TYT Coğrafya Türkiye’nin Yer Şekilleri ve İklimi Ders Notu

Türkiye’nin Yer Şekilleri ve İklimi Ders Notu

Türkiye’nin yer şekilleri genel olarak yüksek ve engebelidir.

Yer şekilleri;

• İklimi • Ulaşımı • Tarımı • Yerleşmeyi • Akarsuları • Ekonomik faaliyetleri

önemli ölçüde etkiler.

1. Türkiye’nin Yer Şekillerinin Genel Özellikleri

• Ortalama yükselti fazladır. • Arazi engebelidir. • Yükselti batıdan doğuya doğru genel olarak artar. • Dağlar geniş alan kaplar. • Tektonik hareketlerin etkisi belirgindir. • Ovalar ve platolar yaygındır.

Türkiye’nin ortalama yükseltisi yaklaşık 1130 metredir.

Kısa eşleştirme:

Batı → daha alçak

Doğu → daha yüksek

1. Türkiye’nin Tektonik Özellikleri

Türkiye, Alp-Himalaya genç kıvrım kuşağında yer alır.

Bu nedenle:

• Dağlık ve engebelidir. • Fay hatları yaygındır. • Deprem riski yüksektir. • Jeotermal kaynaklar bulunur.

1. Dağların Uzanışı

Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında:

Dağlar kıyıya paralel uzanır.

Ege kıyılarında:

Dağlar kıyıya genel olarak dik uzanır.

1. Dağların Kıyıya Paralel Uzanmasının Sonuçları

Karadeniz ve Akdeniz’de:

• Deniz etkisinin iç kesimlere ulaşması zorlaşır. • Kıyı ile iç kesimler arasında iklim farkı artar. • Kıyı ovaları dardır. • Kıyı çizgisi daha az girintili çıkıntılıdır. • Koy ve körfez sayısı azdır. • Ulaşım zorlaşır. • Boyuna kıyı tipi görülür.

1. Dağların Kıyıya Dik Uzanmasının Sonuçları

Ege’de:

• Deniz etkisi iç kesimlere kolay ulaşır. • Kıyılar girintili çıkıntılıdır. • Koy ve körfez sayısı fazladır. • Doğal limanlar daha fazladır. • Kıyı ovaları genişleyebilir. • Kıyı ile iç kesimler arasında ulaşım kolaylaşır. • Enine kıyı tipi görülür.

1. Kuzey Anadolu Dağları

Karadeniz kıyıları boyunca uzanır.

Başlıca:

• Küre Dağları • Canik Dağları • Giresun Dağları • Kaçkar Dağları

Kıyıya paralel uzandıkları için deniz etkisinin iç kesimlere geçmesini sınırlarlar.

1. Toros Dağları

Akdeniz kıyıları boyunca uzanır.

Başlıca:

• Batı Toroslar • Orta Toroslar • Güneydoğu Toroslar

Torosların kıyıya paralel uzanması kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşımı ve iklim geçişini zorlaştırır.

1. Batı Anadolu’da Horst ve Grabenler

Batı Anadolu’da kırıklı yapı yaygındır.

Horstlar:

• Kaz Dağı • Madra Dağı • Yunt Dağı • Bozdağlar • Aydın Dağları

Grabenler:

• Bakırçay • Gediz • Küçük Menderes • Büyük Menderes

Kısa eşleştirme:

Batı Anadolu → horst + graben

1. Doğu Anadolu’nun Yer Şekilleri

Doğu Anadolu:

• Türkiye’nin en yüksek alanlarından biridir. • Dağlık ve engebelidir. • Yüksek platolar yaygındır. • Volkanik dağlar bulunur.

Başlıca volkanik dağlar:

• Ağrı • Tendürek • Süphan • Nemrut

1. Türkiye’de Platolar

Platolar, akarsular tarafından yarılmış yüksek düzlüklerdir.

Başlıca:

İç Anadolu: • Haymana • Cihanbeyli • Obruk • Bozok

Akdeniz: • Teke • Taşeli

Doğu Anadolu: • Erzurum-Kars

Güneydoğu Anadolu: • Gaziantep • Şanlıurfa

Marmara: • Çatalca-Kocaeli

1. Platoların Ekonomik Önemi

Platolarda:

• Tarım • Hayvancılık • Yerleşme

faaliyetleri görülebilir.

Erzurum-Kars Platosu’nda geniş çayırlar büyükbaş hayvancılığı destekler.

1. Türkiye’de Ovalar

Ovalar çevresine göre alçak ve düz alanlardır.

Başlıca oluşum türleri:

• Tektonik ovalar • Delta ovaları • Karstik ovalar

1. Tektonik Ovalar

Tektonik hareketlerle oluşan çöküntü alanlarında gelişir.

Örnek:

• Erzincan • Muş • Bursa • Amik

1. Delta Ovaları

Akarsuların taşıdığı alüvyonları deniz kıyısında biriktirmesiyle oluşur.

Önemli eşleştirmeler:

Kızılırmak → Bafra

Yeşilırmak → Çarşamba

Seyhan + Ceyhan → Çukurova

Gediz → Gediz deltası

Büyük Menderes → Büyük Menderes deltası

1. Ovaların Önemi

Ovalar genellikle:

• Tarıma • Ulaşıma • Yerleşmeye • Sanayiye

elverişlidir.

1. Türkiye’de Kıyı Tipleri

Başlıca:

• Boyuna kıyı • Enine kıyı • Ria tipi kıyı • Dalmaçya tipi kıyı • Delta kıyıları

1. Boyuna Kıyı

Dağların kıyıya paralel uzandığı alanlarda görülür.

Türkiye’de:

• Karadeniz • Akdeniz

kıyılarında yaygındır.

Özellikleri:

• Kıyı çizgisi daha sadedir. • Koy ve körfez azdır. • Kıyı ovaları dardır. • İç kesimlere ulaşım zorlaşır.

1. Enine Kıyı

Dağların kıyıya dik uzandığı alanlarda görülür.

Türkiye’de: Ege kıyıları

Özellikleri:

• Kıyı girintili çıkıntılıdır. • Koy ve körfez fazladır. • Deniz etkisi içeri sokulur. • Doğal limanlar fazladır.

1. Ria Tipi Kıyı

Akarsu vadilerinin deniz altında kalmasıyla oluşur.

Türkiye’de örnek:

• İstanbul Boğazı çevresi • Çanakkale Boğazı çevresi • Güneybatı Anadolu’nun bazı kıyıları

1. Dalmaçya Tipi Kıyı

Kıyıya paralel uzanan dağ ve vadilerin deniz altında kalmasıyla oluşur.

Türkiye’de:

Teke Yarımadası çevresinde örnekleri görülür.

1. Türkiye’de İklimi Etkileyen Faktörler

• Enlem • Denizlere göre konum • Yükselti • Yer şekilleri • Dağların uzanışı • Bakı • Hava kütleleri ve basınç sistemleri

1. Enlemin Etkisi

Türkiye Kuzey Yarım Küre’nin orta kuşağındadır.

Güneyden kuzeye gidildikçe genel olarak sıcaklık azalır.

Kısa eşleştirme:

Güney → daha sıcak

Kuzey → daha serin

1. Yükseltinin Etkisi

Yükselti arttıkça sıcaklık genel olarak azalır.

TYT hesaplamalarında:

Her 100 metrede yaklaşık 0,5°C

azalma kabul edilir.

Doğu Anadolu’nun soğuk olmasında yükseltinin büyük etkisi vardır.

1. Denizellik

Kıyı bölgelerinde:

• Yaz-kış sıcaklık farkı daha azdır. • Kışlar iç kesimlere göre daha ılımandır. • Yazlar daha serin olabilir.

1. Karasallık

İç kesimlerde:

• Yıllık sıcaklık farkı daha fazladır. • Kışlar daha soğuk olabilir. • Yazlar daha sıcak olabilir.

Kısa eşleştirme:

Denizellik → sıcaklık farkı az

Karasallık → sıcaklık farkı fazla

1. Dağların Uzanışı ve İklim

Karadeniz ve Akdeniz:

Dağlar kıyıya paralel → deniz etkisi içeriye zor geçer.

Ege:

Dağlar kıyıya dik → deniz etkisi iç kesimlere daha kolay ulaşır.

1. Bakı

Türkiye’de genel bakı yönü güneydir.

Güneye bakan yamaçlarda:

• Güneşlenme daha fazladır. • Sıcaklık daha yüksek olabilir. • Kar daha erken eriyebilir. • Tarım üst sınırı daha yüksek olabilir.

1. Gerçek ve İndirgenmiş Sıcaklık

Gerçek sıcaklık: Yükselti etkisini içerir.

İndirgenmiş sıcaklık: Yükselti etkisi ortadan kaldırılmıştır.

1. Türkiye’de Sıcaklığın Dağılışı

Sıcaklığı etkileyen başlıca faktörler:

• Enlem • Yükselti • Denizellik • Karasallık • Bakı

En düşük kış sıcaklıkları genel olarak Doğu Anadolu’nun yüksek kesimlerinde görülür.

1. Türkiye’de Yağışın Dağılışı

Yağışın dağılışını:

• Dağların uzanışı • Yükselti • Denizlere göre konum • Hava hareketleri

etkiler.

1. Yağışın Fazla Olduğu Alanlar

Doğu Karadeniz kıyıları Türkiye’nin en fazla yağış alan alanları arasındadır.

Neden:

• Denizden gelen nemli hava • Dağların kıyıya paralel uzanması • Yamaç boyunca yükselen hava

1. Yağışın Az Olduğu Alanlar

Örnek:

• İç Anadolu’nun bazı kesimleri • Güneydoğu Anadolu’nun bazı kesimleri • Iğdır çevresi

Başlıca nedenler:

• Denize uzaklık • Karasallık • Dağların nemli havayı engellemesi • Yerel topoğrafik koşullar

1. Türkiye’de Başlıca İklim Tipleri

• Akdeniz iklimi • Karadeniz iklimi • Karasal iklim

Marmara’da geçiş iklimi özellikleri görülür.

1. Akdeniz İklimi

Görüldüğü başlıca alanlar:

• Akdeniz kıyıları • Ege kıyılarının önemli bölümü • Güney Marmara’nın bazı kesimleri

Özellikleri:

• Yazlar sıcak ve kurak • Kışlar ılık ve yağışlı • Yağış maksimumu çoğunlukla kış

Bitki örtüsü: Maki

1. Karadeniz İklimi

Karadeniz kıyılarında görülür.

Özellikleri:

• Her mevsim yağışlı • Yazlar görece serin • Kışlar kıyıda ılıman • Yıllık sıcaklık farkı az

Bitki örtüsü: Orman

1. Karasal İklim

Türkiye’nin iç kesimlerinde yaygındır.

Özellikleri:

• Yaz-kış sıcaklık farkı fazla • Kışlar soğuk • Yağış kıyılara göre daha az • Karasallık belirgin

1. İç Anadolu Karasal İklimi

• Yazlar sıcak ve kurak • Kışlar soğuk • Yağış az • İlkbahar yağışları önemlidir

Bitki örtüsü: Bozkır

1. Doğu Anadolu Karasal İklimi

• Kışlar uzun ve çok soğuk • Yazlar kısa • Yıllık sıcaklık farkı fazla • Karın yerde kalma süresi uzundur

Yüksek kesimlerde çayırlar yaygındır.

1. Güneydoğu Anadolu’da İklim

• Yazlar çok sıcak ve kurak • Kışlar Doğu Anadolu’ya göre daha ılıman • Karasallık belirgindir

1. Marmara Geçiş İklimi

Marmara’da:

• Akdeniz • Karadeniz • Karasal

iklim özellikleri birlikte görülebilir.

Bu nedenle iklim ve tarımsal ürün çeşitliliği fazladır.

1. Türkiye’de Yağış Rejimleri

Akdeniz: En fazla yağış → kış

Karadeniz: Her mevsim yağış

İç Anadolu: Yağışlar genellikle ilkbaharda artar

1. Kar Yağışı

Yükselti ve karasallık arttıkça:

• Kar yağışı artabilir. • Karın yerde kalma süresi uzayabilir.

Doğu Anadolu’da bu süre kıyı bölgelerine göre daha uzundur.

1. Mikroklima

Çevresine göre farklı iklim özellikleri gösteren küçük alanlardır.

Oluşumunda:

• Yer şekilleri • Bakı • Yükselti • Rüzgârdan korunma

etkili olabilir.

1. Yer Şekilleri ve Tarım

Düz ovalarda:

• Makine kullanımı kolaydır. • Tarım alanları geniş olabilir. • Sulama daha kolaydır.

Dağlık alanlarda tarım alanları daha parçalıdır.

1. Yer Şekilleri ve Ulaşım

Engebeli alanlarda:

• Yol yapımı zorlaşır. • Tünel ve geçit ihtiyacı artar. • Ulaşım maliyetleri yükselir.

Ege’de dağların kıyıya dik uzanması ulaşımı kolaylaştırır.

1. Yer Şekilleri ve Yerleşme

Düz alanlar yerleşmeye daha elverişlidir.

Yüksek ve engebeli alanlarda nüfus ve yerleşme seyrekleşebilir.

1. Yer Şekilleri ve Akarsular

Türkiye’nin yüksek ve engebeli yapısı nedeniyle birçok akarsu:

• Hızlı akar. • Aşındırma gücü yüksektir. • Hidroelektrik enerji potansiyeli yüksektir. • Ulaşıma genellikle elverişli değildir.

1. Sık Karıştırılan Noktalar

• Türkiye → yüksek ve engebeli. • Yükselti → batıdan doğuya artar. • Karadeniz ve Akdeniz → dağlar kıyıya paralel. • Ege → dağlar kıyıya dik. • Paralel dağlar → boyuna kıyı. • Dik dağlar → enine kıyı. • Ege → horst-graben. • Doğu Anadolu → yükselti fazla. • Kızılırmak → Bafra. • Yeşilırmak → Çarşamba. • Seyhan-Ceyhan → Çukurova. • Genel bakı → güney. • Denizellik → sıcaklık farkı az. • Karasallık → sıcaklık farkı fazla. • Gerçek sıcaklık → yükselti etkisi var. • İndirgenmiş sıcaklık → yükselti etkisi yok. • Doğu Karadeniz → yağış fazla. • Akdeniz → yaz kurak. • Karadeniz → her mevsim yağış. • İç Anadolu → karasal + bozkır. • Marmara → geçiş iklimi.

Türkiye’nin Yer Şekilleri ve İklimi Kısa Özeti

Türkiye: Yüksek + engebeli

Yükselti: Batıdan doğuya artar

Karadeniz: Dağlar paralel

Akdeniz: Dağlar paralel

Ege: Dağlar dik

Paralel: Boyuna kıyı

Dik: Enine kıyı

Ege: Horst + graben

Bafra: Kızılırmak

Çarşamba: Yeşilırmak

Çukurova: Seyhan + Ceyhan

Bakı: Güney

Denizellik: Sıcaklık farkı az

Karasallık: Sıcaklık farkı fazla

Akdeniz iklimi: Yaz kurak + maki

Karadeniz iklimi: Her mevsim yağış + orman

İç Anadolu: Karasal + bozkır

Doğu Anadolu: Yüksek + soğuk

Marmara: Geçiş iklimi