TYT Coğrafya Türkiye’nin Yer Şekilleri ve İklimi Konu Anlatımı

Türkiye’nin Yer Şekilleri ve İklimi

Türkiye’nin yer şekilleri oldukça çeşitli, ortalama yükseltisi yüksek ve arazisi genel olarak engebelidir.

Yer şekilleri;

• İklimi • Ulaşımı • Tarımı • Yerleşmeyi • Akarsuları • Ekonomik faaliyetleri

doğrudan etkiler.

1. Türkiye’nin Yer Şekillerinin Genel Özellikleri

Türkiye:

• Ortalama yükseltisi fazla olan bir ülkedir. • Arazi genel olarak engebelidir. • Yükselti batıdan doğuya doğru genel olarak artar. • Dağlar geniş alan kaplar. • Tektonik hareketlerin etkisi belirgindir. • Ovalar ve platolar geniş alanlarda görülür.

Türkiye’nin ortalama yükseltisi yaklaşık:

1130 metre

civarındadır.

1. Türkiye’nin Jeolojik ve Tektonik Özellikleri

Türkiye Alp-Himalaya genç kıvrım kuşağı üzerinde yer alır.

Bu nedenle:

• Dağlık ve engebelidir. • Tektonik hareketler etkilidir. • Fay hatları yaygındır. • Deprem riski yüksektir. • Sıcak su ve jeotermal kaynaklar bulunur.

1. Türkiye’de Dağların Uzanışı

Türkiye’de dağlar genel olarak doğu-batı doğrultusunda uzanır.

Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında:

Dağlar kıyıya paralel uzanır.

Ege kıyılarında:

Dağlar kıyıya genel olarak dik uzanır.

1. Dağların Kıyıya Paralel Uzanmasının Sonuçları

Karadeniz ve Akdeniz’de:

• Kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşım zorlaşır. • Deniz etkisinin iç kesimlere ulaşması zorlaşır. • Kıyı ve iç kesimler arasında iklim farkı artar. • Kıyı ovaları genellikle dardır. • Kıyılar daha az girintili çıkıntılıdır. • Boyuna kıyı tipi görülür.

1. Dağların Kıyıya Dik Uzanmasının Sonuçları

Ege’de:

• Deniz etkisi iç kesimlere daha kolay ulaşır. • Kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşım daha kolaydır. • Kıyılar daha girintili çıkıntılıdır. • Koy ve körfez sayısı fazladır. • Kıyı ovaları daha geniş olabilir. • Enine kıyı tipi görülür.

1. Kuzey Anadolu Dağları

Karadeniz kıyıları boyunca uzanır.

Başlıca:

• Küre Dağları • Canik Dağları • Giresun Dağları • Kaçkar Dağları

Dağların kıyıya paralel uzanması Karadeniz kıyılarında deniz etkisinin iç kesimlere geçmesini sınırlar.

1. Toros Dağları

Akdeniz kıyıları boyunca uzanır.

Başlıca bölümleri:

• Batı Toroslar • Orta Toroslar • Güneydoğu Toroslar

Torosların kıyıya paralel uzanması Akdeniz kıyıları ile iç kesimler arasındaki iklim ve ulaşım farklılıklarını artırır.

1. Batı Anadolu Dağları

Batı Anadolu’da kırıklı yapı yaygındır.

Başlıca horstlar:

• Kaz Dağı • Madra Dağı • Yunt Dağı • Bozdağlar • Aydın Dağları

Aralarındaki grabenler:

• Bakırçay • Gediz • Küçük Menderes • Büyük Menderes

1. Doğu Anadolu’nun Yer Şekilleri

Doğu Anadolu:

• Türkiye’nin en yüksek bölümlerindendir. • Dağlık ve engebelidir. • Volkanik dağlar yaygındır. • Yüksek platolar bulunur.

Başlıca volkanik dağlar:

• Ağrı • Tendürek • Süphan • Nemrut

1. Türkiye’de Platolar

Akarsular tarafından yarılmış yüksek düzlüklerdir.

Türkiye’de plato alanları geniş yer kaplar.

Başlıca platolar:

İç Anadolu: • Haymana • Cihanbeyli • Obruk • Bozok

Akdeniz: • Teke • Taşeli

Doğu Anadolu: • Erzurum-Kars

Güneydoğu Anadolu: • Gaziantep • Şanlıurfa

Marmara: • Çatalca-Kocaeli

1. Platoların Ekonomik Önemi

Platolarda:

• Tarım • Hayvancılık • Yerleşme

faaliyetleri görülebilir.

Yüksek ve serin platolarda hayvancılık daha önemli olabilir.

1. Türkiye’de Ovalar

Çevresine göre daha alçak ve düz alanlardır.

Oluşumlarına göre:

• Tektonik ovalar • Delta ovaları • Karstik ovalar

görülebilir.

1. Tektonik Ovalar

Yer kabuğundaki kırılma ve çökmeler sonucu oluşabilir.

Örnek:

• Erzincan • Muş • Bursa • Amik

gibi ovalarda tektonik etkiler önemlidir.

1. Delta Ovaları

Akarsuların taşıdığı alüvyonları deniz kıyısında biriktirmesiyle oluşur.

Başlıca:

Kızılırmak → Bafra

Yeşilırmak → Çarşamba

Seyhan + Ceyhan → Çukurova

Gediz → Gediz deltası

Büyük Menderes → Büyük Menderes deltası

1. Ovaların Önemi

Ovalar genellikle:

• Tarıma • Yerleşmeye • Ulaşıma • Sanayiye

elverişlidir.

Bu nedenle nüfus yoğunluğu birçok ovada yüksektir.

1. Türkiye’de Kıyı Tipleri

Türkiye’de yer şekillerine bağlı olarak farklı kıyı tipleri görülür.

Başlıca:

• Boyuna kıyı • Enine kıyı • Ria tipi kıyı • Dalmaçya tipi kıyı • Delta kıyıları

1. Boyuna Kıyı

Dağların kıyıya paralel uzandığı yerlerde görülür.

Türkiye’de:

• Karadeniz • Akdeniz

kıyılarında yaygındır.

Özellikleri:

• Kıyı çizgisi daha sadedir. • Koy ve körfez azdır. • Kıyı ovaları dardır. • İç kesimlere ulaşım daha zordur.

1. Enine Kıyı

Dağların kıyıya dik uzandığı yerlerde görülür.

Türkiye’de:

Ege kıyıları

Özellikleri:

• Kıyı çok girintili çıkıntılıdır. • Koy ve körfez fazladır. • Doğal limanlar fazladır. • Deniz etkisi iç kesimlere sokulabilir.

1. Ria Tipi Kıyı

Akarsu vadilerinin deniz suları altında kalmasıyla oluşur.

Türkiye’de:

• İstanbul Boğazı çevresi • Çanakkale Boğazı çevresi • Güneybatı Anadolu’nun bazı kıyıları

örnek gösterilebilir.

1. Dalmaçya Tipi Kıyı

Kıyıya paralel uzanan dağ ve vadilerin deniz altında kalması sonucunda oluşur.

Türkiye’de:

Teke Yarımadası çevresinde örnekleri görülür.

1. Türkiye’de İklimi Etkileyen Faktörler

Türkiye’de iklimi etkileyen temel faktörler:

• Enlem • Denizlere göre konum • Yükselti • Yer şekilleri • Dağların uzanışı • Bakı • Hava kütleleri ve basınç sistemleri

1. Enlemin Etkisi

Türkiye Kuzey Yarım Küre’nin orta kuşağında yer alır.

Güneyden kuzeye gidildikçe genel olarak:

• Güneş ışınlarının geliş açısı küçülür. • Sıcaklık azalır.

1. Yükseltinin İklime Etkisi

Yükselti arttıkça sıcaklık genel olarak azalır.

TYT hesaplamalarında:

Her 100 metrede yaklaşık 0,5°C

azalma kabul edilir.

Bu nedenle:

Doğu Anadolu, daha güneyde olmasına rağmen yüksekliği nedeniyle oldukça soğuk olabilir.

1. Denizelliğin Etkisi

Denizler kıyı bölgelerinde sıcaklık farklarını azaltır.

Kıyılarda:

• Yazlar daha serin olabilir. • Kışlar daha ılık olabilir. • Yıllık sıcaklık farkı daha azdır.

İç kesimlerde:

Karasallık etkisi artar.

1. Karasallığın Etkisi

Denizden uzaklaştıkça:

• Yaz-kış sıcaklık farkı artabilir. • Gece-gündüz sıcaklık farkı artabilir. • Kışlar daha soğuk olabilir.

1. Dağların Uzanışı ve İklim

Karadeniz ve Akdeniz’de dağlar kıyıya paraleldir.

Sonuç:

Deniz etkisi iç kesimlere kolay ulaşamaz.

Ege’de dağlar kıyıya dik olduğu için:

Deniz etkisi iç kesimlere daha kolay sokulur.

1. Bakı Etkisi

Türkiye Kuzey Yarım Küre’dedir.

Genel olarak güneye bakan yamaçlar:

• Daha fazla Güneş enerjisi alır. • Daha sıcak olabilir. • Kar daha erken eriyebilir. • Tarım üst sınırı daha yüksek olabilir.

1. Türkiye’de Sıcaklığın Dağılışı

Sıcaklığın dağılışını:

• Enlem • Yükselti • Denizellik • Karasallık • Bakı • Hava kütleleri

etkiler.

Gerçek sıcaklıklarda özellikle yükselti farkları belirgindir.

1. İndirgenmiş Sıcaklık

Yükselti etkisinin ortadan kaldırılarak bütün merkezlerin deniz seviyesinde kabul edilmesiyle hesaplanan sıcaklıktır.

İndirgenmiş sıcaklık haritalarında:

Yükselti etkisi ortadan kaldırılır.

1. Türkiye’de En Düşük Sıcaklıkların Görüldüğü Alanlar

Doğu Anadolu’nun yüksek kesimlerinde kış sıcaklıkları oldukça düşüktür.

Bunun temel nedenleri:

• Yükselti • Karasallık • Deniz etkisinden uzaklık

1. Türkiye’de Yağışın Dağılışı

Yağış Türkiye’de eşit dağılmaz.

Yağış üzerinde:

• Dağların uzanışı • Yükselti • Denizlere göre konum • Hâkim hava hareketleri

etkilidir.

1. Yağışın Fazla Olduğu Alanlar

Özellikle:

Doğu Karadeniz kıyıları

Türkiye’nin en fazla yağış alan alanları arasındadır.

Neden:

• Denizden gelen nemli hava • Dağların kıyıya paralel uzanması • Nemli havanın yamaç boyunca yükselmesi

1. Yağışın Az Olduğu Alanlar

Türkiye’de yağışın az olduğu alanlara:

• İç Anadolu’nun bazı kesimleri • Güneydoğu Anadolu’nun bazı kesimleri • Iğdır Ovası çevresi

örnek verilebilir.

Nedenler:

• Denize uzaklık • Dağların nemli hava girişini engellemesi • Karasallık • Yerel topoğrafik koşullar

1. Türkiye’de Başlıca İklim Tipleri

Başlıca:

• Akdeniz iklimi • Karadeniz iklimi • Karasal iklim

Marmara çevresinde ise geçiş özellikleri belirgindir.

1. Akdeniz İklimi

Türkiye’de:

• Akdeniz kıyıları • Ege kıyılarının önemli bölümü • Güney Marmara’nın bazı kesimleri

etkisindedir.

Özellikleri:

• Yazlar sıcak ve kurak • Kışlar ılık ve yağışlı • En fazla yağış çoğunlukla kışın

Doğal bitki örtüsü:

Maki

1. Akdeniz İkliminde Tarım

Kışların ılık olması:

• Turunçgiller • Zeytin • Bazı sıcak iklim ürünleri

için elverişli koşullar sağlayabilir.

Yaz kuraklığı nedeniyle:

Sulama ihtiyacı artabilir.

1. Karadeniz İklimi

Karadeniz kıyılarında görülür.

Özellikleri:

• Her mevsim yağışlı • Yazlar görece serin • Kışlar kıyıda ılıman • Yıllık sıcaklık farkı kıyılarda az

Doğal bitki örtüsü:

Orman

1. Karadeniz’de Yağış

Özellikle Doğu Karadeniz’de:

Dağların kıyıya paralel uzanması yamaç yağışlarını artırır.

Bu nedenle yağış miktarı yüksektir.

1. Karasal İklim

Türkiye’nin iç kesimlerinde yaygındır.

Başlıca:

• İç Anadolu • Doğu Anadolu • Güneydoğu Anadolu’nun iç kesimleri

Karasal özellikler görülür.

Genel özellikleri:

• Yaz-kış sıcaklık farkı fazladır. • Kışlar kıyılara göre daha soğuktur. • Yağış kıyılara göre genellikle daha azdır.

1. İç Anadolu Karasal İklimi

• Yazlar sıcak ve kurak • Kışlar soğuk • Yağış az • İlkbahar yağışları önemlidir

Doğal bitki örtüsü:

Bozkır

1. Doğu Anadolu Karasal İklimi

Yükseltinin fazla olması nedeniyle:

• Kışlar çok soğuk ve uzun • Yazlar kısa • Yıllık sıcaklık farkı yüksek

Yüksek kesimlerde:

Çayırlar yaygın olabilir.

Bu durum büyükbaş hayvancılığı destekler.

1. Güneydoğu Anadolu’da İklim

Yazlar:

• Çok sıcak • Kurak

Kışlar:

İç ve Doğu Anadolu’ya göre daha ılımandır.

Karasallık belirgindir.

1. Marmara’da Geçiş İklimi

Marmara Bölgesi:

Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklim özelliklerinin geçiş alanındadır.

Bu nedenle:

• İklim çeşitliliği • Bitki çeşitliliği • Tarımsal ürün çeşitliliği

fazladır.

1. Türkiye’de Yağış Rejimleri

Akdeniz: En fazla yağış → kış

Karadeniz: Her mevsim yağış

İç Anadolu: Yağışlar genellikle ilkbaharda artar

Doğu Anadolu: İlkbahar ve yaz başı yağışları önemlidir

1. Kar Yağışı ve Karın Yerde Kalma Süresi

Yükselti ve karasallık arttıkça:

• Kar yağışı artabilir. • Karın yerde kalma süresi uzayabilir.

Bu nedenle:

Doğu Anadolu’da karın yerde kalma süresi kıyılara göre daha uzundur.

1. Türkiye’de Mikroklima

Çevresine göre farklı iklim özellikleri gösteren küçük alanlara mikroklima denir.

Mikroklima oluşumunda:

• Yer şekilleri • Bakı • Yükselti • Rüzgârdan korunma • Deniz etkisi

rol oynayabilir.

1. Yer Şekilleri – Tarım İlişkisi

Düz ovalarda:

• Makine kullanımı kolaydır. • Tarım alanları geniş olabilir. • Sulama sistemleri daha kolay kurulabilir.

Dağlık alanlarda:

Tarım alanları parçalı ve sınırlı olabilir.

1. Yer Şekilleri – Ulaşım İlişkisi

Engebenin fazla olduğu alanlarda:

• Yol yapımı zorlaşır. • Tünel ve geçit ihtiyacı artar. • Ulaşım maliyeti yükselir.

Ege’de dağların kıyıya dik olması kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşımı kolaylaştırır.

1. Yer Şekilleri – Yerleşme İlişkisi

Düz alanlar:

Yerleşmeye daha elverişlidir.

Yüksek ve engebeli alanlarda:

• Yerleşmeler seyrekleşebilir. • Nüfus yoğunluğu azalabilir.

1. Yer Şekilleri – Akarsular İlişkisi

Türkiye’nin yüksek ve engebeli olması nedeniyle birçok akarsu:

• Hızlı akar. • Derine aşındırma gücü yüksektir. • Hidroelektrik enerji potansiyeli yüksektir. • Ulaşım için genellikle elverişli değildir.

1. Yer Şekilleri – İklim İlişkisi

Türkiye’de kısa mesafelerde iklim farklılıklarının oluşmasında yer şekilleri çok etkilidir.

Örneğin:

Karadeniz kıyısı ile İç Anadolu arasında kısa mesafede önemli iklim farkları görülebilir.

Bunun temel nedenlerinden biri:

Kuzey Anadolu Dağları’dır.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Türkiye → yüksek ve engebeli. • Yükselti → batıdan doğuya artar. • Karadeniz ve Akdeniz → dağlar kıyıya paralel. • Ege → dağlar kıyıya dik. • Paralel dağlar → boyuna kıyı. • Dik dağlar → enine kıyı. • Ege → horst-graben. • Doğu Anadolu → yükselti fazla. • Kızılırmak → Bafra. • Yeşilırmak → Çarşamba. • Seyhan-Ceyhan → Çukurova. • Türkiye’nin genel bakı yönü → güney. • Denizellik → sıcaklık farkını azaltır. • Karasallık → sıcaklık farkını artırır. • Gerçek sıcaklık → yükselti etkisi var. • İndirgenmiş sıcaklık → yükselti etkisi kaldırılmış. • Doğu Karadeniz → çok yağışlı. • Akdeniz → yaz kurak, kış yağışlı. • Karadeniz → her mevsim yağışlı. • İç Anadolu → karasal + bozkır. • Marmara → geçiş iklimi.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Konu Özeti

Türkiye: Yüksek + engebeli

Yükselti: Batıdan doğuya artar

Karadeniz: Dağlar paralel

Akdeniz: Dağlar paralel

Ege: Dağlar dik

Paralel: Boyuna kıyı

Dik: Enine kıyı

Ege: Horst + graben

Bafra: Kızılırmak

Çarşamba: Yeşilırmak

Çukurova: Seyhan + Ceyhan

Bakı: Güney

Denizellik: Sıcaklık farkı az

Karasallık: Sıcaklık farkı fazla

Doğu Karadeniz: Yağış fazla

Akdeniz: Yaz kurak + maki

Karadeniz: Her mevsim yağış + orman

İç Anadolu: Karasal + bozkır

Doğu Anadolu: Yüksek + çok soğuk kış

Marmara: Geçiş iklimi