TYT Coğrafya Türkiye’nin Yer Şekilleri ve İklimi Çalışma Notu

Türkiye’nin Yer Şekilleri ve İklimi – Hızlı Tekrar

Bu çalışma notu; Türkiye’nin yer şekilleri, kıyıları, sıcaklık ve yağış özellikleri ile başlıca iklim tiplerini sınav öncesi hızlıca tekrar etmek için hazırlanmıştır.

1. Türkiye’nin Genel Yer Şekilleri

Türkiye:

• Yüksek • Engebeli • Dağlık

bir ülkedir.

Yükselti genel olarak:

Batıdan doğuya artar.

1. Türkiye’nin Tektonik Yapısı

Türkiye Alp-Himalaya genç kıvrım kuşağındadır.

Sonuç:

• Engebe fazla • Fay hatları yaygın • Deprem riski yüksek • Jeotermal kaynaklar fazla

1. Dağların Uzanışı

Karadeniz: Kıyıya paralel

Akdeniz: Kıyıya paralel

Ege: Kıyıya dik

1. Paralel Uzanışın Sonuçları

Karadeniz ve Akdeniz’de:

• Deniz etkisi içeri zor ulaşır. • Kıyı-iç kesim iklim farkı artar. • Ulaşım zorlaşır. • Kıyı ovaları dar olur. • Koy ve körfez azdır. • Boyuna kıyı görülür.

1. Dik Uzanışın Sonuçları

Ege’de:

• Deniz etkisi içeri sokulur. • Ulaşım kolaylaşır. • Kıyılar girintili çıkıntılıdır. • Koy ve körfez fazladır. • Doğal limanlar fazladır. • Enine kıyı görülür.

1. Kuzey Anadolu Dağları

Başlıca:

• Küre • Canik • Giresun • Kaçkar

Karadeniz kıyıları boyunca uzanır.

1. Toros Dağları

Akdeniz kıyıları boyunca uzanır.

Başlıca:

• Batı Toroslar • Orta Toroslar • Güneydoğu Toroslar

1. Batı Anadolu

Kırıklı yapı yaygındır.

Horstlar:

• Kaz • Madra • Yunt • Bozdağlar • Aydın Dağları

Grabenler:

• Bakırçay • Gediz • Küçük Menderes • Büyük Menderes

1. Doğu Anadolu

• Yükselti fazla • Dağlık • Engebeli • Volkanik dağlar yaygın

Başlıca volkanik dağlar:

• Ağrı • Tendürek • Süphan • Nemrut

1. Platolar

Başlıca:

İç Anadolu: • Haymana • Cihanbeyli • Obruk • Bozok

Akdeniz: • Teke • Taşeli

Doğu Anadolu: • Erzurum-Kars

Güneydoğu Anadolu: • Gaziantep • Şanlıurfa

Marmara: • Çatalca-Kocaeli

1. Ovalar

Başlıca oluşum türleri:

• Tektonik • Delta • Karstik

1. Önemli Delta Ovaları

Kızılırmak → Bafra

Yeşilırmak → Çarşamba

Seyhan + Ceyhan → Çukurova

Gediz → Gediz deltası

Büyük Menderes → Büyük Menderes deltası

1. Ovaların Önemi

Genellikle:

• Tarım • Ulaşım • Yerleşme • Sanayi

için elverişlidir.

1. Kıyı Tipleri

Başlıca:

• Boyuna • Enine • Ria • Dalmaçya • Delta

1. Boyuna Kıyı

Dağlar kıyıya paraleldir.

Türkiye’de:

• Karadeniz • Akdeniz

1. Enine Kıyı

Dağlar kıyıya diktir.

Türkiye’de:

Ege

1. Ria Kıyı

Akarsu vadilerinin deniz altında kalmasıyla oluşur.

Örnek:

• İstanbul Boğazı çevresi • Çanakkale Boğazı çevresi • Güneybatı Anadolu’nun bazı kıyıları

1. Dalmaçya Kıyı

Kıyıya paralel dağ ve vadilerin deniz altında kalmasıyla oluşur.

Türkiye’de:

Teke Yarımadası çevresi

1. Türkiye’de İklimi Etkileyenler

• Enlem • Yükselti • Denizellik • Karasallık • Dağların uzanışı • Bakı • Hava kütleleri

1. Enlem

Türkiye Kuzey Yarım Küre orta kuşaktadır.

Genel olarak:

Güney → daha sıcak

Kuzey → daha serin

1. Yükselti

Yükselti arttıkça sıcaklık azalır.

TYT hesabı:

100 m → yaklaşık 0,5°C

1. Denizellik

Kıyılarda:

• Yaz-kış sıcaklık farkı az • Kışlar daha ılık • Yazlar daha serin olabilir

1. Karasallık

İç kesimlerde:

• Yıllık sıcaklık farkı fazla • Kışlar daha soğuk • Yazlar daha sıcak olabilir

1. Bakı

Türkiye’de genel bakı yönü:

Güney

Güneye bakan yamaçlarda:

• Güneşlenme fazla • Sıcaklık daha yüksek olabilir • Kar daha erken eriyebilir

1. Gerçek Sıcaklık

Yükselti etkisi vardır.

1. İndirgenmiş Sıcaklık

Yükselti etkisi kaldırılmıştır.

1. Türkiye’de Sıcaklık Dağılışı

Etkileyenler:

• Enlem • Yükselti • Denizellik • Karasallık • Bakı

En düşük kış sıcaklıkları genellikle:

Doğu Anadolu’nun yüksek kesimlerinde görülür.

1. Türkiye’de Yağış Dağılışı

Etkileyenler:

• Denizlere göre konum • Dağların uzanışı • Yükselti • Hava hareketleri

1. En Yağışlı Alanlar

Doğu Karadeniz kıyıları Türkiye’nin en yağışlı alanları arasındadır.

Neden:

• Nemli hava • Dağların kıyıya paralel olması • Yamaç yağışları

1. Yağışın Az Olduğu Alanlar

Örnek:

• İç Anadolu’nun bazı kesimleri • Güneydoğu Anadolu’nun bazı kesimleri • Iğdır çevresi

Neden:

• Denizden uzaklık • Karasallık • Dağların nemli havayı engellemesi

1. Akdeniz İklimi

• Yaz sıcak ve kurak • Kış ılık ve yağışlı • Yağış maksimumu çoğunlukla kış

Bitki örtüsü: Maki

1. Karadeniz İklimi

• Her mevsim yağışlı • Yaz görece serin • Kış kıyıda ılıman • Sıcaklık farkı az

Bitki örtüsü: Orman

1. İç Anadolu Karasal İklimi

• Yaz sıcak ve kurak • Kış soğuk • Yağış az • İlkbahar yağışları önemli

Bitki örtüsü: Bozkır

1. Doğu Anadolu Karasal İklimi

• Kış uzun ve çok soğuk • Yaz kısa • Yıllık sıcaklık farkı fazla • Kar uzun süre yerde kalır

Yüksek kesimlerde: Çayır

1. Güneydoğu Anadolu

• Yaz çok sıcak ve kurak • Karasallık belirgin • Kış Doğu Anadolu’dan daha ılıman

1. Marmara

Geçiş iklimidir.

Akdeniz + Karadeniz + karasal iklim özellikleri görülebilir.

1. Yağış Rejimleri

Akdeniz: Kış

Karadeniz: Her mevsim

İç Anadolu: İlkbahar

1. Karın Yerde Kalma Süresi

Yükselti ve karasallık arttıkça:

Karın yerde kalma süresi uzar.

Bu nedenle:

Doğu Anadolu > kıyı bölgeleri

1. Mikroklima

Çevresine göre farklı iklim özellikleri gösteren küçük alanlardır.

Etkileyenler:

• Yer şekilleri • Bakı • Yükselti • Rüzgârdan korunma

1. Yer Şekilleri ve Tarım

Düz ovalarda:

• Makine kullanımı kolay • Tarım alanı geniş • Sulama kolay

Dağlık alanlarda:

Tarım alanları daha parçalıdır.

1. Yer Şekilleri ve Ulaşım

Engebeli alan:

• Yol yapımı zor • Tünel ve geçit ihtiyacı fazla • Maliyet yüksek

Ege:

Dağlar kıyıya dik → ulaşım daha kolay

1. Yer Şekilleri ve Akarsular

Türkiye akarsuları genellikle:

• Eğimi fazla • Hızlı akışlı • Aşındırma gücü yüksek • Hidroelektrik potansiyeli yüksek • Ulaşıma elverişsiz

Sınavda En Çok Karıştırılanlar

• Türkiye → yüksek ve engebeli. • Yükselti → batıdan doğuya artar. • Karadeniz ve Akdeniz → dağlar paralel. • Ege → dağlar dik. • Paralel → boyuna kıyı. • Dik → enine kıyı. • Ege → horst-graben. • Doğu Anadolu → yükselti fazla. • Kızılırmak → Bafra. • Yeşilırmak → Çarşamba. • Seyhan-Ceyhan → Çukurova. • Bakı → güney. • Denizellik → sıcaklık farkı az. • Karasallık → sıcaklık farkı fazla. • Gerçek sıcaklık → yükselti etkisi var. • İndirgenmiş sıcaklık → yükselti etkisi yok. • Doğu Karadeniz → yağış fazla. • Akdeniz → yaz kurak. • Karadeniz → her mevsim yağış. • İç Anadolu → bozkır. • Marmara → geçiş iklimi.

Son 2 Dakikalık Tekrar

Türkiye → yüksek + engebeli

Yükselti → batıdan doğuya artar

Karadeniz → paralel

Akdeniz → paralel

Ege → dik

Paralel → boyuna

Dik → enine

Ege → horst + graben

Bafra → Kızılırmak

Çarşamba → Yeşilırmak

Çukurova → Seyhan + Ceyhan

Bakı → güney

Denizellik → fark az

Karasallık → fark fazla

Gerçek sıcaklık → yükselti var

İndirgenmiş → yükselti yok

Doğu Karadeniz → çok yağışlı

Akdeniz → maki

Karadeniz → orman

İç Anadolu → bozkır

Doğu Anadolu → yüksek + soğuk

Marmara → geçiş