa süre

Ekvatoral: Yağmur ormanı

Savan: Uzun ot

Muson: Muson ormanı

Çöl: Kurakçıl bitki

Akdeniz: Maki

Okyanusal: Orman

Step: Bozkır

Sert karasal: Tayga

Tundra: Yosun + liken

Kutup: Bitki yok