TYT Tarih Tarih ve Zaman Konu Anlatımı

Tarih ve Zaman

Tarih; geçmişte yaşamış insan topluluklarının faaliyetlerini, birbirleriyle ilişkilerini, sebep-sonuç bağlantılarını ve meydana geldikleri yer ile zamanı inceleyen bilim dalıdır.

1. Tarih Biliminin Özellikleri

Tarih:

• Geçmişte yaşanan insan faaliyetlerini inceler. • Olayları yer ve zaman göstererek ele alır. • Sebep-sonuç ilişkisi kurar. • Kaynaklardan yararlanır. • Deney ve gözlem yöntemini doğrudan kullanamaz. • Geçmişte gerçekleşen olayları aynen tekrar ettiremez. • Yeni belge ve bilgiler ortaya çıktıkça tarihî bilgiler değişebilir.

1. Tarihî Olay

Belirli bir zamanda başlayan ve sona eren gelişmelere tarihî olay denir.

Olayların:

• başlangıç ve bitiş zamanı vardır, • meydana geldiği yer bellidir, • kısa süre içinde gerçekleşebilir.

1. Tarihî Olgu

Uzun bir süreç içinde ortaya çıkan ve süreklilik gösteren gelişmelere tarihî olgu denir.

1. Tarihin Konusu

Tarih çok geniş bir inceleme alanına sahiptir.

Başlıca konuları:

• devletler • savaşlar • antlaşmalar • göçler • ekonomik faaliyetler • sosyal yaşam • hukuk • bilim • sanat • din • kültür • medeniyet

gibi insan faaliyetleridir.

1. Tarihin Yöntemi

Tarihçi geçmişi araştırırken belirli aşamalardan yararlanır.

Başlıca aşamalar:

• Kaynak arama • Kaynakları sınıflandırma • Kaynakları inceleme • Kaynakların güvenilirliğini değerlendirme • Bilgileri karşılaştırma • Sebep-sonuç ilişkisi kurma • Tarihî bilgiyi yazıya aktarma

1. Tarihî Kaynak Nedir?

Geçmiş hakkında bilgi veren her türlü belge ve buluntu tarihî kaynak olarak adlandırılır.

Kaynaklar farklı biçimlerde sınıflandırılabilir.

1. Birinci Elden Kaynaklar

Olayın gerçekleştiği döneme ait kaynaklardır.

1. İkinci Elden Kaynaklar

Olaydan daha sonraki dönemlerde, birinci el kaynaklardan yararlanılarak oluşturulan eserlerdir.

1. Kaynakların Türlerine Göre Sınıflandırılması

Yazılı kaynaklar: • kitabeler • fermanlar • antlaşmalar • kronikler • gazeteler • mektuplar • günlükler

Sözlü kaynaklar: • destanlar • efsaneler • halk hikâyeleri • sözlü anlatımlar

Görsel kaynaklar: • fotoğraflar • resimler • minyatürler • haritalar

Sesli ve görüntülü kaynaklar: • ses kayıtları • filmler • belgeseller

Maddi kaynaklar: • paralar • silahlar • yapılar • mezarlar • araç ve gereçler • arkeolojik buluntular

1. Tarih Yazımında Tarafsızlık

Tarihçi geçmişi incelerken:

• kişisel görüşlerini mümkün olduğunca araştırmadan uzak tutmalı, • farklı kaynakları karşılaştırmalı, • dönemin şartlarını dikkate almalı, • olayları günümüz değerleriyle yargılamaktan kaçınmalıdır.

1. Tarihî Bilginin Değişebilirliği

Tarihî bilgiler yeni belgeler ortaya çıktıkça değişebilir veya ayrıntılanabilir.

1. Tarihin Sınıflandırılması

Tarih araştırmaları farklı ölçütlere göre sınıflandırılabilir.

Zamana göre: • İlk Çağ Tarihi • Orta Çağ Tarihi • Yeni Çağ Tarihi • Yakın Çağ Tarihi

Mekâna göre: • Türkiye Tarihi • Avrupa Tarihi • Asya Tarihi

Konuya göre: • Siyasi Tarih • Ekonomi Tarihi • Kültür Tarihi • Sanat Tarihi • Dinler Tarihi • Hukuk Tarihi

1. Tarihe Yardımcı Bilimler

Tarih, geçmişi anlamlandırırken farklı bilim dallarından yararlanır.

Arkeoloji: Kazılar yoluyla eski toplumların maddi kalıntılarını inceler.

Coğrafya: Olayların gerçekleştiği doğal ve beşerî çevreyi inceler.

Kronoloji: Olayların zamanını ve sıralamasını belirler.

Paleografya: Eski yazıları inceler.

Epigrafi: Kitabeleri ve yazıtları inceler.

Nümizmatik: Eski paraları inceler.

Diplomatik: Resmî belgeleri inceler.

Antropoloji: İnsan topluluklarının fiziksel ve kültürel özelliklerini inceler.

Etnografya: Toplumların gelenek ve göreneklerini inceler.

Filoloji: Dilleri ve dil ürünlerini inceler.

Heraldik: Armaları inceler.

Genealoji: Soy kütüklerini ve aile bağlarını inceler.

1. Zaman ve Kronoloji

Tarihî olayların doğru sırayla incelenebilmesi için zamanın bilinmesi gerekir.

Kronoloji:

Tarihî olayların oluş zamanlarını ve sıralarını inceleyen bilim dalıdır.

1. Takvim

Zamanı yıl, ay ve gün gibi bölümlere ayıran sisteme takvim denir.

Toplumlar takvimlerini oluştururken kendileri için önemli kabul ettikleri olayları başlangıç kabul etmişlerdir.

1. Takvimlerin Oluşumu

Takvimler genel olarak:

• Güneş yılı • Ay yılı

esasına göre oluşturulmuştur.

Güneş yılı: Dünya’nın Güneş çevresinde bir kez dolanması esas alınır.

Yaklaşık: 365 gün 6 saat

Ay yılı: Ay’ın Dünya çevresindeki hareketleri esas alınır.

Yaklaşık: 354 gün

1. Türklerin Kullandığı Başlıca Takvimler

Türkler tarih boyunca farklı takvimler kullanmıştır:

• On İki Hayvanlı Türk Takvimi • Hicrî Takvim • Celâlî Takvim • Rûmî Takvim • Miladî Takvim

1. On İki Hayvanlı Türk Takvimi

Türklerin kullandığı en eski takvimlerden biridir.

• Güneş yılı esaslıdır. • Her yıl bir hayvan adıyla anılır. • On iki yıllık döngü vardır.

1. Hicrî Takvim

Başlangıcı:

Hz. Muhammed’in Mekke’den Medine’ye hicreti → 622

Özellikleri:

• Ay yılı esaslıdır. • İslam dünyasında kullanılmıştır. • Dinî gün ve ayların belirlenmesinde günümüzde de kullanılmaktadır.

1. Celâlî Takvim

Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah döneminde hazırlanmıştır.

Ömer Hayyam’ın da içinde bulunduğu bir heyet tarafından düzenlenmiştir.

• Güneş yılı esaslıdır. • Mali ve idari amaçlarla kullanılmıştır.

1. Rûmî Takvim

Osmanlı Devleti’nde mali işlerde kullanılmak üzere düzenlenmiştir.

• Güneş yılı esaslıdır. • Başlangıç olarak hicret kabul edilmiştir. • Özellikle mali işlerde kullanılmıştır.

1. Miladî Takvim

Günümüzde Türkiye’de kullanılan takvimdir.

• Güneş yılı esaslıdır. • Hz. İsa’nın doğumu başlangıç kabul edilir. • 1 yıl yaklaşık 365 gün 6 saattir.

Türkiye, 1 Ocak 1926’dan itibaren Miladî Takvimi kullanmaya başlamıştır.

1. Milattan Önce ve Milattan Sonra

Miladî takvimde:

MÖ → Milattan Önce

MS → Milattan Sonra

kullanılır.

1. MÖ Tarihlerde Zaman Hesabı

Aynı tarafta bulunan tarihler çıkarılır.

1. MÖ ve MS Arasında Zaman Hesabı

1. Yüzyıl Hesaplama

Bir tarihin hangi yüzyıla ait olduğunu bulurken ilk iki basamağa bakmak her zaman yeterli değildir.

Ancak son iki basamak “00” ise 1 eklenmez.

1. Yüzyılın Yarısı

Bir yüzyıl iki yarıya ayrılır.

İlk yarı: 01–50

İkinci yarı: 51–00

1. Yüzyılın Çeyrekleri

Bir yüzyıl dört çeyreğe ayrılabilir.

01–25 → birinci çeyrek

26–50 → ikinci çeyrek

51–75 → üçüncü çeyrek

76–00 → dördüncü çeyrek

1. Milenyum Hesabı

1000 yıllık zaman dilimine milenyum denir.

1–1000 → I. milenyum

1001–2000 → II. milenyum

2001–3000 → III. milenyum

1. Tarih Öncesi ve Tarih Çağları

Yazının icadı tarih açısından önemli bir dönüm noktasıdır.

Yazının icadından önceki dönemler:

Tarih Öncesi Çağlar

Yazının icadından sonraki dönemler:

Tarih Çağları

olarak adlandırılır.

1. Tarih Öncesi Çağların Belirlenmesi

Tarih öncesi dönemlerde yazılı kaynak bulunmadığı için en önemli kaynaklar arkeolojik buluntulardır.

1. Tarih Çağlarının Başlangıcındaki Yazının Önemi

Yazının icadıyla:

• bilgiler kayıt altına alınmıştır, • toplumlar hakkında daha ayrıntılı bilgiler elde edilmiştir, • kültürel birikimin aktarılması kolaylaşmıştır.

1. Tarihte Neden-Sonuç İlişkisi

Tarihçi yalnızca “ne oldu?” sorusuna cevap vermez.

Şunları da araştırır:

• Neden oldu? • Nasıl gelişti? • Sonuçları ne oldu? • Başka hangi gelişmeleri etkiledi?

1. Tarihte Yer ve Zamanın Önemi

Bir olayın tarihî olarak doğru değerlendirilmesi için:

• nerede gerçekleştiği • ne zaman gerçekleştiği

bilinmelidir.

1. Tarihî Olaylarda Tek Neden Aranmaması

Tarihî gelişmeler çoğu zaman siyasi, ekonomik, sosyal, askerî ve dinî nedenlerin birleşmesiyle meydana gelir.

1. Tarih Araştırmalarında Anakronizm

Bir döneme, o dönemde bulunmayan kavram veya unsurları yerleştirme hatasına anakronizm denir.

1. TYT’de Sık Sorulan Tarih ve Zaman Kalıpları

Sık Karıştırılan Noktalar

• Olay kısa süreli, olgu uzun süreçlidir. • Tarihin konusu insan ve insan faaliyetleridir. • Tarihî olaylar deney yoluyla tekrar edilemez. • Döneme ait kaynak birinci eldir. • Sonradan hazırlanan araştırmalar ikinci el kaynaktır. • Kronoloji yalnız zaman ve sıralamayla ilgilenir. • Arkeoloji kazı ve maddi buluntularla ilgilenir. • Nümizmatik paraları inceler. • Epigrafi kitabeleri inceler. • Paleografya eski yazıları inceler. • Hicrî takvim ay yılına dayanır. • Rûmî takvim güneş yılına dayanır. • Miladî takvim güneş yılına dayanır. • MÖ tarihlerde sayı büyüdükçe daha eskiye gidilir. • Yazı tarih çağlarının başlangıcında temel ölçüttür.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Konu Özeti

Tarih: Geçmişteki insan faaliyetlerini yer, zaman ve sebep-sonuç ilişkisi içinde inceler.

Olay: Belirli zamanda gerçekleşir.

Olgu: Uzun süreçte ortaya çıkar.

Birinci el kaynak: Olayın yaşandığı döneme aittir.

İkinci el kaynak: Daha sonra oluşturulmuştur.

Kronoloji: Olayların zamanını ve sıralamasını inceler.

Arkeoloji: Kazılar ve maddi kalıntılar.

Nümizmatik: Paralar.

Epigrafi: Kitabeler.

Paleografya: Eski yazılar.

Hicrî: Ay yılı.

Rûmî: Güneş yılı.

Miladî: Güneş yılı.

Yüzyıl: 1453 → XV. yüzyıl 1923 → XX. yüzyıl

Tarih çağlarının başlangıcı: Yazının icadı.