TYT Coğrafya Su, Toprak ve Bitkiler Çalışma Notu

Su, Toprak ve Bitkiler – Hızlı Tekrar

Bu çalışma notu; su kaynakları, toprak oluşumu ve doğal bitki örtüsü konularını sınav öncesi hızlıca tekrar etmek için hazırlanmıştır.

1. Su Döngüsü

Suyun yeryüzü, atmosfer ve yer altı arasında sürekli dolaşmasıdır.

Buharlaşma → yoğuşma → yağış → yüzeysel akış / sızma → yeniden buharlaşma

1. Dünya’daki Sular

Dünya’daki suyun büyük bölümü:

• Okyanus • Deniz

içindeki tuzlu sulardır.

Tatlı suyun büyük bölümü:

• Buzullar • Yer altı suları

içinde bulunur.

1. Akarsu Havzası

Bir akarsuyun kollarıyla birlikte sularını topladığı alandır.

Açık havza: Sularını denize ulaştırır.

Kapalı havza: Sularını denize ulaştıramaz.

1. Türkiye’de Kapalı Havzalar

Örnek:

• Konya Kapalı Havzası • Tuz Gölü Havzası • Van Gölü Havzası

1. Akarsu Rejimi

Akarsuyun yıl içinde taşıdığı su miktarındaki değişimdir.

Düzenli: Akım çok değişmez.

Düzensiz: Akımda büyük mevsimsel fark vardır.

1. Debi

Akarsuyun belirli bir kesitinden bir saniyede geçen su miktarıdır.

1. Debiyi Etkileyenler

• Yağış • Kar erimeleri • Havza büyüklüğü • Buharlaşma • Bitki örtüsü • Zeminin geçirgenliği

1. Göller

Başlıca doğal göl türleri:

• Tektonik • Volkanik • Karstik • Buzul • Set gölleri

1. Tektonik Göl

Tektonik hareketlerle oluşan çukurlarda su birikmesiyle oluşur.

Örnek:

• İznik • Sapanca • Manyas

1. Volkanik Göl

Krater, kaldera veya maar çukurlarında su birikmesiyle oluşabilir.

1. Karstik Göl

Karstik çukurlarda oluşur.

Özellikle:

• Dolin • Uvala • Polye • Obruk

1. Set Gölleri

Bir vadinin önünün doğal bir setle kapanmasıyla oluşur.

Başlıca:

• Heyelan set • Volkanik set • Alüvyal set • Kıyı set • Moren set

1. Heyelan Set Gölü

Heyelan malzemesi vadinin önünü kapatır.

Örnek: Tortum Gölü

1. Volkanik Set Gölü

Lavlar vadinin önünü kapatır.

Örnek: Van Gölü’nün oluşumunda volkanik set etkisi

1. Kıyı Set Gölü

Kıyı kordonu koyun önünü kapatır.

Diğer adı: Lagün

1. Yer Altı Suları

Yağış sularının geçirgen tabakalardan yer altına sızmasıyla oluşur.

Etkileyenler:

• Yağış • Geçirgenlik • Bitki örtüsü • Buharlaşma • Yer şekilleri

1. Kaynak Türleri

• Yamaç kaynağı • Karstik kaynak • Fay kaynağı • Artezyen

1. Karstik Kaynak

Karstik ve kalkerli alanlarda görülür.

1. Fay Kaynağı

Sular fay hatları boyunca yüzeye çıkar.

Suları sıcak olabilir.

1. Artezyen

Geçirgen tabaka iki geçirimsiz tabaka arasında kalır.

Basınçlı su sondajla yüzeye çıkarılabilir.

1. Toprak

Kayaçların ayrışması ile organik maddelerin karışması sonucu oluşur.

1. Toprak Oluşumunu Etkileyenler

• İklim • Ana kaya • Yer şekilleri • Canlılar • Zaman

1. Humus

Bitki ve hayvan kalıntılarının ayrışmasıyla oluşan organik maddedir.

Toprak verimliliğini artırabilir.

1. Toprak Horizonları

A Horizonu: Üst toprak

B Horizonu: Minerallerin birikebildiği katman

C Horizonu: Ayrışmış ana materyal

1. Toprakların Sınıflandırılması

• Zonal • İntrazonal • Azonal

1. Zonal Topraklar

İklim ve doğal bitki örtüsünün etkisinin belirgin olduğu, horizonları gelişmiş topraklardır.

1. Laterit

• Sıcak • Nemli • Tropikal

bölgelerde görülür.

Yıkanma fazladır.

1. Podzol

• Soğuk • Nemli • İğne yapraklı orman

alanlarında görülür.

1. Terra Rossa

Akdeniz ikliminde kalkerli arazilerde görülen kırmızı topraktır.

1. Çernozyom

Çayır örtüsü altında oluşur.

Humus bakımından zengindir.

Verimlidir.

1. Çöl Toprakları

• Organik madde az • Yıkanma az • Tuz ve kireç birikimi görülebilir

1. İntrazonal Topraklar

Oluşumunda iklimden çok yerel faktörler etkilidir.

Örnek etkenler:

• Ana kaya • Tuzluluk • Fazla su

1. Halomorfik

Tuzlu topraklardır.

1. Hidromorfik

Taban suyunun yüksek ve drenajın zayıf olduğu alanlarda görülür.

1. Azonal Topraklar

Taşınmış topraklardır.

Horizonları tam gelişmemiştir.

Başlıca:

• Alüvyal • Kolüvyal • Lös • Moren

1. Alüvyal Toprak

Akarsuların taşıdığı malzemeler üzerinde oluşur.

Genellikle:

• Vadi tabanları • Ovalar • Deltalar

üzerinde görülür.

1. Kolüvyal Toprak

Yamaçlardan taşınan malzemelerin dağ eteklerinde birikmesiyle oluşur.

1. Lös Toprağı

Rüzgârların taşıdığı ince taneli malzemeler üzerinde oluşur.

1. Moren Toprağı

Buzulların taşıdığı malzemeler üzerinde oluşur.

1. Erozyon

Toprağın dış kuvvetler tarafından aşındırılıp taşınmasıdır.

Başlıca:

• Su • Rüzgâr

etkilidir.

1. Erozyonu Artıranlar

• Bitki örtüsünün tahribi • Aşırı otlatma • Fazla eğim • Yanlış tarım • Kuraklık • Şiddetli yağış

1. Erozyonla Mücadele

• Ağaçlandırma • Meraları koruma • Taraçalama • Eğime dik sürüm • Bitki örtüsünü koruma • Nadası azaltma

1. Bitki Örtüsünü Etkileyenler

• İklim • Toprak • Yükselti • Bakı • Yer şekilleri • Su

1. Bitki Formasyonları

Başlıca:

• Orman • Çalı • Ot

1. Ekvatoral Yağmur Ormanları

• Gür • Sık • Geniş yapraklı • Her mevsim yeşil

1. Muson Ormanları

Yaz yağışlarının çok olduğu muson ikliminde görülür.

Bazı türler kurak dönemde yaprak dökebilir.

1. Tayga

Soğuk karasal alanların iğne yapraklı ormanlarıdır.

1. Maki

Akdeniz ikliminin çalı topluluğudur.

• Sert yapraklı • Yaz kuraklığına dayanıklı • Her mevsim yeşil kalabilen türler

1. Garig

Makilerin tahrip edildiği alanlarda gelişen daha kısa ve seyrek çalılardır.

1. Psödomaki

Nemli bölgelerde ormanların tahribi sonucu gelişebilen çalı topluluğudur.

Türkiye’de özellikle Karadeniz kıyılarında görülebilir.

1. Savan

Tropikal bölgelerin uzun boylu ot topluluğudur.

1. Bozkır

Yarı kurak karasal alanların kısa boylu ot topluluğudur.

1. Çayır

Serin ve daha yağışlı alanlarda görülen uzun boylu ot topluluğudur.

1. Tundra

Kutup altı bölgelerde görülür.

Başlıca:

• Yosun • Liken • Kısa otlar

1. Yükselti ve Bitkiler

Yükseldikçe sıcaklık azalır.

Bu nedenle bitki kuşakları değişebilir.

Genel olarak:

Alt kesim → orman

Yüksek kesim → iğne yapraklı türler

Orman üst sınırı → dağ çayırları

Daha yukarı → çıplak kaya / kalıcı kar

1. Bitki Örtüsünün Önemi

• Toprağı korur. • Erozyonu azaltır. • Su döngüsüne katkı sağlar. • Humusu artırabilir. • Canlılara yaşam alanı oluşturur.

Sınavda En Çok Karıştırılanlar

• Su döngüsü → Güneş. • Açık havza → denize ulaşır. • Kapalı havza → denize ulaşmaz. • Rejim → yıl içindeki değişim. • Debi → su miktarı. • Lagün → kıyı set gölü. • Fay kaynağı → fay hattı. • Humus → organik madde. • A → üst toprak. • B → birikme. • C → ana materyal. • Laterit → sıcak-nemli. • Podzol → soğuk-nemli. • Terra Rossa → Akdeniz. • Çernozyom → humusça zengin. • Halomorfik → tuzlu. • Hidromorfik → fazla su. • Azonal → taşınmış. • Alüvyal → akarsu. • Lös → rüzgâr. • Moren → buzul. • Maki → Akdeniz. • Garig → maki tahribi. • Psödomaki → nemli bölgede orman tahribi. • Tayga → iğne yapraklı. • Bozkır → step. • Tundra → yosun + liken.

Son 2 Dakikalık Tekrar

Su döngüsü → Güneş

Açık havza → denize ulaşır

Kapalı havza → ulaşmaz

Rejim → yıl içi değişim

Debi → su miktarı

Lagün → kıyı set gölü

Yer altı suyu → sızma

Fay kaynağı → fay hattı

Humus → organik

A → üst toprak

B → birikme

C → ana materyal

Laterit → sıcak-nemli

Podzol → soğuk-nemli

Terra Rossa → Akdeniz

Çernozyom → kara toprak

Halomorfik → tuzlu

Hidromorfik → su

Azonal → taşınmış

Alüvyal → akarsu

Lös → rüzgâr

Moren → buzul

Maki → Akdeniz

Garig → maki tahribi

Tayga → iğne yapraklı

Bozkır → step

Tundra → yosun + liken