TYT Coğrafya Nüfus Ders Notu

Nüfus Ders Notu

Belirli bir zamanda, sınırları belirli bir alanda yaşayan insan sayısına nüfus denir.

Nüfus coğrafyası yalnız insan sayısını değil; nüfusun dağılışını, yoğunluğunu, artışını ve yapısal özelliklerini de inceler.

1. Nüfus Coğrafyası

Başlıca inceleme alanları:

• Nüfus miktarı • Nüfus artışı • Nüfus dağılışı • Nüfus yoğunluğu • Yaş ve cinsiyet yapısı • Eğitim durumu • Çalışan nüfusun sektörlere dağılımı

1. Nüfus Sayımı

Bir ülkedeki nüfusun sayı ve özelliklerini belirlemek amacıyla yapılan çalışmalardır.

Nüfus sayımlarından:

• Toplam nüfus • Yaş yapısı • Cinsiyet yapısı • Eğitim durumu • Çalışan nüfus • Yerleşim özellikleri

hakkında bilgi elde edilir.

1. Nüfus Sayımlarının Önemi

Nüfus verileri:

• Eğitim • Sağlık • Ulaşım • Konut • İstihdam • Kamu yatırımları

gibi alanların planlanmasında kullanılır.

1. Türkiye’de Nüfus Sayımı

Türkiye Cumhuriyeti dönemindeki ilk genel nüfus sayımı:

1927

Günümüzde nüfus verileri:

Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi

üzerinden belirlenmektedir.

1. Nüfusun Dağılışı

Dünya nüfusu yeryüzüne eşit dağılmamıştır.

Nüfus dağılışını iki temel faktör grubu etkiler:

• Doğal faktörler • Beşerî faktörler

1. Doğal Faktörler

Başlıca:

• İklim • Yer şekilleri • Yükselti • Su kaynakları • Toprak • Bitki örtüsü

1. İklim

İnsan yaşamına uygun iklim koşullarının bulunduğu alanlarda nüfus genellikle daha yoğundur.

Nüfusu sınırlandıran koşullar:

• Aşırı soğuk • Aşırı sıcak • Kuraklık • Aşırı nem

Örnek:

Kutup bölgeleri → aşırı soğuk

Çöller → kuraklık ve su yetersizliği

1. Yer Şekilleri

Düz ve az engebeli alanlar:

• Tarıma • Ulaşıma • Yerleşmeye • Sanayiye

daha elverişli olduğundan genellikle daha yoğun nüfusludur.

Dağlık ve engebeli alanlarda nüfus daha seyrek olabilir.

1. Yükselti

Yükselti arttıkça genel olarak:

• Sıcaklık düşer. • Tarım süresi kısalır. • Ulaşım zorlaşır.

Bu nedenle yüksek alanlarda nüfus çoğunlukla daha seyrektir.

1. Su Kaynakları

Su;

• İçme • Tarım • Sanayi • Enerji

için gereklidir.

Bu nedenle su kaynakları nüfus dağılışında önemli bir faktördür.

1. Toprak

Verimli tarım alanları nüfusun yoğunlaşmasını destekleyebilir.

Özellikle:

• Ovalar • Delta alanları

yoğun nüfuslu olabilir.

1. Beşerî Faktörler

Başlıca:

• Sanayi • Tarım • Ticaret • Ulaşım • Turizm • Madencilik

1. Sanayi

Sanayinin geliştiği yerlerde:

• İş imkânları artar. • Göç alınır. • Kentleşme hızlanır. • Nüfus yoğunluğu artabilir.

1. Ulaşım

Ulaşımın gelişmesi:

• Ticaret • Sanayi • Hizmetler

gibi faaliyetleri destekler.

Bu durum nüfus yoğunluğunu artırabilir.

1. Turizm ve Madencilik

Turizm:

Hizmet sektörünü ve mevsimlik nüfus hareketlerini artırabilir.

Madencilik:

Maden çıkarılan alanlarda yeni yerleşmeler ve iş olanakları oluşturabilir.

1. Dünya’da Yoğun Nüfuslu Alanlar

Başlıca:

• Doğu Asya • Güney Asya • Güneydoğu Asya’nın bazı kesimleri • Batı ve Orta Avrupa • Kuzey Amerika’nın doğusu

1. Dünya’da Seyrek Nüfuslu Alanlar

Başlıca:

• Kutup bölgeleri • Çöller • Yüksek dağlar • Ulaşılması güç yoğun ekvatoral ormanlar

1. Nüfus Yoğunluğu

Başlıca üç türdür:

• Aritmetik • Tarımsal • Fizyolojik

1. Aritmetik Nüfus Yoğunluğu

Formül:

Aritmetik Yoğunluk = Toplam Nüfus / Yüz Ölçümü

Birim:

kişi/km²

Örnek:

Nüfus: 1.500.000

Yüz ölçümü: 5.000 km²

1.500.000 / 5.000 = 300 kişi/km²

1. Tarımsal Nüfus Yoğunluğu

Formül:

Tarımsal Yoğunluk = Tarımla Uğraşan Nüfus / Tarım Alanı

Tarım alanları üzerindeki tarımsal nüfus baskısını gösterir.

1. Fizyolojik Nüfus Yoğunluğu

Formül:

Fizyolojik Yoğunluk = Toplam Nüfus / Tarım Alanı

Tarım alanlarının sınırlı olduğu ülkelerde yüksek olabilir.

1. Yoğunluk Türleri Kısa Karşılaştırma

Aritmetik: Toplam nüfus / toplam alan

Tarımsal: Tarım nüfusu / tarım alanı

Fizyolojik: Toplam nüfus / tarım alanı

1. Nüfus Artışı

Bir yerde belirli süre içinde nüfusun değişmesidir.

Etkileyenler:

• Doğumlar • Ölümler • Göçler

1. Doğal Nüfus Artışı

Doğumlarla ölümler arasındaki farktır.

Doğum > ölüm: Doğal artış pozitiftir.

Ölüm > doğum: Doğal artış negatif olabilir.

Formül:

Doğal Nüfus Artışı = Doğumlar - Ölümler

1. Gerçek Nüfus Artışı

Doğum, ölüm ve göçlerin birlikte etkisiyle oluşan nüfus değişimidir.

Bir yer doğal artışa sahip olduğu hâlde çok göç veriyorsa toplam nüfusu azalabilir.

1. Nüfus Artışını Etkileyenler

• Doğum oranı • Ölüm oranı • Sağlık hizmetleri • Eğitim • Kentleşme • Ekonomik yapı • Kadının çalışma hayatına katılımı • Göç • Nüfus politikaları

1. Hızlı Nüfus Artışının Olası Sonuçları

Olumlu:

• İş gücü artabilir. • İç pazar büyüyebilir. • Genç nüfus oranı yüksek olabilir.

Olumsuz:

• İşsizlik artabilir. • Konut ihtiyacı büyüyebilir. • Eğitim ve sağlık hizmetleri yetersiz kalabilir. • Altyapı sorunları oluşabilir. • Doğal kaynaklar üzerindeki baskı artabilir.

1. Nüfusun Yaş Yapısı

Genel yaş grupları:

0–14: Çocuk nüfus

15–64: Çalışma çağındaki nüfus

65 ve üzeri: Yaşlı nüfus

1. Bağımlı Nüfus

Genel nüfus analizlerinde:

0–14

ve

65+

yaş grupları bağımlı nüfus olarak değerlendirilir.

1. Genç Nüfus

Genç nüfus oranı yüksek ülkelerde genellikle:

• Doğum oranı yüksektir. • Nüfus artışı hızlıdır. • Çocuk nüfus fazladır.

1. Yaşlı Nüfus

Yaşlı nüfus oranı yüksek ülkelerde genellikle:

• Doğum oranı düşüktür. • Yaşam süresi uzundur. • Nüfus artışı yavaştır.

1. Nüfus Piramidi

Bir nüfusun:

• Yaş • Cinsiyet

dağılımını gösterir.

Nüfus piramitlerinden:

• Doğum oranı • Genç nüfus • Yaşlı nüfus • Nüfus artış eğilimi

hakkında bilgi edinilebilir.

1. Geniş Tabanlı Piramit

• Doğum oranı yüksek • Çocuk nüfus fazla • Genç nüfus fazla • Nüfus artışı genellikle hızlı

Kısa eşleştirme:

Geniş taban → yüksek doğum

1. Dar Tabanlı Piramit

• Doğum oranı düşük • Çocuk nüfus az • Yaşlı nüfus oranı yüksek olabilir • Nüfus artışı yavaş olabilir

Kısa eşleştirme:

Dar taban → düşük doğum

1. Arı Kovanı Tipi Piramit

Alt ve orta kesimleri birbirine yakın genişliktedir.

Genellikle:

• Doğum oranı düşüktür. • Nüfus artışı yavaştır. • Yetişkin nüfus oranı yüksektir.

1. Piramitte Girinti ve Çıkıntılar

Belirli yaş gruplarındaki olağan dışı değişimler:

• Savaş • Salgın • Göç • Doğum oranındaki değişim

gibi olaylarla açıklanabilir.

1. Cinsiyet Yapısı

Kadın ve erkek nüfus oranını ifade eder.

Etkileyenler:

• Göç • Savaş • Ekonomik faaliyetler • Yaş yapısı

1. Çalışan Nüfusun Sektörel Dağılımı

Başlıca sektörler:

• Tarım • Sanayi • Hizmet

Gelişmişlik arttıkça genel olarak:

Tarımda çalışanların oranı azalır.

Sanayi ve hizmetlerin payı artabilir.

1. Nüfus ve Eğitim

Eğitim düzeyinin yükselmesi:

• Nitelikli iş gücünü artırır. • Üretkenliği destekler. • Ekonomik gelişmeye katkı sağlar.

1. Nüfus Politikaları

Devletlerin nüfusun:

• Miktarını • Artış hızını • Niteliğini • Dağılışını

etkilemek amacıyla uyguladığı politikalardır.

1. Nüfusu Artırıcı Politikalar

Özellikle:

• Doğum oranı düşük • Nüfusu yaşlanan

ülkelerde uygulanabilir.

Araçlar:

• Çocuk yardımları • Doğum teşvikleri • Vergi avantajları • Aile destekleri

1. Nüfus Artışını Azaltıcı Politikalar

Nüfus artışının ekonomik ve sosyal imkânlardan daha hızlı olduğu ülkelerde uygulanabilir.

Amaç:

Nüfus artış hızını azaltmak.

1. Nüfusun Niteliğini Artırma

Amaç:

• Eğitim düzeyini yükseltmek • Sağlık hizmetlerini geliştirmek • Nitelikli iş gücü oluşturmak • Verimliliği artırmak

1. Türkiye’de Nüfus Dağılışı

Türkiye’de nüfus eşit dağılmamıştır.

Yoğun alanlarda genellikle:

• Sanayi • Ticaret • Ulaşım • Tarım • Turizm

gelişmiştir.

1. Türkiye’de Yoğun Nüfuslu Alanlar

Örnek:

• İstanbul ve çevresi • Marmara’nın sanayi alanları • İzmir çevresi • Ankara çevresi • Adana-Mersin çevresi

1. Türkiye’de Seyrek Nüfuslu Alanlar

Genellikle:

• Yüksek • Dağlık • Engebeli • Ulaşımı güç • Tarım alanları sınırlı

yerlerdir.

Doğu Anadolu’nun yüksek ve dağlık kesimleri buna örnek verilebilir.

1. Sık Karıştırılan Noktalar

• Aritmetik yoğunluk → toplam nüfus / toplam alan. • Tarımsal yoğunluk → tarım nüfusu / tarım alanı. • Fizyolojik yoğunluk → toplam nüfus / tarım alanı. • Doğal artış → doğum - ölüm. • Gerçek değişim → doğum + ölüm + göç etkisi. • 15–64 → çalışma çağındaki nüfus. • Geniş piramit tabanı → yüksek doğum. • Dar piramit tabanı → düşük doğum. • Genç nüfus → yüksek doğumla ilişkilidir. • Yaşlı nüfus → düşük doğum ve uzun yaşam süresiyle ilişkilidir. • Gelişmişlik arttıkça tarımda çalışanların oranı genellikle azalır. • Nüfus politikaları yalnız nüfus sayısını değil, nüfusun niteliğini de kapsar.

Nüfus Kısa Özeti

Nüfus: Belirli alandaki insan sayısı

Türkiye’de ilk genel nüfus sayımı: 1927

Nüfus dağılışı: Doğal + beşerî faktörler

Aritmetik yoğunluk: Toplam nüfus / yüz ölçümü

Tarımsal yoğunluk: Tarım nüfusu / tarım alanı

Fizyolojik yoğunluk: Toplam nüfus / tarım alanı

Doğal artış: Doğum - ölüm

Gerçek değişim: Doğum + ölüm + göç

0–14: Çocuk

15–64: Çalışma çağı

65+: Yaşlı

Geniş piramit tabanı: Yüksek doğum

Dar piramit tabanı: Düşük doğum

Gelişmişlik: Tarımda çalışan oranı genellikle azalır

Nüfus politikası: Miktar + artış + dağılış + nitelik