TYT Felsefe MS 2. Yüzyıl–15. Yüzyıl Felsefesi Konu Anlatımı

MS 2. Yüzyıl–15. Yüzyıl Felsefesi

MS 2. yüzyıldan 15. yüzyıla kadar uzanan dönemde felsefe büyük ölçüde dinî düşünceyle ilişki içinde gelişmiştir.

Bu dönemde iki büyük felsefi gelenek öne çıkar:

• Hristiyan felsefesi • İslam felsefesi

Temel problemler:

• İnanç ile akıl ilişkisi • Tanrı’nın varlığı • Tümeller problemi • Kötülük problemi • Özgür irade • Bilginin kaynağı • Evrenin yaratılışı • Felsefe ile dinin ilişkisi

1. Dönemin Genel Özellikleri

MS 2.–15. yüzyıl felsefesinde:

• Din güçlü bir etkendir. • Antik Yunan felsefesi yeniden yorumlanmıştır. • Platon ve Aristoteles’in görüşleri dinî düşünceyle ilişkilendirilmiştir. • Tanrı, yaratılış, ruh ve ahlak önemli problemlerdir. • Akıl ile vahyin ilişkisi tartışılmıştır.

1. Hristiyan Felsefesi

Hristiyan felsefesi:

Hristiyan inançlarını felsefi kavramlarla açıklama ve temellendirme çabalarıyla gelişmiştir.

İki temel dönem öne çıkar:

• Patristik felsefe • Skolastik felsefe

1. Patristik Felsefe

Yaklaşık MS 2.–8. yüzyıllar arasında gelişen erken Hristiyan düşüncesidir.

“Patristik” sözcüğü:

Kilise Babaları

anlamıyla ilişkilidir.

Bu dönemde amaç:

Hristiyan inancını savunmak ve felsefi olarak açıklamaktır.

Önemli isim:

Augustinus

1. Augustinus

Augustinus:

Platon ve özellikle Yeni Platoncu düşünceden etkilenmiştir.

Ona göre:

Gerçek bilgi ve hakikat Tanrı ile ilişkilidir.

İnanç ile aklı karşı karşıya koymak yerine:

İnancın anlamayı yönlendirebileceğini savunur.

Okul düzeyinde görüşü:

“Anlamak için inanıyorum.”

ifadesiyle özetlenebilir.

1. Augustinus'ta Bilgi

Augustinus’a göre insan:

Değişmez doğrulara yalnız duyularla ulaşamaz.

Hakikatin kavranmasında:

Tanrısal aydınlanma

önemlidir.

1. Augustinus'ta Kötülük Problemi

Temel soru:

“Tanrı iyi ise dünyada kötülük neden vardır?”

Augustinus’a göre:

Kötülük bağımsız bir varlık değildir.

Kötülük:

İyiliğin eksikliği veya yoksunluğu olarak açıklanır.

Ahlaki kötülük ise:

İnsanın özgür iradesini yanlış kullanmasıyla ilişkilidir.

1. Özgür İrade

Augustinus’a göre:

İnsan özgür iradeye sahiptir.

İnsan kötüyü seçebildiği için:

Ahlaki sorumluluk taşır.

1. Skolastik Felsefe

Yaklaşık 8.–15. yüzyıllar arasında gelişmiştir.

Skolastik düşüncenin temel amacı:

Dinî inançları sistemli biçimde açıklamak ve akılla temellendirmektir.

Öne çıkan konular:

• Tanrı’nın varlığı • İnanç-akıl ilişkisi • Tümeller problemi • Yaratılış • Ruh

Önemli isimler:

• Anselmus • Aquinalı Thomas

1. Anselmus

Anselmus:

Tanrı’nın varlığını yalnız Tanrı kavramından hareketle temellendirmeye çalışır.

Tanrı:

“Kendisinden daha büyüğü düşünülemeyen varlık”

olarak tanımlanır.

Bu yaklaşım:

Ontolojik delil

olarak bilinir.

1. Ontolojik Delil

Ontolojik delil:

Deney ve gözlemden değil,

Tanrı kavramının kendisinden hareket eder.

Kısa eşleştirme:

Tanrı kavramı → ontolojik delil

Anselmus → ontolojik delil

1. Aquinalı Thomas

Aquinalı Thomas:

Aristoteles felsefesinden güçlü biçimde etkilenmiştir.

Temel amacı:

Hristiyan inancıyla Aristotelesçi felsefeyi uzlaştırmaktır.

Ona göre:

Akıl ile iman birbirine zorunlu olarak karşıt değildir.

1. Aquinalı Thomas'ta Akıl – İnanç

Thomas’a göre:

Bazı gerçeklere akılla ulaşılabilir.

Bazı dinî gerçekler ise:

Vahiy yoluyla bilinir.

Ancak:

Doğru akıl ile gerçek vahiy birbiriyle çelişmez.

1. Aquinalı Thomas ve Tanrı'nın Varlığı

Thomas:

Tanrı’nın varlığını evrenden hareket eden çeşitli yollarla temellendirmeye çalışır.

Özellikle:

• Hareket • Neden • Zorunluluk • Dereceler • Düzen

üzerinden Tanrı’ya ulaşmayı amaçlar.

1. Tümeller Problemi

Orta Çağ felsefesinin önemli problemlerinden biridir.

Temel soru:

“İnsanlık, iyilik, güzellik gibi genel kavramların gerçekliği var mıdır?”

Örnek:

Tek tek insanlar vardır.

Peki:

“İnsanlık” diye genel bir gerçeklik var mıdır?

Bu problem:

Tümeller problemi

olarak adlandırılır.

1. Tümel Nedir?

Tümel:

Birden fazla varlık için kullanılabilen genel kavramdır.

Örnek:

• İnsan • Hayvan • Ağaç • Güzel

1. Tümeller Problemine Yaklaşımlar

Başlıca yaklaşımlar:

• Realizm • Nominalizm • Kavramcılık

1. Realizm

Tümellerin gerçek olduğunu savunan yaklaşımdır.

Aşırı gerçekçi yorumda:

Tümeller tek tek nesnelerden bağımsız bir gerçekliğe sahiptir.

Platoncu etki belirgindir.

1. Nominalizm

Nominalizme göre:

Gerçekte tek tek varlıklar vardır.

Tümeller ise:

Onlara verdiğimiz adlardır.

1. Kavramcılık

Kavramcılığa göre:

Tümeller bağımsız varlıklar değildir.

Ancak yalnızca boş birer sözcük de değildir.

İnsan zihninde:

Kavramlar olarak bulunurlar.

1. İslam Felsefesinin Ortaya Çıkışı

İslam felsefesi:

İslam dünyasında ortaya çıkan felsefi düşünce geleneğidir.

Gelişiminde:

• Kur’an ve İslam düşüncesi • Antik Yunan felsefesi • Çeviri faaliyetleri • Farklı kültürlerle etkileşim

önemli olmuştur.

1. Çeviri Faaliyetleri

Özellikle Abbasiler döneminde:

Yunan felsefe ve bilim eserleri Arapçaya çevrilmiştir.

Bağdat:

Önemli bilim ve düşünce merkezlerinden biri hâline gelmiştir.

Beytülhikme:

Çeviri ve bilim faaliyetleriyle ilişkilendirilen önemli merkezdir.

1. İslam Felsefesinin Temel Problemleri

• Akıl-vahiy ilişkisi • Tanrı’nın varlığı • Evrenin yaratılışı • Bilginin kaynağı • Ruh • Özgür irade • Ahlak ve siyaset

Önemli düşünürler:

• Farabi • İbn Sina • Gazali • İbn Rüşd

1. Farabi

Farabi:

Aristoteles’ten yoğun biçimde etkilenmiştir.

Bu nedenle:

“Muallim-i Sani”

yani:

“İkinci Öğretmen”

olarak anılır.

Birinci öğretmen:

Aristoteles

olarak kabul edilir.

1. Farabi'de Akıl ve Din

Farabi’ye göre:

Felsefe ile din tamamen karşıt değildir.

Her ikisi de hakikate yönelir.

Felsefe:

Akıl ve kanıtlarla

Din:

Daha geniş toplum kesimlerine sembol ve anlatımlarla

hakikati aktarabilir.

1. Farabi ve Erdemli Şehir

Farabi’nin siyaset anlayışında:

Erdemli Şehir

önemlidir.

Amaç:

İnsanların gerçek mutluluğa ulaşmasını sağlayan toplum düzenidir.

1. İbn Sina

İbn Sina:

İslam felsefesinin en önemli filozoflarından biridir.

Aristoteles ve Yeni Platoncu düşünceden etkilenmiştir.

Başlıca konuları:

• Varlık • Bilgi • Ruh • Tanrı

1. İbn Sina'da Zorunlu Varlık

İbn Sina:

Varlıkları iki temel biçimde ele alır:

Mümkün varlık: Varlığı zorunlu olmayan, başka bir nedene bağlı olan

Zorunlu varlık: Varlığı kendinden olan ve başka bir nedene ihtiyaç duymayan

Tanrı:

Zorunlu Varlık

olarak kabul edilir.

1. Mümkün Varlık – Zorunlu Varlık

Mümkün varlık: Var olabilir veya olmayabilir.

Varlığı başka bir nedene bağlıdır.

Zorunlu varlık: Varlığı kendindendir.

Başka bir nedene ihtiyaç duymaz.

1. İbn Sina ve Ruh

İbn Sina ruhun bedenden farklı bir yönü bulunduğunu savunur.

Bu konudaki ünlü düşünce deneyi:

“Uçan adam”

örneğidir.

Amaç:

İnsanın bedensel duyulardan bağımsız olarak kendi varlığının farkında olabileceğini göstermektir.

1. Gazali

Gazali:

Felsefeye tamamen karşı bir düşünür olarak görülmemelidir.

Özellikle bazı filozofların:

Metafizik görüşlerini eleştirmiştir.

Ünlü eseri:

Tehafütü’l-Felasife (Filozofların Tutarsızlığı)

1. Gazali ve Nedensellik

Gazali:

Neden ile sonuç arasında zorunlu bir bağ bulunduğu düşüncesini eleştirir.

Biz olayların:

Peş peşe gerçekleştiğini gözlemleriz.

Ancak bunun zorunlu bir nedensellik olduğunu kesin biçimde bilemeyiz.

1. Gazali'nin Felsefeye Yaklaşımı

Gazali:

• Mantığı bütünüyle reddetmez. • Matematik ve doğa bilimlerine bütünüyle karşı değildir. • Özellikle metafizik alanındaki bazı filozof görüşlerini eleştirir.

1. İbn Rüşd

İbn Rüşd:

Aristoteles üzerine yazdığı yorumlarla tanınır.

Batı dünyasında:

Averroes

adıyla bilinir.

Felsefe ile din arasında zorunlu bir çatışma olmadığını savunur.

1. İbn Rüşd ve Gazali

Gazali’nin:

Tehafütü’l-Felasife

adlı eserine karşı İbn Rüşd:

Tehafütü’t-Tehafüt (Tutarsızlığın Tutarsızlığı)

adlı eseri yazmıştır.

1. İbn Rüşd'de Akıl – Din

İbn Rüşd’e göre:

Akıl doğru kullanıldığında ve vahiy doğru yorumlandığında:

Gerçek bir çelişki ortaya çıkmaz.

Felsefi düşünme:

Hakikati anlamanın yollarından biridir.

1. Farabi – İbn Sina – Gazali – İbn Rüşd

Farabi: Akıl-din uyumu / Erdemli Şehir

İbn Sina: Zorunlu Varlık / uçan adam

Gazali: Filozofların bazı metafizik görüşlerine eleştiri / nedensellik eleştirisi

İbn Rüşd: Aristoteles yorumları / din-felsefe uyumu

1. Akıl – Vahiy Problemi

İslam felsefesinin temel problemlerinden biri:

“Akıl yoluyla ulaşılan bilgi ile vahiy arasında nasıl bir ilişki vardır?”

Bazı düşünürler:

Akıl ile vahyin uyumlu olduğunu savunmuştur.

Bazıları ise:

Aklın özellikle metafizik konulardaki sınırlarını vurgulamıştır.

1. Tanrı'nın Varlığı Problemi

Dönemin filozofları Tanrı’nın varlığını farklı yollarla temellendirmiştir.

Anselmus: Tanrı kavramından hareket

Aquinalı Thomas: Evren, hareket ve nedenlerden hareket

İbn Sina: Mümkün varlıklardan Zorunlu Varlık’a ulaşma

1. Platon ve Aristoteles Etkisi

Hristiyan ve İslam felsefesinde Antik Yunan düşüncesinin etkisi önemlidir.

Augustinus: Platon ve Yeni Platonculuk etkisi

Aquinalı Thomas: Aristoteles etkisi

Farabi: Aristoteles etkisi

İbn Sina: Aristoteles + Yeni Platoncu etkiler

İbn Rüşd: Güçlü Aristoteles yorumculuğu

1. Orta Çağ'da Felsefe – Din İlişkisi

Bu dönemde felsefenin yalnızca dinin tekrarı olduğunu söylemek doğru değildir.

Filozoflar:

• İnancı açıklamış • Akıl ile vahyi karşılaştırmış • Mantık kullanmış • Varlık ve bilgi problemlerini tartışmış • Birbirlerini eleştirmiştir

1. Kötülük Problemi

Temel soru:

“İyi ve güçlü bir Tanrı varsa kötülük neden vardır?”

Augustinus:

Kötülüğü bağımsız bir varlık değil:

İyiliğin eksikliği

olarak açıklar.

Ahlaki kötülüğü:

Özgür iradenin yanlış kullanımıyla ilişkilendirir.

1. Özgür İrade Problemi

Temel soru:

“Tanrı her şeyi biliyorsa insan özgür müdür?”

Bu problem:

• İlahi bilgi • Özgür seçim • Ahlaki sorumluluk

arasındaki ilişkiyi gündeme getirir.

1. Tümeller Problemini Hızlı Ayırma

Realizm: Tümeller gerçek

Nominalizm: Tümeller yalnızca ad

Kavramcılık: Tümeller zihindeki kavramlar

1. Hristiyan Felsefesini Hızlı Eşleştirme

Patristik dönem: Kilise Babaları

Augustinus: Platon etkisi / aydınlanma / kötülük problemi

Skolastik dönem: Akıl-inanç sistemleştirmesi

Anselmus: Ontolojik delil

Aquinalı Thomas: Aristoteles / akıl-inanç uyumu

1. İslam Felsefesini Hızlı Eşleştirme

Farabi: Muallim-i Sani / Erdemli Şehir

İbn Sina: Zorunlu Varlık / uçan adam

Gazali: Metafizik eleştirisi / nedensellik eleştirisi

İbn Rüşd: Aristoteles yorumları / din-felsefe uyumu

1. Dönemin Felsefeye Katkıları

Bu dönemde:

• Antik Yunan eserleri korunmuş ve yorumlanmıştır. • Mantık çalışmaları gelişmiştir. • Din ile felsefe ilişkisi sistemli biçimde tartışılmıştır. • Tanrı ve varlık üzerine güçlü argümanlar geliştirilmiştir. • Bilimsel ve felsefi birikimin sonraki dönemlere aktarılması sağlanmıştır.

1. Temel Kavramları Hızlı Eşleştirme

Patristik → erken Hristiyan felsefesi

Skolastik → Orta Çağ Hristiyan okul felsefesi

Aydınlanma → Augustinus

Ontolojik delil → Anselmus

Tümeller → genel kavramların varlığı

Realizm → tümeller gerçek

Nominalizm → tümeller ad

Kavramcılık → tümeller zihinde

Muallim-i Sani → Farabi

Erdemli Şehir → Farabi

Zorunlu Varlık → İbn Sina

Uçan adam → İbn Sina

Nedensellik eleştirisi → Gazali

Tutarsızlığın Tutarsızlığı → İbn Rüşd

Sık Karıştırılan Noktalar

• Patristik → erken Hristiyan düşüncesi. • Skolastik → sistemli Orta Çağ Hristiyan düşüncesi. • Augustinus → Platon etkisi. • Aquinalı Thomas → Aristoteles etkisi. • Anselmus → ontolojik delil. • Tümeller problemi → genel kavramların gerçekliği. • Realizm → tümeller gerçektir. • Nominalizm → tümeller addır. • Kavramcılık → tümeller zihindeki kavramlardır. • Farabi → Muallim-i Sani. • Farabi → Erdemli Şehir. • İbn Sina → Zorunlu Varlık. • İbn Sina → uçan adam. • Gazali → bütün felsefeyi reddetmez. • Gazali → zorunlu nedenselliğe eleştiri. • İbn Rüşd → Aristoteles yorumları. • Gazali → Filozofların Tutarsızlığı. • İbn Rüşd → Tutarsızlığın Tutarsızlığı.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Konu Özeti

MS 2.–15. yüzyıl felsefesi: Din + felsefe + akıl-inanç problemi

Patristik: Erken Hristiyan felsefesi

Augustinus: Platon + aydınlanma + kötülük problemi

Skolastik: Akıl-inanç sistemleştirmesi

Anselmus: Ontolojik delil

Aquinalı Thomas: Aristoteles + akıl-inanç uyumu

Realizm: Tümeller gerçek

Nominalizm: Tümeller ad

Kavramcılık: Tümeller zihinde

Farabi: Muallim-i Sani + Erdemli Şehir

İbn Sina: Zorunlu Varlık + uçan adam

Gazali: Nedensellik ve metafizik eleştirisi

İbn Rüşd: Aristoteles + din-felsefe uyumu