TYT Tarih Tarih ve Zaman Ders Notu

Tarih ve Zaman Ders Notu

Tarih; geçmişte yaşamış insan topluluklarının faaliyetlerini yer, zaman ve sebep-sonuç ilişkisi içinde inceleyen bilim dalıdır.

1. Tarih Biliminin Temel Özellikleri

Tarih:

• Geçmişte yaşanan insan faaliyetlerini inceler. • Olayları yer ve zaman göstererek ele alır. • Sebep-sonuç ilişkisi kurar. • Kaynaklardan yararlanır. • Tarihî olayları deney yoluyla tekrar edemez. • Yeni belgeler bulunduğunda mevcut bilgiler değişebilir veya ayrıntılanabilir.

Örnek: İstanbul’un 1453’te fethedilmesi tarihî bir olaydır.

Tarihçi bu olayı yeniden gerçekleştiremez; döneme ait belgelerden yararlanır.

1. Tarihin Konusu

Tarihin temel konusu insan ve insan faaliyetleridir.

Tarih şu alanları inceleyebilir:

• Siyasi gelişmeler • Savaşlar • Antlaşmalar • Göçler • Ekonomik faaliyetler • Hukuk • Din • Bilim • Kültür • Sanat • Toplumsal yaşam

Bir doğal olay, insan yaşamını etkilediği ölçüde tarihin konusu olabilir.

1. Tarihî Olay

Belirli bir yerde ve zamanda gerçekleşen, başlangıç ve bitişi olan gelişmedir.

Örnek:

Malazgirt Savaşı → 1071

İstanbul’un Fethi → 1453

TBMM’nin Açılması → 23 Nisan 1920

1. Tarihî Olgu

Uzun bir süreçte ortaya çıkan ve süreklilik gösteren gelişmedir.

Örnek:

Anadolu’nun Türkleşmesi

Demokrasinin gelişmesi

Sanayileşme

Olay – Olgu Ayrımı:

Olay → daha kısa süreli ve belirli

Olgu → uzun süreli süreç

Örnek:

Malazgirt Savaşı → olay

Anadolu’nun Türkleşmesi → olgu

1. Tarihî Kaynaklar

Geçmiş hakkında bilgi veren belge ve buluntulara tarihî kaynak denir.

Kaynaklar iki temel grupta değerlendirilebilir:

• Birinci el kaynak • İkinci el kaynak

1. Birinci El Kaynak

Olayın yaşandığı döneme ait kaynaktır.

Örnek:

• Ferman • Antlaşma • Kitabe • Günlük • Mektup • Döneme ait para • Arkeolojik buluntu

Bir kaynağın olayın yaşandığı döneme ait olması temel ölçüttür.

1. İkinci El Kaynak

Olaydan daha sonraki dönemlerde, önceki kaynaklardan yararlanılarak hazırlanır.

Örnek:

Günümüzde yazılmış Osmanlı tarihi kitabı

Kurtuluş Savaşı üzerine sonradan hazırlanmış bilimsel araştırma

1. Kaynak Türleri

Yazılı kaynaklar: • ferman • antlaşma • kitabe • mektup • gazete • günlük

Sözlü kaynaklar: • destan • efsane • halk anlatıları

Görsel kaynaklar: • resim • fotoğraf • minyatür • harita

Maddi kaynaklar: • para • silah • bina • mezar • araç gereç • arkeolojik kalıntılar

Sesli ve görüntülü kaynaklar: • ses kayıtları • film • belgesel

1. Tarihe Yardımcı Bilimler

Arkeoloji: Kazılar ve maddi kalıntıları inceler.

Kronoloji: Olayların zamanını ve sıralamasını belirler.

Coğrafya: Olayların gerçekleştiği çevreyi inceler.

Paleografya: Eski yazıları inceler.

Epigrafi: Kitabeleri ve yazıtları inceler.

Nümizmatik: Eski paraları inceler.

Diplomatik: Resmî belgeleri inceler.

Antropoloji: İnsan topluluklarını inceler.

Etnografya: Toplumların gelenek ve göreneklerini inceler.

Filoloji: Dilleri ve dil ürünlerini inceler.

Heraldik: Armaları inceler.

Genealoji: Soy kütüklerini inceler.

Kısa Eşleştirme:

Para → Nümizmatik

Kitabe → Epigrafi

Eski yazı → Paleografya

Kazı → Arkeoloji

Zaman → Kronoloji

Soy ağacı → Genealoji

Arma → Heraldik

1. Tarihî Bilginin Oluşması

Tarihçi:

• kaynak toplar, • kaynakları sınıflandırır, • bilgileri karşılaştırır, • kaynakların güvenilirliğini değerlendirir, • sebep-sonuç ilişkisi kurar, • ulaştığı sonuçları yazar.

Tarihî bilgi yeni belge bulunduğunda değişebilir.

Bu durum tarihin bilimsel özelliğine aykırı değildir.

1. Tarihî Olayları Değerlendirme

Tarihî olaylar kendi dönemlerinin:

• siyasi, • sosyal, • ekonomik, • dinî, • kültürel

şartları içinde değerlendirilmelidir.

Geçmişteki bir olayı yalnızca günümüz şartlarıyla değerlendirmek doğru değildir.

1. Tarihin Sınıflandırılması

Zamana göre:

• İlk Çağ Tarihi • Orta Çağ Tarihi • Yeni Çağ Tarihi • Yakın Çağ Tarihi

Mekâna göre:

• Türkiye Tarihi • Avrupa Tarihi • Asya Tarihi

Konuya göre:

• Siyasi Tarih • Ekonomi Tarihi • Kültür Tarihi • Sanat Tarihi • Hukuk Tarihi

1. Kronoloji

Tarihî olayların meydana geldiği zamanı ve oluş sırasını inceleyen bilim dalıdır.

Kronoloji:

• olayın ne zaman gerçekleştiğini belirler, • olayların önce-sonra sırasını kurar.

Kronoloji olayların nedenlerini açıklamaz.

1. Takvim

Zamanın yıl, ay ve gün gibi bölümlere ayrılmasını sağlayan sistemdir.

Takvimler genellikle:

• Güneş yılı • Ay yılı

esasına göre hazırlanmıştır.

Güneş yılı: Yaklaşık 365 gün 6 saat

Ay yılı: Yaklaşık 354 gün

Aralarında yaklaşık 11 günlük fark vardır.

1. Türklerin Kullandığı Başlıca Takvimler

• On İki Hayvanlı Türk Takvimi • Hicrî Takvim • Celâlî Takvim • Rûmî Takvim • Miladî Takvim

1. On İki Hayvanlı Türk Takvimi

• Türklerin kullandığı eski takvimlerdendir. • Güneş yılı esaslıdır. • Yıllar hayvan adlarıyla gösterilir. • On iki yıllık döngü vardır.

1. Hicrî Takvim

Başlangıç: Hz. Muhammed’in Mekke’den Medine’ye hicreti → 622

Özellikleri:

• Ay yılı esaslıdır. • İslam dünyasında kullanılmıştır. • Dinî günlerin belirlenmesinde kullanılır.

1. Celâlî Takvim

• Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah döneminde hazırlanmıştır. • Ömer Hayyam’ın da bulunduğu bir heyet görev almıştır. • Güneş yılı esaslıdır.

1. Rûmî Takvim

• Osmanlı Devleti’nde kullanılmıştır. • Mali amaçlıdır. • Güneş yılı esaslıdır. • Başlangıcı hicrettir.

Hicrî ve Rûmî farkı:

Hicrî → Ay yılı

Rûmî → Güneş yılı

1. Miladî Takvim

• Güneş yılı esaslıdır. • Hz. İsa’nın doğumu başlangıç kabul edilir. • Türkiye’de 1 Ocak 1926’dan itibaren kullanılmaya başlanmıştır.

1. Milattan Önce – Milattan Sonra

MÖ: Milattan Önce

MS: Milattan Sonra

MÖ tarihlerde sayı büyüdükçe daha eskiye gidilir.

MÖ 600 → MÖ 300’den daha eskidir.

MS tarihlerde sayı büyüdükçe tarih günümüze yaklaşır.

MS 1500 → MS 1000’den daha yenidir.

1. Tarihler Arasında Yıl Hesaplama

İki tarih de MÖ ise:

Büyük sayı - küçük sayı

Örnek: MÖ 800 – MÖ 500

800 - 500 = 300 yıl

İki tarih de MS ise:

Büyük sayı - küçük sayı

Örnek: MS 1500 – MS 1200

1500 - 1200 = 300 yıl

Biri MÖ, biri MS ise:

Tarihler toplanır.

Örnek: MÖ 200 – MS 300

200 + 300 = yaklaşık 500 yıl

1. Yüzyıl Hesaplama

Son iki basamak 00 değilse ilk kısma 1 eklenir.

1453:

14 + 1 = 15

→ XV. yüzyıl

1923:

19 + 1 = 20

→ XX. yüzyıl

Son iki basamak 00 ise 1 eklenmez.

1500 → XV. yüzyıl

1700 → XVII. yüzyıl

2000 → XX. yüzyıl

Kritik örnek:

1500 → XV. yüzyıl

1501 → XVI. yüzyıl

1. Yüzyılın Yarısı

01–50 → ilk yarı

51–00 → ikinci yarı

Örnek:

1923 → XX. yüzyılın ilk yarısı

1453 → XV. yüzyılın ikinci yarısı

1. Yüzyılın Çeyrekleri

01–25 → I. çeyrek

26–50 → II. çeyrek

51–75 → III. çeyrek

76–00 → IV. çeyrek

Örnek:

1453 → XV. yüzyılın III. çeyreği

1923 → XX. yüzyılın I. çeyreği

1. Milenyum

1000 yıllık zaman dilimidir.

1–1000 → I. milenyum

1001–2000 → II. milenyum

2001–3000 → III. milenyum

Örnek:

1453 → II. milenyum

2026 → III. milenyum

1. Tarih Öncesi ve Tarih Çağları

Yazının icadından önce:

Tarih Öncesi Çağlar

Yazının icadından sonra:

Tarih Çağları

Tarih öncesi dönemlerde yazılı belge bulunmadığı için arkeolojik buluntular büyük önem taşır.

1. Yazının Önemi

Yazının icadıyla:

• bilgiler kayıt altına alınmıştır, • kültürel birikim aktarılmıştır, • toplumlar hakkında daha ayrıntılı bilgiler elde edilmiştir.

Yazının icadı tarih çağlarının başlangıcı kabul edilir.

1. Tarih Öncesi Dönemlerde Zaman Farklılığı

Tarih öncesi çağlar dünyanın her bölgesinde aynı tarihte başlayıp bitmemiştir.

Çünkü toplumların gelişme hızları birbirinden farklıdır.

1. Sebep-Sonuç İlişkisi

Tarihçi:

• olayın nedenlerini, • gelişimini, • sonuçlarını, • diğer olaylara etkisini

inceler.

Tarihî olaylar çoğu zaman tek bir nedene bağlı değildir.

Siyasi, ekonomik, askerî, sosyal ve dinî nedenler birlikte etkili olabilir.

1. Anakronizm

Bir döneme ait olmayan kavram veya unsurların o dönemde varmış gibi değerlendirilmesine anakronizm denir.

Tarihî olaylar kendi döneminin şartları içinde değerlendirilmelidir.

1. TYT’de Sık Sorulan Noktalar

• Olay – olgu ayrımı • Birinci el – ikinci el kaynak • Tarihe yardımcı bilimler • Tarihî bilginin değişebilirliği • Kronoloji • Takvimler • Hicrî – Rûmî farkı • MÖ – MS hesaplama • Yüzyıl hesaplama • Yazının tarih açısından önemi

Sık Karıştırılan Noktalar

• Olay belirli zamanda gerçekleşir, olgu uzun süreçlidir. • Tarihin temel konusu insan faaliyetleridir. • Tarihte deney yapılamaz. • Olayın dönemine ait kaynak birinci eldir. • Sonradan hazırlanmış araştırma ikinci eldir. • Kronoloji zaman ve sıralamayla ilgilenir. • Arkeoloji kazı ve maddi buluntuları inceler. • Nümizmatik paraları inceler. • Epigrafi kitabeleri inceler. • Paleografya eski yazıları inceler. • Hicrî takvim ay yılı esaslıdır. • Rûmî takvim güneş yılı esaslıdır. • Miladî takvim güneş yılı esaslıdır. • MÖ tarihlerde büyük sayı daha eski tarihi gösterir. • Yazının icadı tarih çağlarının başlangıcıdır.

Tarih ve Zaman Kısa Özeti

Tarih: İnsan faaliyetlerini yer, zaman ve sebep-sonuç ilişkisi içinde inceler.

Olay: Belirli zamanda gerçekleşir.

Olgu: Uzun süreçte oluşur.

Birinci el kaynak: Olayın yaşandığı döneme ait kaynak.

İkinci el kaynak: Sonradan hazırlanan çalışma.

Arkeoloji: Kazı.

Kronoloji: Zaman.

Nümizmatik: Para.

Epigrafi: Kitabe.

Paleografya: Eski yazı.

Hicrî: Ay yılı.

Rûmî: Güneş yılı.

Miladî: Güneş yılı.

MÖ – MÖ: Çıkar.

MS – MS: Çıkar.

MÖ – MS: Topla.

1453: XV. yüzyıl.

1923: XX. yüzyıl.

Tarih çağlarının başlangıcı: Yazının icadı.