TYT Tarih Tarih ve Zaman Çalışma Notu

Tarih ve Zaman – Hızlı Tekrar

Bu çalışma notu, TYT’de Tarih ve Zaman konusundaki temel kavramları ve sık sorulan noktaları hızlıca tekrar etmek için hazırlanmıştır.

1. Tarih Nedir?

Tarih; geçmişte yaşamış insan topluluklarının faaliyetlerini yer, zaman ve sebep-sonuç ilişkisi içinde inceleyen bilim dalıdır.

1. Tarihin Temel Özellikleri

• Geçmişteki insan faaliyetlerini inceler. • Yer ve zaman gösterir. • Sebep-sonuç ilişkisi kurar. • Kaynaklardan yararlanır. • Tarihî olaylar deneyle tekrar edilemez. • Yeni belgelerle bilgiler değişebilir veya ayrıntılanabilir.

1. Olay – Olgu Ayrımı

Olay: Belirli zamanda gerçekleşir, başlangıç ve bitişi vardır.

Olgu: Uzun bir süreçte meydana gelir ve süreklilik gösterir.

1. Tarihî Kaynak

Geçmiş hakkında bilgi veren belge ve buluntulara tarihî kaynak denir.

İki temel gruptur:

• Birinci el kaynak • İkinci el kaynak

1. Birinci El Kaynak

Olayın yaşandığı döneme ait kaynaktır.

1. İkinci El Kaynak

Olaydan daha sonra hazırlanmış çalışmadır.

1. Kaynak Türleri

Yazılı: ferman, antlaşma, mektup, günlük, gazete

Sözlü: destan, efsane, halk anlatıları

Görsel: resim, fotoğraf, minyatür, harita

Maddi: para, silah, yapı, mezar, arkeolojik buluntu

Sesli-görüntülü: ses kaydı, film, belgesel

1. Tarihe Yardımcı Bilimler

1. Kronoloji

Tarihî olayların meydana geldiği zamanı ve oluş sırasını inceler.

1. Tarihî Bilginin Değişebilirliği

Yeni belge ve buluntular ortaya çıktığında tarihî bilgiler değişebilir veya ayrıntılanabilir.

1. Tarihî Olayları Değerlendirme

Olaylar kendi döneminin:

• siyasi • ekonomik • sosyal • askerî • dinî • kültürel

şartlarına göre değerlendirilmelidir.

1. Takvim

Zamanın yıl, ay ve günlere ayrılmasını sağlayan sistemdir.

Takvimler genel olarak:

• Güneş yılı • Ay yılı

esasına göre hazırlanır.

Güneş yılı: yaklaşık 365 gün 6 saat

Ay yılı: yaklaşık 354 gün

1. Türklerin Kullandığı Takvimler

• On İki Hayvanlı Türk Takvimi • Hicrî Takvim • Celâlî Takvim • Rûmî Takvim • Miladî Takvim

1. On İki Hayvanlı Türk Takvimi

• Güneş yılı esaslıdır. • Türklerin kullandığı eski takvimlerdendir. • Yıllar hayvan adlarıyla gösterilir. • 12 yıllık döngü kullanılır.

1. Hicrî Takvim

Başlangıç: Hz. Muhammed’in Mekke’den Medine’ye hicreti → 622

• Ay yılı esaslıdır. • İslam dünyasında kullanılmıştır. • Dinî günlerin belirlenmesinde kullanılır.

1. Celâlî Takvim

• Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah döneminde hazırlanmıştır. • Ömer Hayyam’ın da bulunduğu bir heyet görev almıştır. • Güneş yılı esaslıdır.

1. Rûmî Takvim

• Osmanlı Devleti’nde mali amaçlarla kullanılmıştır. • Güneş yılı esaslıdır. • Başlangıcı hicrettir.

1. Miladî Takvim

• Güneş yılı esaslıdır. • Hz. İsa’nın doğumu başlangıç kabul edilir. • Türkiye’de 1 Ocak 1926’dan itibaren kullanılmaya başlanmıştır.

1. MÖ – MS Mantığı

MÖ → Milattan Önce

MS → Milattan Sonra

1. Tarihler Arası Yıl Hesabı

1. Yüzyıl Hesaplama

Son iki basamak 00 değilse:

ilk kısma 1 eklenir.

Son iki basamak 00 ise 1 eklenmez.

1. Yüzyılın Yarısı

01–50 → ilk yarı

51–00 → ikinci yarı

1. Yüzyılın Çeyrekleri

01–25 → I. çeyrek

26–50 → II. çeyrek

51–75 → III. çeyrek

76–00 → IV. çeyrek

1. Milenyum

1000 yıllık zaman dilimidir.

1–1000 → I. milenyum

1001–2000 → II. milenyum

2001–3000 → III. milenyum

1. Tarih Öncesi – Tarih Çağları

Yazının icadından önce:

→ Tarih Öncesi Çağlar

Yazının icadından sonra:

→ Tarih Çağları

1. Tarih Öncesi Dönemlerde Kaynak

Yazı olmadığı için başlıca kaynak:

→ arkeolojik buluntulardır.

1. Tarih Öncesi Çağlarda Zaman Farkı

Tarih öncesi çağlar her toplumda aynı tarihte başlayıp bitmemiştir.

Nedeni:

→ toplumların gelişme hızlarının farklı olmasıdır.

1. Sebep-Sonuç

Tarihçi yalnız “ne oldu?” sorusuna bakmaz.

Ayrıca:

• neden oldu? • nasıl gelişti? • sonucu ne oldu? • hangi gelişmeleri etkiledi?

sorularını araştırır.

1. Tarihin Sınıflandırılması

Zamana göre: İlk Çağ, Orta Çağ, Yeni Çağ, Yakın Çağ

Mekâna göre: Türkiye Tarihi, Avrupa Tarihi

Konuya göre: Siyasi Tarih, Ekonomi Tarihi, Kültür Tarihi

Sınavda En Çok Karıştırılanlar

• Olay ile olgu aynı değildir. • Olay belirli zamanda gerçekleşir; olgu uzun süreçlidir. • Döneme ait kaynak birinci eldir. • Sonradan hazırlanmış eser ikinci eldir. • Arkeoloji kazı yapar; paleografya eski yazıları inceler. • Epigrafi kitabe, nümizmatik para inceler. • Kronoloji yalnız zaman ve sıralamayla ilgilenir. • Hicrî takvim ay yılıdır. • Rûmî takvim güneş yılıdır. • Celâlî takvim güneş yılıdır. • Miladî takvim güneş yılıdır. • MÖ’de büyük sayı daha eski tarihi gösterir. • Sonu 00 olan yıllarda yüzyıl hesabında 1 eklenmez. • Yazının icadı tarih çağlarının başlangıcıdır. • Tarih öncesi çağlar her yerde aynı tarihte yaşanmamıştır.

Son 2 Dakikalık Tekrar

Tarih → insan + yer + zaman + sebep-sonuç

Olay → belirli zaman

Olgu → uzun süreç

Birinci el → olayın döneminden

İkinci el → sonradan hazırlanmış

Kazı → Arkeoloji

Zaman → Kronoloji

Eski yazı → Paleografya

Kitabe → Epigrafi

Para → Nümizmatik

Hicrî → Ay yılı

Celâlî → Güneş yılı

Rûmî → Güneş yılı

Miladî → Güneş yılı

MÖ – MÖ → çıkar

MS – MS → çıkar

MÖ – MS → topla

1453 → XV. yüzyıl

1500 → XV. yüzyıl

1501 → XVI. yüzyıl

Yazı → Tarih Çağlarının başlangıcı