TYT Coğrafya Su, Toprak ve Bitkiler Konu Anlatımı

Su, Toprak ve Bitkiler

Su, toprak ve bitki örtüsü doğal çevrenin birbiriyle doğrudan ilişkili üç temel unsurudur.

İklim; su kaynaklarını, toprak oluşumunu ve doğal bitki örtüsünü etkiler. Su ve toprak özellikleri de bitkilerin dağılışında belirleyicidir.

1. Dünya’daki Su Varlığı

Dünya yüzeyinin büyük bölümü sularla kaplıdır.

Dünya’daki suların büyük kısmı:

• Okyanuslar • Denizler

içinde bulunan tuzlu sulardır.

Tatlı su kaynaklarının oranı çok daha düşüktür.

Tatlı suların önemli bölümü:

• Buzullar • Yer altı suları • Göller • Akarsular

şeklinde bulunur.

1. Su Döngüsü

Suyun yeryüzü, atmosfer ve yer altı arasında sürekli hareket etmesine su döngüsü denir.

Temel süreç:

Buharlaşma → yoğuşma → yağış → yüzeysel akış / yer altına sızma → yeniden buharlaşma

1. Buharlaşma

Sıvı hâlde bulunan suyun ısı alarak gaz hâline geçmesidir.

Buharlaşmayı artıran başlıca faktörler:

• Sıcaklık • Rüzgâr • Güneşlenme • Su yüzeyinin genişliği

Nem oranının yüksek olması ise buharlaşmayı sınırlandırabilir.

1. Terleme

Bitkilerin bünyelerindeki suyu atmosfere su buharı olarak vermesine terleme denir.

Buharlaşma ve bitki terlemesi birlikte:

Evapotranspirasyon

olarak ifade edilebilir.

1. Akarsular

Belirli bir yatak içinde sürekli veya dönemsel olarak akan sulara akarsu denir.

Akarsuların beslendiği kaynaklar:

• Yağmur • Kar ve buz erimeleri • Kaynak suları • Göller

olabilir.

1. Akarsu Havzası

Bir akarsuyun kollarıyla birlikte sularını topladığı alana havza denir.

İki tür havza vardır:

• Açık havza • Kapalı havza

1. Açık Havza

Sularını denize veya okyanusa ulaştırabilen havzalardır.

1. Kapalı Havza

Sularını denize ulaştıramayan havzalardır.

Sular:

• Göllerde • Bataklıklarda • Tuzlu çukur alanlarda

sonlanabilir veya buharlaşmayla kaybolabilir.

1. Türkiye’de Kapalı Havzalara Örnekler

Türkiye’de bazı kapalı havzalar:

• Konya Kapalı Havzası • Tuz Gölü Havzası • Van Gölü Havzası

1. Akarsu Rejimi

Bir akarsuyun yıl içinde taşıdığı su miktarındaki değişime akarsu rejimi denir.

Akım yıl içinde çok değişmiyorsa: Düzenli rejim

Akım yıl içinde büyük farklılık gösteriyorsa: Düzensiz rejim

1. Türkiye’de Akarsu Rejimi

Türkiye’de yağışların mevsimlere eşit dağılmaması nedeniyle birçok akarsuyun rejimi düzensizdir.

1. Akarsu Debisi

Akarsuyun belirli bir kesitinden bir saniyede geçen su miktarına debi veya akım denir.

Debiyi etkileyen başlıca faktörler:

• Yağış miktarı • Yağış biçimi • Kar erimeleri • Havzanın büyüklüğü • Zeminin geçirgenliği • Bitki örtüsü • Buharlaşma

1. Akarsuların Özellikleri

Bir akarsuyun:

• Uzunluğu • Eğimi • Akış hızı • Debisi • Rejimi • Havzası

birbirinden farklı olabilir.

1. Göller

Karalar üzerindeki çukur alanlarda biriken su kütlelerine göl denir.

Göller oluşumlarına göre farklı gruplara ayrılır.

Başlıca doğal göl türleri:

• Tektonik • Volkanik • Karstik • Buzul • Set gölleri

1. Tektonik Göller

Yer kabuğundaki tektonik hareketlerle oluşan çukurluklarda suların birikmesiyle oluşur.

Türkiye’den örnekler:

• İznik • Sapanca • Manyas

1. Volkanik Göller

Volkanik faaliyetler sonucunda oluşan çukurlarda meydana gelir.

Krater, kaldera veya maar çukurlarında su birikebilir.

Örnek:

Nemrut Kalderası’ndaki göller

1. Karstik Göller

Kalker gibi çözünebilen kayaçların bulunduğu alanlardaki karstik çukurlarda oluşur.

Özellikle:

• Dolin • Uvala • Polye • Obruk

gibi çukurlarda su birikebilir.

1. Buzul Gölleri

Buzulların aşındırdığı çanaklarda veya buzulların oluşturduğu setlerin gerisinde meydana gelebilir.

Yüksek dağlık ve soğuk bölgelerde yaygındır.

1. Set Gölleri

Bir vadinin veya çukur alanın önünün doğal bir setle kapanması sonucu oluşur.

Başlıca:

• Heyelan set gölü • Volkanik set gölü • Alüvyal set gölü • Kıyı set gölü • Moren set gölü

1. Heyelan Set Gölü

Heyelan malzemesinin bir vadinin önünü kapatması sonucu oluşur.

Türkiye’den örnek:

Tortum Gölü

1. Volkanik Set Gölü

Lavların bir vadinin önünü kapatmasıyla oluşur.

Türkiye’den örnek:

Van Gölü’nün oluşumunda volkanik set etkisi önemlidir.

1. Alüvyal Set Gölü

Akarsuların taşıdığı alüvyonların bir vadinin önünü kapatmasıyla oluşur.

1. Kıyı Set Gölü

Kıyı oku veya kıyı kordonunun bir koyun önünü kapatmasıyla oluşur.

Diğer adı:

Lagün

1. Yapay Göller

İnsanların akarsu vadileri üzerine baraj yapmasıyla oluşan göllerdir.

Amaçları:

• Elektrik üretimi • Sulama • İçme suyu • Taşkın kontrolü

olabilir.

1. Yer Altı Suları

Yağış sularının geçirgen tabakalardan yer altına sızmasıyla oluşur.

Yer altı suyu miktarını etkileyen faktörler:

• Yağış • Kayaçların geçirgenliği • Yer şekilleri • Bitki örtüsü • Buharlaşma

1. Geçirimli – Geçirimsiz Tabakalar

Suyu kolay geçiren kayaçlar:

Geçirimli

Suyu geçirmeyen veya çok zor geçiren kayaçlar:

Geçirimsiz

Yer altı sularının birikmesi için çoğu zaman geçirgen tabakaların altında geçirimsiz tabaka bulunması önemlidir.

1. Kaynak

Yer altı sularının doğal yollarla yeryüzüne çıktığı yerlere kaynak denir.

Başlıca kaynak türleri:

• Yamaç kaynağı • Karstik kaynak • Fay kaynağı • Artezyen kaynağı

1. Karstik Kaynak

Kalkerli ve karstik arazilerde görülür.

Genellikle bol su taşıyabilir.

1. Fay Kaynağı

Yer altı sularının fay hatları boyunca yeryüzüne çıkmasıyla oluşur.

Suları sıcak olabilir.

1. Artezyen Kaynağı

Geçirgen bir tabakanın iki geçirimsiz tabaka arasında bulunduğu alanlarda, basınç altındaki suyun sondajla yeryüzüne çıkarılmasıyla oluşabilir.

1. Toprak Nedir?

Yeryüzündeki kayaçların fiziksel ve kimyasal ayrışması ile organik maddelerin karışması sonucu oluşan örtüye toprak denir.

Toprak oluşumu çok uzun zaman alabilir.

1. Toprak Oluşumunu Etkileyen Faktörler

Başlıca:

• İklim • Ana kaya • Yer şekilleri • Canlılar • Zaman

1. İklimin Toprak Üzerindeki Etkisi

İklim:

• Kayaçların ayrışma hızını • Topraktaki nemi • Organik madde miktarını • Yıkanmayı

etkiler.

Sıcak ve nemli bölgelerde: Kimyasal çözünme genellikle daha güçlüdür.

Kurak alanlarda: Fiziksel parçalanma daha belirgin olabilir.

1. Ana Kayanın Etkisi

Toprağın:

• Mineral yapısını • Rengini • Bazı fiziksel özelliklerini

etkileyebilir.

1. Yer Şekillerinin Etkisi

Eğim fazla ise:

Toprak aşınması artabilir.

Düz alanlarda:

Toprak daha kalın gelişebilir.

1. Canlıların Etkisi

Bitki ve hayvan kalıntılarının ayrışması sonucu:

Humus

oluşur.

Humus toprağın verimliliğini artırabilir.

1. Toprak Profili ve Horizonlar

Toprağın yüzeyden ana kayaya doğru gösterdiği katmanlara horizon denir.

Genel olarak:

A Horizonu: Organik madde bakımından daha zengin üst toprak

B Horizonu: Üstten yıkanan minerallerin birikebildiği katman

C Horizonu: Ayrışmış ana materyal

Daha aşağıda: Ana kaya

1. Toprak Türleri

Oluşum özelliklerine göre genel olarak:

• Zonal • İntrazonal • Azonal

topraklar şeklinde incelenebilir.

1. Zonal Topraklar

İklim ve doğal bitki örtüsünün belirgin etkisi altında oluşmuş, horizonları gelişmiş topraklardır.

1. Laterit

Sıcak ve nemli tropikal bölgelerde görülür.

Yoğun yıkanma nedeniyle besin maddeleri bakımından fakirleşebilir.

Genellikle kırmızımsı renklidir.

1. Podzol

Soğuk ve nemli iklimlerde, iğne yapraklı ormanların altında yaygın olarak gelişir.

Yıkanma fazladır.

1. Kahverengi Orman Toprakları

Nemli ılıman bölgelerde orman örtüsü altında gelişebilir.

Organik madde bakımından görece zengin olabilir.

1. Terra Rossa

Akdeniz iklim bölgelerinde kalkerli araziler üzerinde görülebilen kırmızı renkli topraklardır.

Türkiye’de Akdeniz çevresinde yaygındır.

1. Çernozyom

Orta kuşak karasal iklim alanlarında çayır bitki örtüsü altında oluşur.

Humus bakımından zengindir.

Çok verimli topraklar arasında kabul edilir.

1. Çöl Toprakları

Kurak iklim bölgelerinde oluşur.

• Organik madde azdır. • Tuz ve kireç birikimi görülebilir. • Yıkanma azdır.

1. İntrazonal Topraklar

Oluşumunda iklimden çok:

• Ana kaya • Su • Tuzluluk

gibi yerel faktörlerin etkili olduğu topraklardır.

1. Kalsimorfik Topraklar

Kalkerli ana materyal üzerinde gelişen intrazonal topraklardır.

Başlıca örnekler:

• Rendzina • Vertisol / Grumusol

1. Halomorfik Topraklar

Tuzlu alanlarda gelişir.

Özellikle:

• Kuraklık • Buharlaşmanın yüksek olması • Drenajın zayıf olması

tuz birikimini artırabilir.

1. Hidromorfik Topraklar

Taban suyunun yüzeye yakın olduğu, drenajın zayıf olduğu alanlarda görülür.

1. Azonal Topraklar

Taşınmış topraklardır.

Horizonları genellikle tam gelişmemiştir.

Taşıyıcı etkene göre:

• Alüvyal • Kolüvyal • Lös • Moren

gibi türlere ayrılabilir.

1. Alüvyal Topraklar

Akarsuların taşıyıp biriktirdiği malzemeler üzerinde oluşur.

Genellikle:

• Ovalarda • Vadi tabanlarında • Delta alanlarında

görülür.

Tarımsal açıdan verimli olabilir.

1. Kolüvyal Topraklar

Dağ ve yamaçlardan taşınan malzemelerin yamaç eteklerinde birikmesiyle oluşur.

1. Lös Toprakları

Rüzgârların taşıyıp biriktirdiği ince taneli malzemeler üzerinde gelişir.

1. Moren Toprakları

Buzulların taşıdığı malzemelerin birikmesiyle oluşur.

1. Erozyon

Toprağın dış kuvvetler tarafından aşındırılıp taşınmasına erozyon denir.

Başlıca taşıyıcılar:

• Su • Rüzgâr

1. Erozyonu Artıran Faktörler

• Bitki örtüsünün tahribi • Aşırı otlatma • Eğimli arazinin yanlış kullanılması • Yanlış tarım yöntemleri • Kuraklık • Şiddetli yağışlar

1. Erozyonla Mücadele

• Ağaçlandırma • Meraların korunması • Eğimli arazide eğime dik sürüm • Taraçalama • Nadasın azaltılması • Bitki örtüsünün korunması

1. Bitki Örtüsü

Bir bölgede doğal koşullar altında yetişen bitkilerin oluşturduğu topluluğa doğal bitki örtüsü denir.

Bitki örtüsünün dağılışını etkileyen başlıca faktörler:

• İklim • Toprak • Yer şekilleri • Yükselti • Bakı • Su koşulları

1. İklim ve Bitki Örtüsü

Bitkilerin dağılışında en önemli faktörlerden biri iklimdir.

Özellikle:

• Sıcaklık • Yağış • Nem

belirleyicidir.

1. Başlıca Bitki Formasyonları

Genel olarak:

• Orman • Çalı • Ot

formasyonları görülür.

1. Orman Formasyonu

Yağış ve sıcaklık koşullarının ağaç yetişmesine uygun olduğu yerlerde gelişir.

Başlıca:

• Ekvatoral yağmur ormanları • Muson ormanları • Orta kuşağın geniş yapraklı ormanları • İğne yapraklı tayga ormanları

1. Ekvatoral Yağmur Ormanları

Yıl boyunca sıcak ve yağışlı bölgelerde görülür.

Özellikleri:

• Gür • Sık • Geniş yapraklı • Her mevsim yeşil

ormanlardır.

1. Muson Ormanları

Yaz yağışlarının çok fazla olduğu muson iklim bölgelerinde görülür.

Bazı ağaçlar kurak dönemde yapraklarını dökebilir.

1. Tayga

Soğuk karasal iklim bölgelerinde görülür.

Başlıca:

İğne yapraklı ormanlardır.

1. Çalı Formasyonu

Ağaçların gelişmesinin sınırlı olduğu alanlarda çalı toplulukları gelişebilir.

Akdeniz ikliminin karakteristik çalı formasyonu:

Maki

1. Maki

Akdeniz ikliminin doğal çalı topluluğudur.

Başlıca özellikleri:

• Yaz kuraklığına dayanıklı • Sert yapraklı • Her mevsim yeşil kalabilen türler

1. Garig

Makilerin tahrip edildiği alanlarda gelişebilen daha kısa ve seyrek çalı topluluklarıdır.

1. Psödomaki

Nemli iklim bölgelerinde ormanların tahrip edilmesiyle gelişebilen çalı topluluğudur.

Türkiye’de özellikle Karadeniz kıyılarında görülebilir.

1. Ot Formasyonu

Ağaç yetişmesine elverişli olmayan veya yağışın yetersiz olduğu bölgelerde ot toplulukları yaygınlaşır.

Başlıca:

• Savan • Bozkır • Çayır • Tundra

1. Savan

Tropikal bölgelerde yaz yağışlarının etkili olduğu alanlarda görülen uzun boylu ot topluluklarıdır.

1. Bozkır

Yarı kurak karasal alanların kısa boylu ot topluluklarıdır.

İlkbahar yağışlarıyla yeşerip yaz kuraklığıyla sararabilir.

1. Çayır

Yağışın daha fazla olduğu serin alanlarda görülen uzun boylu ot topluluklarıdır.

Türkiye’de yüksek dağlık alanlarda yaygın olabilir.

1. Tundra Bitkileri

Kutup altı bölgelerde kısa yaz döneminde gelişir.

Başlıca:

• Yosun • Liken • Kısa otlar

1. Yükselti ve Bitki Kuşakları

Dağlarda yükseldikçe sıcaklık azalır.

Bu nedenle bitki örtüsü yükseltiye bağlı olarak kuşaklar hâlinde değişebilir.

Genel olarak:

Alt kesimler → geniş yapraklı türler

Daha yüksekler → iğne yapraklı ormanlar

Orman üst sınırının üzeri → dağ çayırları

Daha yüksek kesimler → çıplak kaya / kalıcı kar

1. İnsan ve Bitki Örtüsü

İnsan faaliyetleri doğal bitki örtüsünü değiştirebilir.

Başlıca:

• Tarla açma • Orman kesimi • Aşırı otlatma • Yangınlar • Yerleşme • Madencilik

bitki örtüsünün azalmasına neden olabilir.

1. Bitki Örtüsünün Önemi

Bitki örtüsü:

• Erozyonu azaltır. • Toprağı korur. • Su döngüsüne katkı sağlar. • Canlılara yaşam alanı oluşturur. • Topraktaki organik madde miktarını artırabilir.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Su döngüsünün temel enerji kaynağı → Güneş. • Açık havza → denize ulaşır. • Kapalı havza → denize ulaşmaz. • Rejim → akımın yıl içindeki değişimi. • Debi → birim zamanda geçen su miktarı. • Lagün → kıyı set gölü. • Yer altı suyu → geçirgen tabakalardan sızar. • Fay kaynağı → fay hattı boyunca çıkar. • Toprak oluşumu → iklim + ana kaya + yer şekilleri + canlılar + zaman. • Humus → organik madde. • A horizonu → üst toprak. • Laterit → sıcak ve nemli. • Podzol → soğuk ve nemli. • Terra Rossa → Akdeniz + kalker. • Çernozyom → humusça zengin. • Halomorfik → tuzlu. • Hidromorfik → fazla su. • Azonal → taşınmış. • Alüvyal → akarsu taşır. • Erozyon → toprağın aşınıp taşınması. • Maki → Akdeniz. • Garig → makinin tahribi. • Psödomaki → nemli bölgelerde orman tahribi. • Bozkır → step. • Tayga → iğne yapraklı orman. • Tundra → yosun ve liken.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Konu Özeti

Su döngüsü: Buharlaşma → yoğuşma → yağış → akış

Açık havza: Denize ulaşır

Kapalı havza: Denize ulaşmaz

Rejim: Akımın yıl içindeki değişimi

Debi: Su miktarı

Göl: Tektonik + volkanik + karstik + buzul + set

Yer altı suyu: Sızma

Toprak oluşumu: İklim + ana kaya + topoğrafya + canlı + zaman

Humus: Organik madde

A: Üst toprak

B: Birikme

C: Ana materyal

Laterit: Sıcak-nemli

Podzol: Soğuk-nemli

Terra Rossa: Akdeniz

Çernozyom: Humuslu kara toprak

Halomorfik: Tuzlu

Hidromorfik: Fazla su

Azonal: Taşınmış

Alüvyal: Akarsu

Maki: Akdeniz

Garig: Maki tahribi

Tayga: İğne yapraklı

Bozkır: Step

Tundra: Yosun + liken