TYT Coğrafya Su, Toprak ve Bitkiler Ders Notu

Su, Toprak ve Bitkiler Ders Notu

Su, toprak ve bitki örtüsü doğal çevrenin birbiriyle ilişkili temel unsurlarıdır.

İklim; su kaynaklarını, toprak oluşumunu ve doğal bitki örtüsünü doğrudan etkiler.

1. Dünya’daki Su Varlığı

Dünya’daki suların büyük bölümü:

• Okyanuslar • Denizler

içinde bulunan tuzlu sulardır.

Tatlı su kaynakları ise daha sınırlıdır.

Başlıca tatlı su kaynakları:

• Buzullar • Yer altı suları • Göller • Akarsular

1. Su Döngüsü

Suyun yeryüzü, atmosfer ve yer altı arasında sürekli dolaşmasına su döngüsü denir.

Temel süreç:

Buharlaşma → yoğuşma → yağış → yüzeysel akış / sızma → yeniden buharlaşma

Su döngüsünün temel enerji kaynağı: Güneş

1. Buharlaşma

Sıvı suyun ısı alarak gaz hâline geçmesidir.

Buharlaşmayı artıran başlıca faktörler:

• Sıcaklık • Rüzgâr • Güneşlenme • Su yüzeyinin genişliği

Nem arttıkça buharlaşma yavaşlayabilir.

1. Akarsular

Belirli bir yatakta sürekli veya dönemsel olarak akan sulardır.

Akarsular:

• Yağmur • Kar ve buz erimeleri • Kaynaklar • Göller

tarafından beslenebilir.

1. Akarsu Havzası

Bir akarsuyun kollarıyla birlikte sularını topladığı alana havza denir.

İki temel tür:

• Açık havza • Kapalı havza

1. Açık Havza

Sularını denize veya okyanusa ulaştıran havzadır.

Kısa eşleştirme:

Denize ulaşır → açık havza

1. Kapalı Havza

Sularını denize ulaştıramayan havzadır.

Sular:

• Göllerde • Bataklıklarda • Çukur alanlarda

sonlanabilir.

Türkiye’den örnek:

• Konya Kapalı Havzası • Tuz Gölü Havzası • Van Gölü Havzası

Kısa eşleştirme:

Denize ulaşmaz → kapalı havza

1. Akarsu Rejimi

Akarsuyun yıl içinde taşıdığı su miktarındaki değişime rejim denir.

Düzenli rejim: Akım yıl içinde fazla değişmez.

Düzensiz rejim: Akım yıl içinde büyük değişiklik gösterir.

Türkiye’de birçok akarsuyun rejimi düzensizdir.

1. Akarsu Debisi

Akarsuyun belirli bir kesitinden bir saniyede geçen su miktarıdır.

Debiyi etkileyenler:

• Yağış • Kar erimeleri • Havza büyüklüğü • Buharlaşma • Zeminin geçirgenliği • Bitki örtüsü

Kısa eşleştirme:

Rejim → yıl içindeki değişim

Debi → taşınan su miktarı

1. Göller

Karalar üzerindeki çukur alanlarda biriken su kütleleridir.

Başlıca doğal göl türleri:

• Tektonik • Volkanik • Karstik • Buzul • Set gölleri

1. Tektonik Göller

Tektonik hareketlerle oluşan çukurluklarda suların birikmesiyle oluşur.

Türkiye’den örnek:

• İznik • Sapanca • Manyas

1. Volkanik Göller

Volkanik faaliyetlerle oluşan:

• Krater • Kaldera • Maar

çukurlarında su birikmesiyle oluşabilir.

1. Karstik Göller

Çözünebilen kayaçların bulunduğu alanlardaki karstik çukurlarda oluşur.

Özellikle:

• Dolin • Uvala • Polye • Obruk

gibi çukurlarda görülebilir.

1. Buzul Gölleri

Buzulların aşındırdığı çanaklarda veya buzul setlerinin gerisinde oluşabilir.

1. Set Gölleri

Bir vadinin veya çukurun önünün doğal bir setle kapanmasıyla oluşur.

Başlıca:

• Heyelan set gölü • Volkanik set gölü • Alüvyal set gölü • Kıyı set gölü • Moren set gölü

1. Heyelan Set Gölü

Heyelan malzemesinin vadinin önünü kapatmasıyla oluşur.

Örnek: Tortum Gölü

1. Volkanik Set Gölü

Lavların bir vadinin önünü kapatmasıyla oluşur.

Van Gölü’nün oluşumunda volkanik set etkisi önemlidir.

1. Kıyı Set Gölü

Kıyı kordonunun koyun önünü kapatmasıyla oluşur.

Diğer adı: Lagün

1. Yapay Göller

Barajlarla oluşturulan göllerdir.

Amaçları:

• Elektrik üretimi • Sulama • İçme suyu • Taşkın kontrolü

1. Yer Altı Suları

Yağış sularının geçirgen tabakalardan yer altına sızmasıyla oluşur.

Yer altı suyu miktarını etkileyenler:

• Yağış • Kayaçların geçirgenliği • Bitki örtüsü • Buharlaşma • Yer şekilleri

1. Kaynaklar

Yer altı sularının doğal olarak yüzeye çıktığı yerlere kaynak denir.

Başlıca:

• Yamaç kaynağı • Karstik kaynak • Fay kaynağı • Artezyen kaynağı

1. Karstik Kaynak

Karstik arazilerde görülür.

Kalkerli alanlarda yaygındır.

1. Fay Kaynağı

Yer altı sularının fay hatları boyunca yüzeye çıkmasıyla oluşur.

Suları sıcak olabilir.

1. Artezyen

Geçirgen tabakanın iki geçirimsiz tabaka arasında sıkıştığı alanlarda, basınçlı suyun sondajla yüzeye çıkarılmasıyla oluşur.

1. Toprak

Kayaçların ayrışması ve organik maddelerin karışmasıyla oluşan doğal örtüdür.

Toprak oluşumu uzun zaman alabilir.

1. Toprak Oluşumunu Etkileyen Faktörler

• İklim • Ana kaya • Yer şekilleri • Canlılar • Zaman

1. İklimin Etkisi

İklim:

• Ayrışma hızını • Nem miktarını • Yıkanmayı • Organik madde miktarını

etkiler.

Sıcak ve nemli bölgelerde: Kimyasal çözünme daha güçlüdür.

Kurak bölgelerde: Fiziksel parçalanma daha belirgindir.

1. Ana Kaya

Toprağın:

• Mineral yapısını • Rengini • Bazı fiziksel özelliklerini

etkileyebilir.

1. Yer Şekilleri

Eğim arttıkça:

Toprak aşınması artabilir.

Düz alanlarda:

Toprak daha kalın gelişebilir.

1. Canlılar ve Humus

Bitki ve hayvan kalıntılarının ayrışmasıyla humus oluşur.

Humus: Organik madde bakımından zengindir.

Toprak verimliliğini artırabilir.

1. Toprak Horizonları

Toprağın katmanlarına horizon denir.

A Horizonu: Üst toprak

B Horizonu: Minerallerin birikebildiği katman

C Horizonu: Ayrışmış ana materyal

Alt bölüm: Ana kaya

Kısa eşleştirme:

A → üst toprak

B → birikme

C → ana materyal

1. Toprakların Sınıflandırılması

Genel olarak:

• Zonal • İntrazonal • Azonal

topraklar şeklinde sınıflandırılır.

1. Zonal Topraklar

İklim ve doğal bitki örtüsünün etkisinin belirgin olduğu, horizonları gelişmiş topraklardır.

1. Laterit

Sıcak ve nemli tropikal bölgelerde görülür.

Yoğun yıkanma fazladır.

Genellikle kırmızımsı renktedir.

Kısa eşleştirme:

Laterit → sıcak + nemli

1. Podzol

Soğuk ve nemli bölgelerde, iğne yapraklı ormanların altında gelişir.

Yıkanma fazladır.

Kısa eşleştirme:

Podzol → soğuk + nemli + iğne yapraklı orman

1. Kahverengi Orman Toprakları

Nemli ılıman bölgelerde orman örtüsü altında gelişir.

Organik madde bakımından zengin olabilir.

1. Terra Rossa

Akdeniz iklim bölgelerinde kalkerli araziler üzerinde görülür.

Kırmızı renklidir.

Kısa eşleştirme:

Terra Rossa → Akdeniz + kalker

1. Çernozyom

Karasal iklim alanlarında çayır örtüsü altında oluşur.

Humus bakımından zengindir.

Verimli topraklar arasındadır.

Kısa eşleştirme:

Çernozyom → kara toprak + humus

1. Çöl Toprakları

Kurak bölgelerde görülür.

• Organik madde azdır. • Yıkanma azdır. • Tuz ve kireç birikebilir.

1. İntrazonal Topraklar

Oluşumunda iklimden çok yerel faktörler etkilidir.

Başlıca:

• Ana kaya • Tuzluluk • Fazla su

1. Kalsimorfik Topraklar

Kalkerli ana materyal üzerinde gelişir.

Örnek:

• Rendzina • Vertisol / Grumusol

1. Halomorfik Topraklar

Tuzlu alanlarda oluşur.

Kısa eşleştirme:

Halomorfik → tuzlu

1. Hidromorfik Topraklar

Taban suyunun yüzeye yakın olduğu ve drenajın zayıf olduğu alanlarda görülür.

Kısa eşleştirme:

Hidromorfik → fazla su

1. Azonal Topraklar

Taşınmış topraklardır.

Horizonları tam gelişmemiştir.

Başlıca:

• Alüvyal • Kolüvyal • Lös • Moren

1. Alüvyal Topraklar

Akarsuların taşıdığı malzemeler üzerinde oluşur.

Başlıca görüldüğü yerler:

• Ovalar • Vadi tabanları • Deltalar

Genellikle verimlidir.

Kısa eşleştirme:

Akarsu → alüvyal

1. Kolüvyal Topraklar

Yamaçlardan taşınan malzemelerin dağ eteklerinde birikmesiyle oluşur.

1. Lös Toprakları

Rüzgârın taşıdığı ince malzemeler üzerinde gelişir.

1. Moren Toprakları

Buzulların taşıyıp biriktirdiği malzemeler üzerinde oluşur.

1. Erozyon

Toprağın dış kuvvetler tarafından aşındırılıp taşınmasına erozyon denir.

Başlıca etkenler:

• Su • Rüzgâr

1. Erozyonu Artıran Faktörler

• Bitki örtüsünün tahribi • Aşırı otlatma • Yanlış tarım • Fazla eğim • Kuraklık • Şiddetli yağış

1. Erozyonla Mücadele

• Ağaçlandırma • Meraları koruma • Taraçalama • Eğimli arazide eğime dik sürüm • Bitki örtüsünü koruma • Nadası azaltma

1. Bitki Örtüsü

Bir bölgede doğal olarak yetişen bitki topluluklarına doğal bitki örtüsü denir.

Dağılışını etkileyenler:

• İklim • Toprak • Yükselti • Bakı • Yer şekilleri • Su koşulları

1. Bitki Formasyonları

Başlıca:

• Orman • Çalı • Ot

1. Ekvatoral Yağmur Ormanları

Yıl boyunca sıcak ve yağışlı bölgelerde görülür.

Özellikleri:

• Gür • Sık • Geniş yapraklı • Her mevsim yeşil

1. Muson Ormanları

Yaz yağışlarının fazla olduğu muson iklim bölgelerinde görülür.

Bazı türler kurak dönemde yaprak dökebilir.

1. Tayga

Soğuk karasal iklim bölgelerindeki iğne yapraklı ormanlardır.

Kısa eşleştirme:

Sert karasal → tayga

1. Maki

Akdeniz ikliminin karakteristik çalı topluluğudur.

Özellikleri:

• Yaz kuraklığına dayanıklı • Sert yapraklı • Her mevsim yeşil kalabilen türler

Kısa eşleştirme:

Akdeniz → maki

1. Garig

Makilerin tahrip edildiği alanlarda gelişebilen daha kısa ve seyrek çalı topluluğudur.

Kısa eşleştirme:

Maki tahribi → garig

1. Psödomaki

Nemli iklim bölgelerinde ormanların tahribiyle gelişebilen çalı topluluğudur.

Türkiye’de özellikle Karadeniz kıyılarında görülebilir.

1. Savan

Tropikal bölgelerde yaz yağışlarının etkili olduğu alanlardaki uzun boylu ot topluluğudur.

1. Bozkır

Yarı kurak karasal alanların kısa boylu ot topluluğudur.

İlkbaharda yeşerir, yaz kuraklığıyla sararabilir.

Kısa eşleştirme:

Step → bozkır

1. Çayır

Serin ve yağışlı alanlarda görülen uzun boylu ot topluluklarıdır.

Türkiye’de yüksek dağlık alanlarda yaygın olabilir.

1. Tundra Bitkileri

Kutup altı bölgelerde kısa yaz döneminde gelişir.

Başlıca:

• Yosun • Liken • Kısa otlar

1. Yükselti ve Bitki Örtüsü

Yükseldikçe sıcaklık azalır.

Bu nedenle bitki örtüsü yükseltiye göre kuşaklar hâlinde değişebilir.

Genel olarak:

Alt kesimler → ormanlar

Daha yüksek kesimler → iğne yapraklı türler

Orman üst sınırı → dağ çayırları

Daha yüksekler → çıplak kaya / kalıcı kar

1. Bitki Örtüsünün Önemi

Bitki örtüsü:

• Erozyonu azaltır. • Toprağı korur. • Su döngüsüne katkı sağlar. • Canlılara yaşam alanı oluşturur. • Humus oluşumuna katkı verir.

1. Sık Karıştırılan Noktalar

• Su döngüsünün enerji kaynağı → Güneş. • Açık havza → denize ulaşır. • Kapalı havza → denize ulaşmaz. • Rejim → yıl içindeki akım değişimi. • Debi → saniyede geçen su miktarı. • Lagün → kıyı set gölü. • Fay kaynağı → fay hattı. • Toprak oluşumu → iklim + ana kaya + yer şekilleri + canlılar + zaman. • Humus → organik madde. • A → üst toprak. • B → birikme. • C → ana materyal. • Laterit → sıcak ve nemli. • Podzol → soğuk ve nemli. • Terra Rossa → Akdeniz. • Çernozyom → humusça zengin. • Halomorfik → tuzlu. • Hidromorfik → fazla su. • Azonal → taşınmış. • Alüvyal → akarsu. • Maki → Akdeniz. • Garig → maki tahribi. • Psödomaki → nemli bölgede orman tahribi. • Bozkır → step. • Tayga → iğne yapraklı orman. • Tundra → yosun ve liken.

Su, Toprak ve Bitkiler Kısa Özeti

Su döngüsü: Buharlaşma → yoğuşma → yağış → akış

Açık havza: Denize ulaşır

Kapalı havza: Denize ulaşmaz

Rejim: Akımın yıl içindeki değişimi

Debi: Su miktarı

Göller: Tektonik + volkanik + karstik + buzul + set

Toprak oluşumu: İklim + ana kaya + yer şekilleri + canlılar + zaman

Humus: Organik madde

Laterit: Sıcak-nemli

Podzol: Soğuk-nemli

Terra Rossa: Akdeniz

Çernozyom: Humusça zengin

Halomorfik: Tuzlu

Hidromorfik: Fazla su

Azonal: Taşınmış

Alüvyal: Akarsu

Maki: Akdeniz

Garig: Maki tahribi

Tayga: İğne yapraklı

Bozkır: Step

Tundra: Yosun + liken