TYT Coğrafya Nüfus Konu Anlatımı

Nüfus

Belirli bir zamanda, sınırları belirli bir alanda yaşayan insan sayısına nüfus denir.

Nüfusun yalnızca miktarı değil;

• Dağılışı • Yoğunluğu • Artış hızı • Yaş yapısı • Cinsiyet yapısı • Eğitim durumu • Çalışan nüfusun sektörlere dağılımı

gibi özellikleri de coğrafyanın inceleme alanına girer.

1. Nüfus Coğrafyası

Nüfus coğrafyası;

• Nüfus miktarını • Nüfus artışını • Nüfus dağılışını • Nüfus yoğunluğunu • Nüfusun yaş ve cinsiyet yapısını • Ekonomik faaliyetlere göre dağılımını

inceler.

1. Nüfus Sayımı

Bir ülkede yaşayan insanların sayı ve özelliklerini belirlemek amacıyla yapılan çalışmalara nüfus sayımı denir.

Nüfus sayımları sayesinde:

• Toplam nüfus • Yaş yapısı • Cinsiyet yapısı • Eğitim durumu • Çalışan nüfus • Yerleşim özellikleri

hakkında bilgi elde edilir.

1. Nüfus Sayımlarının Amaçları

Nüfus verileri;

• Eğitim • Sağlık • Ulaşım • Konut • İstihdam • Savunma • Kamu yatırımları

gibi alanların planlanmasında kullanılır.

1. Türkiye’de Nüfus Sayımları

Türkiye Cumhuriyeti dönemindeki ilk genel nüfus sayımı:

1927

yılında yapılmıştır.

Günümüzde nüfus verileri:

Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi

üzerinden düzenli olarak belirlenmektedir.

1. Dünya Nüfusunun Dağılışı

Dünya nüfusu yeryüzüne eşit dağılmamıştır.

Bazı alanlarda nüfus çok yoğundur.

Bazı alanlarda ise nüfus son derece seyrektir.

Nüfus dağılışını:

• Doğal faktörler • Beşerî faktörler

birlikte etkiler.

1. Nüfus Dağılışını Etkileyen Doğal Faktörler

Başlıca:

• İklim • Yer şekilleri • Yükselti • Su kaynakları • Toprak özellikleri • Bitki örtüsü • Jeolojik yapı

1. İklim ve Nüfus

İnsan yaşamına ve ekonomik faaliyetlere uygun iklim koşullarının bulunduğu alanlarda nüfus genellikle daha yoğundur.

Aşırı:

• Soğuk • Sıcak • Kurak • Nemli

koşullar nüfuslanmayı sınırlandırabilir.

1. Yer Şekilleri ve Nüfus

Düz ve az engebeli alanlar:

• Tarıma • Ulaşıma • Yerleşmeye • Sanayiye

daha elverişli olabilir.

Bu nedenle nüfus genellikle daha yoğundur.

Dağlık ve engebeli alanlarda ise nüfus daha seyrek olabilir.

1. Yükselti ve Nüfus

Yükselti arttıkça:

• Sıcaklık azalır. • Tarım süresi kısalabilir. • Ulaşım zorlaşabilir.

Bu nedenle genel olarak yüksek alanlarda nüfus azalır.

Ancak bu kesin bir kural değildir.

1. Su Kaynakları ve Nüfus

Su;

• İçme • Tarım • Sanayi • Enerji • Günlük yaşam

için gereklidir.

Bu nedenle su kaynaklarının bol olduğu alanlar tarih boyunca yerleşme açısından önem taşımıştır.

1. Toprak ve Nüfus

Verimli tarım topraklarının bulunduğu alanlarda:

• Tarımsal üretim • Yerleşme • Nüfus yoğunluğu

artabilir.

Özellikle büyük ovalar ve deltalar yoğun nüfuslu olabilir.

1. Nüfus Dağılışını Etkileyen Beşerî Faktörler

Başlıca:

• Sanayi • Tarım • Ticaret • Ulaşım • Turizm • Madencilik • Tarihî ve siyasi özellikler

1. Sanayi ve Nüfus

Sanayi faaliyetlerinin geliştiği alanlarda:

• İş olanakları artar. • Göç alınır. • Kentleşme hızlanır. • Nüfus yoğunluğu yükselir.

1. Tarım ve Nüfus

Verimli ve sulanabilir tarım alanlarında nüfus yoğunlaşabilir.

Özellikle emek yoğun tarım yapılan bölgelerde kırsal nüfus fazla olabilir.

1. Ulaşım ve Nüfus

Ulaşımın gelişmiş olduğu yerlerde:

• Ticaret • Sanayi • Hizmetler

gelişebilir.

Bu durum nüfusun artmasını destekleyebilir.

1. Turizm ve Nüfus

Turizmin geliştiği alanlarda:

• İş olanakları • Hizmet sektörü • Mevsimlik nüfus hareketleri

artabilir.

1. Madencilik ve Nüfus

Madenlerin çıkarıldığı alanlarda yeni yerleşmeler gelişebilir.

Ancak maden tükenirse nüfus azalabilir.

1. Dünya’da Nüfusun Yoğun Olduğu Alanlar

Başlıca yoğun nüfuslu alanlar:

• Doğu Asya • Güney Asya • Güneydoğu Asya’nın bazı bölümleri • Batı ve Orta Avrupa • Kuzey Amerika’nın doğusu

Bu alanlarda:

• Uygun iklim • Verimli tarım alanları • Sanayi • Ticaret • Ulaşım

gibi faktörlerden biri veya birkaçı etkilidir.

1. Dünya’da Nüfusun Seyrek Olduğu Alanlar

Başlıca:

• Kutup bölgeleri • Çöller • Yüksek dağlar • Sık ve ulaşılması güç ekvatoral ormanlar

1. Nüfus Yoğunluğu

Belirli bir alandaki nüfus miktarının o alanın büyüklüğü veya ekonomik kaynaklarıyla ilişkilendirilmesidir.

Başlıca nüfus yoğunluğu türleri:

• Aritmetik • Tarımsal • Fizyolojik

1. Aritmetik Nüfus Yoğunluğu

Toplam nüfusun yüz ölçümüne bölünmesiyle hesaplanır.

Formül:

Aritmetik Nüfus Yoğunluğu = Toplam Nüfus / Yüz Ölçümü

Birim:

kişi/km²

1. Aritmetik Yoğunluğun Özelliği

Aritmetik yoğunluk:

Toplam nüfus ile toplam alan arasındaki ilişkiyi gösterir.

Ancak:

Nüfusun alan içindeki gerçek dağılışını tek başına göstermez.

1. Tarımsal Nüfus Yoğunluğu

Tarımla uğraşan nüfusun tarım alanlarına bölünmesiyle hesaplanır.

Formül:

Tarımsal Nüfus Yoğunluğu = Tarımla Uğraşan Nüfus / Tarım Alanı

Tarımsal nüfus yoğunluğunun fazla olması:

Tarım alanları üzerindeki nüfus baskısının fazla olduğunu gösterebilir.

1. Fizyolojik Nüfus Yoğunluğu

Toplam nüfusun tarım alanlarına bölünmesiyle hesaplanır.

Formül:

Fizyolojik Nüfus Yoğunluğu = Toplam Nüfus / Tarım Alanı

Tarım alanlarının sınırlı olduğu ülkelerde yüksek olabilir.

1. Yoğunluk Türlerini Karıştırma

Aritmetik: Toplam nüfus / toplam alan

Tarımsal: Tarım nüfusu / tarım alanı

Fizyolojik: Toplam nüfus / tarım alanı

1. Nüfus Artışı

Bir yerde belirli süre içinde nüfus miktarının artmasına nüfus artışı denir.

Nüfus artışında:

• Doğumlar • Ölümler • Göçler

etkilidir.

1. Doğal Nüfus Artışı

Doğumlarla ölümler arasındaki farktan kaynaklanan nüfus değişimidir.

Doğum > ölüm: Doğal artış pozitiftir.

Ölüm > doğum: Doğal artış negatif olabilir.

1. Gerçek Nüfus Artışı

Doğum, ölüm ve göçlerin tamamının etkisiyle gerçekleşen nüfus değişimidir.

Bir yer:

Doğal nüfus artışına sahip olduğu hâlde dışarıya çok göç verirse toplam nüfusu azalabilir.

1. Nüfus Artış Hızını Etkileyen Faktörler

• Doğum oranı • Ölüm oranı • Sağlık hizmetleri • Eğitim düzeyi • Kadının çalışma hayatına katılımı • Kentleşme • Ekonomik yapı • Nüfus politikaları • Göçler

1. Hızlı Nüfus Artışının Olumlu Sonuçları

Koşullara bağlı olarak:

• İş gücü artabilir. • İç pazar büyüyebilir. • Genç nüfus oranı yüksek olabilir. • Üretim potansiyeli artabilir.

1. Hızlı Nüfus Artışının Olumsuz Sonuçları

Ekonomik büyümenin nüfus artışına yetişemediği durumlarda:

• İşsizlik artabilir. • Eğitim ve sağlık hizmetleri yetersiz kalabilir. • Konut ihtiyacı artabilir. • Altyapı sorunları oluşabilir. • Kişi başına düşen gelir baskılanabilir. • Doğal kaynaklar üzerindeki baskı artabilir.

1. Nüfusun Yaş Yapısı

Nüfus genel olarak:

0–14 yaş: Çocuk nüfus

15–64 yaş: Çalışma çağındaki nüfus

65 yaş ve üzeri: Yaşlı nüfus

şeklinde gruplandırılır.

1. Bağımlı Nüfus

Genel nüfus analizlerinde:

0–14 yaş

ve

65 yaş üzeri

nüfus bağımlı nüfus olarak değerlendirilir.

Bu bir ekonomik sınıflandırmadır; bu yaşlardaki herkesin fiilen çalışmadığı anlamına gelmez.

1. Genç Nüfusun Fazla Olduğu Ülkeler

Genellikle:

• Doğum oranı yüksektir. • Nüfus artış hızı yüksektir. • Çocuk nüfus oranı fazladır.

Bu özellikler gelişmekte olan bazı ülkelerde yaygındır.

1. Yaşlı Nüfusun Fazla Olduğu Ülkeler

Genellikle:

• Doğum oranı düşüktür. • Yaşam süresi uzundur. • Nüfus artışı yavaştır. • Yaşlı nüfus oranı yüksektir.

Gelişmiş ülkelerin bir bölümünde yaygındır.

1. Nüfus Piramidi

Bir toplumdaki nüfusun:

• Yaş • Cinsiyet

dağılımını gösteren grafiklere nüfus piramidi denir.

Nüfus piramitlerinden:

• Doğum oranı • Genç nüfus oranı • Yaşlı nüfus oranı • Ortalama yaşam süresi • Nüfusun gelişim eğilimi

hakkında yorum yapılabilir.

1. Geniş Tabanlı Nüfus Piramidi

Tabanı geniş olan piramitlerde:

• Doğum oranı yüksektir. • Çocuk nüfus fazladır. • Genç nüfus oranı yüksektir. • Nüfus artış hızı genellikle yüksektir.

1. Dar Tabanlı Nüfus Piramidi

Tabanı dar olan piramitlerde:

• Doğum oranı düşüktür. • Çocuk nüfus oranı azdır. • Yaşlı nüfus oranı yüksek olabilir. • Nüfus artışı yavaş olabilir.

1. Arı Kovanı Tipi Piramit

Alt ve orta bölümleri birbirine yakın genişlikte olan piramitlerdir.

Genellikle:

• Doğum oranı görece düşüktür. • Nüfus artış hızı düşüktür. • Yetişkin nüfus oranı yüksektir.

Gelişmiş ülkelerde görülebilir.

1. Nüfus Piramidinde Girintiler ve Çıkıntılar

Belirli yaş gruplarındaki olağan dışı daralma veya genişlemeler:

• Savaş • Salgın • Göç • Doğum oranındaki değişimler

gibi olayların sonucu olabilir.

1. Cinsiyet Yapısı

Bir toplumdaki kadın ve erkek nüfusun oranıdır.

Cinsiyet dağılışı:

• Göç • Savaş • Ekonomik faaliyetler • Yaş grupları

gibi faktörlerden etkilenebilir.

1. Çalışan Nüfusun Sektörel Dağılımı

Çalışan nüfus genel olarak:

• Tarım • Sanayi • Hizmet

sektörlerinde değerlendirilir.

Bir ülkenin ekonomik gelişmişlik düzeyi arttıkça genellikle:

Tarımda çalışanların oranı azalır.

Sanayi ve özellikle hizmet sektörlerinin payı artabilir.

1. Nüfus ve Eğitim

Eğitim düzeyinin yükselmesi:

• Nitelikli iş gücünü • Üretkenliği • Ekonomik gelişmeyi

destekleyebilir.

Eğitim düzeyi nüfusun niteliğini belirleyen temel özelliklerdendir.

1. Nüfus Politikaları

Devletlerin nüfusun:

• Miktarını • Artış hızını • Niteliğini • Dağılışını

etkilemek amacıyla uyguladığı politikalara nüfus politikası denir.

1. Nüfusu Artırıcı Politikalar

Doğum oranlarının çok düşük olduğu ve nüfusun yaşlandığı ülkelerde uygulanabilir.

Örnek uygulamalar:

• Çocuk yardımları • Doğum teşvikleri • Aile destekleri • Vergi avantajları

1. Nüfus Artışını Azaltıcı Politikalar

Nüfus artışının ekonomik ve sosyal imkânlardan daha hızlı olduğu ülkelerde uygulanabilir.

Amaç:

Nüfus artış hızını düşürmek.

1. Nüfusun Niteliğini Artırmaya Yönelik Politikalar

Amaç:

• Eğitim düzeyini artırmak • Sağlık hizmetlerini geliştirmek • Nitelikli iş gücü oluşturmak • İş gücünün verimliliğini artırmak

1. Türkiye’de Nüfusun Dağılışı

Türkiye’de nüfus dağılışı eşit değildir.

Nüfusun yoğun olduğu alanlarda genellikle:

• Sanayi • Ticaret • Ulaşım • Tarım • Turizm

gibi ekonomik faaliyetler gelişmiştir.

1. Türkiye’de Nüfusun Yoğun Olduğu Alanlara Örnekler

• İstanbul ve çevresi • Marmara Bölgesi’nin sanayi alanları • İzmir çevresi • Ankara çevresi • Adana-Mersin çevresi • Verimli kıyı ovaları

1. Türkiye’de Nüfusun Seyrek Olduğu Alanlar

Genellikle:

• Yüksek • Dağlık • Engebeli • Ulaşımı güç • Tarım alanları sınırlı

yerlerde nüfus seyrektir.

Örnek olarak:

Doğu Anadolu’nun yüksek ve dağlık kesimleri

verilebilir.

1. Nüfus Dağılışında Doğal ve Beşerî Faktörlerin Birlikte Etkisi

Bir yerin nüfusu yalnızca iklim veya yer şekilleriyle açıklanamaz.

1. Nüfus Artışı ve Kalkınma

Bir ülkenin kalkınması yalnız nüfus miktarına bağlı değildir.

Önemli olan:

• Eğitim • Sağlık • Üretim • İstihdam • Teknoloji • Verimlilik

gibi unsurlarla nüfusun niteliğinin geliştirilmesidir.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Nüfus → insan sayısı. • Nüfus dağılışı → insanların mekândaki dağılımı. • Aritmetik yoğunluk → toplam nüfus / yüz ölçümü. • Tarımsal yoğunluk → tarım nüfusu / tarım alanı. • Fizyolojik yoğunluk → toplam nüfus / tarım alanı. • Doğal nüfus artışı → doğum - ölüm. • Gerçek nüfus artışı → doğum, ölüm ve göçün ortak sonucu. • Geniş tabanlı piramit → doğum oranı yüksek. • Dar tabanlı piramit → doğum oranı düşük. • 15–64 → çalışma çağındaki nüfus. • Genç nüfus fazlalığı → çoğunlukla yüksek doğum oranı. • Yaşlı nüfus fazlalığı → çoğunlukla düşük doğum ve uzun yaşam süresi. • Gelişmiş ülkelerde tarımda çalışanların oranı genellikle düşüktür. • Nüfus politikaları → yalnız sayı değil, nüfusun niteliğiyle de ilgilidir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Konu Özeti

Nüfus: Belirli alandaki insan sayısı

İlk Türkiye nüfus sayımı: 1927

Nüfus dağılışı: Doğal + beşerî faktörler

Yoğun nüfus: Uygun koşullar + ekonomik faaliyetler

Seyrek nüfus: Çöl + kutup + yüksek dağlar

Aritmetik yoğunluk: Toplam nüfus / toplam alan

Tarımsal yoğunluk: Tarım nüfusu / tarım alanı

Fizyolojik yoğunluk: Toplam nüfus / tarım alanı

Doğal artış: Doğum - ölüm

Gerçek artış: Doğum + ölüm + göç etkisi

0–14: Çocuk

15–64: Çalışma çağı

65+: Yaşlı

Geniş piramit tabanı: Yüksek doğum

Dar piramit tabanı: Düşük doğum

Gelişmiş ülke: Tarımda çalışan oranı genellikle düşük

Nüfus politikası: Miktar + artış + dağılış + nitelik