TYT Tarih XIX. ve XX. Yüzyılda Osmanlı Devleti Ders Notu

XIX. ve XX. Yüzyılda Osmanlı Devleti Ders Notu

XIX. yüzyılda Osmanlı Devleti hem Avrupa devletlerinin baskısıyla hem de milliyetçilik hareketleri, ekonomik sorunlar ve askerî yenilgilerle karşı karşıya kaldı.

Bu dönemde devletin dağılmasını önlemek için askerî, idari, hukuki ve siyasi alanlarda önemli reformlar yapıldı.

1. Şark Meselesi

Avrupalı devletlerin Osmanlı Devleti’nin zayıflamasından yararlanarak Osmanlı toprakları üzerindeki siyasi hedeflerini ifade eden kavramdır.

Temel amaçlar:

• Osmanlı topraklarından pay almak • Balkan milletlerini desteklemek • Boğazlara hâkim olmak • Osmanlı’nın Avrupa’daki etkisini azaltmak

Kısa eşleştirme:

Şark Meselesi → Osmanlı topraklarının geleceği

1. II. Mahmud Dönemi

Amaç:

• Merkezî otoriteyi güçlendirmek • Devlet teşkilatını yenilemek • Orduyu modernleştirmek

II. Mahmud dönemi Osmanlı modernleşmesinin önemli aşamalarından biridir.

1. Sened-i İttifak – 1808

Merkezî yönetim ile ayanlar arasında imzalandı.

Ayanların bazı hakları tanındı.

Ayanlardan:

• Padişaha bağlılık • Vergi ve asker konusunda devlete destek

beklendi.

Kısa eşleştirme:

1808 → Sened-i İttifak → ayanlar

1. Alemdar Mustafa Paşa

II. Mahmud’un tahta çıkmasında etkili oldu.

Sened-i İttifak’ın hazırlanmasında rol oynadı.

Sekban-ı Cedid adlı askerî bir birlik oluşturmaya çalıştı.

Kısa eşleştirme:

Alemdar Mustafa Paşa → Sened-i İttifak + Sekban-ı Cedid

1. Vak'a-i Hayriye – 1826

II. Mahmud döneminde Yeniçeri Ocağı kaldırıldı.

Bu olay:

Vak'a-i Hayriye

olarak adlandırıldı.

Kısa eşleştirme:

1826 → Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması

1. Asakir-i Mansure-i Muhammediye

Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasından sonra kurulan yeni ordudur.

Amaç: Modern ve düzenli bir ordu oluşturmak

1. II. Mahmud Dönemi Diğer Yenilikleri

• Divan-ı Hümayun kaldırıldı. • Nazırlıklar oluşturuldu. • Devlet memurlarına maaş bağlandı. • Müsadere uygulaması büyük ölçüde kaldırıldı. • Takvim-i Vekayi çıkarıldı. • Nüfus sayımı yapıldı. • Posta teşkilatı geliştirildi. • Karantina uygulamaları başlatıldı.

1. Takvim-i Vekayi

Osmanlı Devleti’nin ilk resmî gazetesi olarak kabul edilir.

Kısa eşleştirme:

Takvim-i Vekayi → ilk resmî gazete

1. Yunan İsyanı – 1821

Mora’da başladı.

Başlıca nedenler:

• Milliyetçilik • Avrupa devletlerinin desteği • Filiki Eterya’nın faaliyetleri

1. Navarin Olayı – 1827

İngiltere, Fransa ve Rusya donanmaları Osmanlı-Mısır donanmasını Navarin’de yaktı.

Kısa eşleştirme:

1827 → Navarin

1. Edirne Antlaşması – 1829

Osmanlı ile Rusya arasında imzalandı.

Yunanistan’ın bağımsızlık süreci kesinleşti.

1. Mehmet Ali Paşa Sorunu

Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa Osmanlı Devleti’ne karşı güç kazandı.

Oğlu İbrahim Paşa Anadolu’ya kadar ilerledi.

Osmanlı Devleti Rusya’dan yardım istemek zorunda kaldı.

1. Kütahya Antlaşması – 1833

Mehmet Ali Paşa ve oğluna bazı bölgelerin yönetimi bırakıldı.

Ancak Mısır Sorunu tamamen çözülemedi.

1. Hünkâr İskelesi Antlaşması – 1833

Osmanlı ile Rusya arasında imzalandı.

Mısır Sorunu sırasında Rusya’nın Osmanlı’ya yardım etmesi üzerine yapıldı.

Kısa eşleştirme:

1833 Hünkâr İskelesi → Rusya + Boğazlar

1. Londra Konferansı – 1840

Avrupa devletlerinin müdahalesiyle Mısır Sorunu çözüme yaklaştırıldı.

Mehmet Ali Paşa’ya Mısır valiliği veraset yoluyla bırakıldı.

1. Londra Boğazlar Sözleşmesi – 1841

Boğazların statüsü uluslararası nitelik kazandı.

Barış zamanında yabancı savaş gemilerinin Boğazlardan geçmemesi esası kabul edildi.

1. Tanzimat Fermanı – 1839

Diğer adı: Gülhane Hatt-ı Hümayunu

Padişah: Abdülmecid

Öne çıkan devlet adamı: Mustafa Reşit Paşa

1. Tanzimat Fermanı’nın İlkeleri

• Can güvenliği • Mal güvenliği • Namus güvenliği • Vergilerin düzene bağlanması • Askerliğin düzenlenmesi • Hukuka uygun yargılama

Kısa eşleştirme:

Tanzimat → can + mal + namus

1. Tanzimat Fermanı’nın Önemi

Padişah, yönetimin hukuk kurallarına bağlı olacağını ilan etti.

Amaçlardan biri: Osmanlı vatandaşlarının devlete bağlılığını artırmak

1. Islahat Fermanı – 1856

Özellikle gayrimüslim Osmanlı vatandaşlarının haklarını genişleten düzenlemeler içerdi.

Başlıca:

• Din ve mezhep özgürlüğü • Devlet görevlerine girebilme • Eğitim imkânlarının genişletilmesi • Vergi ve askerlik alanında düzenlemeler

Kısa ayrım:

Tanzimat → genel hak ve güvenlik

Islahat → gayrimüslim hakları ağırlıklı

1. Kırım Savaşı – 1853-1856

Taraflar:

Osmanlı + İngiltere + Fransa + Piyemonte

Rusya

Osmanlı Devleti Avrupa devletlerinin desteğini aldı.

1. İlk Dış Borç – 1854

Osmanlı Devleti ilk dış borcunu Kırım Savaşı sırasında aldı.

Kısa eşleştirme:

1854 → ilk dış borç

1. Paris Antlaşması – 1856

Kırım Savaşı sonunda imzalandı.

Osmanlı Devleti Avrupa devletler hukukunun bir parçası kabul edildi.

Karadeniz tarafsızlaştırıldı.

1. Genç Osmanlılar

Anayasal ve parlamentolu yönetimi savunan aydınlardır.

Önemli isimler:

• Namık Kemal • Ziya Paşa • Ali Suavi • Şinasi

Kısa eşleştirme:

Genç Osmanlılar → anayasa + meclis

1. Osmanlıcılık

Amaç:

Din ve etnik köken farkı gözetmeden herkesi ortak Osmanlı kimliğinde birleştirmek

Hedef: Devletin dağılmasını önlemek

1. I. Meşrutiyet – 1876

Padişah: II. Abdülhamid

İlk anayasa: Kanun-ı Esasi

Meclis açıldı.

Kısa eşleştirme:

1876 → I. Meşrutiyet + Kanun-ı Esasi

1. Kanun-ı Esasi

Osmanlı Devleti’nin ilk anayasasıdır.

Yönetim: Meşruti monarşi

1. Osmanlı Meclisi

İki bölümden oluşur:

Meclis-i Mebusan: Üyeleri seçimle belirlenir.

Meclis-i Ayan: Üyeleri padişah tarafından atanır.

Kısa ayrım:

Mebusan → seçim

Ayan → padişah ataması

1. 93 Harbi – 1877-1878

Osmanlı ile Rusya arasında yapıldı.

Osmanlı savaşı kaybetti.

1. Ayastefanos Antlaşması – 1878

93 Harbi sonunda Rusya ile imzalandı.

Rusya’nın Balkanlarda çok güçlenmesine yol açacak hükümler içerdi.

Avrupa devletlerinin itirazı üzerine yeniden düzenlendi.

1. Berlin Antlaşması – 1878

Sonuçlardan bazıları:

• Sırbistan bağımsız oldu. • Karadağ bağımsız oldu. • Romanya bağımsız oldu. • Bulgaristan’ın sınırları küçültüldü. • Bosna-Hersek’in yönetimi Avusturya-Macaristan’a bırakıldı.

Kısa eşleştirme:

1878 Berlin → Balkanlarda Osmanlı hâkimiyetinin zayıflaması

1. II. Abdülhamid Dönemi

Öne çıkan siyasi anlayış:

İslamcılık / Panislamizm

Amaç: Müslümanları halife etrafında birleştirmek

1. Hicaz Demiryolu

II. Abdülhamid döneminde yapıldı.

Amaç:

• Hac ulaşımını kolaylaştırmak • Bölgeyle bağlantıyı güçlendirmek • Merkezî otoriteyi artırmak

Kısa eşleştirme:

Hicaz Demiryolu → II. Abdülhamid

1. Düyun-u Umumiye – 1881

Osmanlı dış borçlarını ödemekte zorlandı.

Muharrem Kararnamesi sonrasında Düyun-u Umumiye kuruldu.

Bazı Osmanlı gelirlerinin yönetimi alacaklıların denetimine bırakıldı.

Kısa eşleştirme:

1881 → Düyun-u Umumiye → dış borç

1. Osmanlı Fikir Akımları

Osmanlıcılık: Bütün vatandaşları ortak kimlikte birleştirmek

İslamcılık: Müslümanları halife etrafında birleştirmek

Türkçülük: Türk kimliği ve kültürünü öne çıkarmak

Batıcılık: Batı’nın bilim, teknik ve kurumlarından yararlanmak

1. Türkçülük

XX. yüzyıl başlarında etkisini artırdı.

Önemli isimlerden biri: Ziya Gökalp

Kısa eşleştirme:

Türkçülük → Türk kimliği

1. İttihat ve Terakki

II. Abdülhamid yönetimine karşı anayasal yönetimin yeniden kurulmasını savundu.

II. Meşrutiyet’in ilanında etkili oldu.

1. II. Meşrutiyet – 1908

Kanun-ı Esasi yeniden yürürlüğe kondu.

Meclis yeniden açıldı.

Kısa eşleştirme:

1908 → II. Meşrutiyet

1. 31 Mart Olayı – 1909

II. Meşrutiyet yönetimine karşı İstanbul’da çıkan ayaklanmadır.

Hareket Ordusu tarafından bastırıldı.

1. Hareket Ordusu

Selanik’ten İstanbul’a geldi.

Kurmay subayları arasında Mustafa Kemal de bulunuyordu.

Sonuç:

II. Abdülhamid tahttan indirildi.

V. Mehmet Reşat tahta çıktı.

Kısa eşleştirme:

31 Mart → Hareket Ordusu

1. Trablusgarp Savaşı – 1911-1912

Taraflar:

Osmanlı – İtalya

İtalya Trablusgarp’ı ele geçirmek istedi.

Osmanlı düzenli ordu gönderemedi.

Bazı Osmanlı subayları bölgeye gizlice geçti.

1. Mustafa Kemal Trablusgarp’ta

Mustafa Kemal yerel halkı örgütledi.

Görev yaptığı başlıca yerler:

• Tobruk • Derne

Kısa eşleştirme:

Mustafa Kemal → Tobruk + Derne

1. Uşi Antlaşması – 1912

Trablusgarp Savaşı sonunda imzalandı.

Osmanlı:

Trablusgarp ve Bingazi üzerindeki hâkimiyetini kaybetti.

On İki Ada geçici olarak İtalya’ya bırakıldı.

1. I. Balkan Savaşı – 1912-1913

Osmanlı’ya karşı:

• Bulgaristan • Sırbistan • Yunanistan • Karadağ

savaştı.

Osmanlı büyük toprak kaybına uğradı.

1. Londra Antlaşması – 1913

I. Balkan Savaşı sonunda imzalandı.

Osmanlı’nın Midye-Enez çizgisinin batısındaki topraklarının büyük kısmı kaybedildi.

Arnavutluk’un bağımsızlığı kabul edildi.

1. II. Balkan Savaşı – 1913

Balkan devletleri kendi aralarında savaştı.

Osmanlı bu durumdan yararlanarak:

• Edirne • Kırklareli

şehirlerini geri aldı.

Kısa eşleştirme:

II. Balkan → Edirne geri alındı

1. Balkan Savaşlarının Sonuçları

• Osmanlı’nın Balkan hâkimiyeti büyük ölçüde sona erdi. • Anadolu’ya yoğun Türk ve Müslüman göçü yaşandı. • Osmanlıcılık düşüncesi zayıfladı. • Türkçülük güç kazandı.

1. Babıâli Baskını – 1913

İttihat ve Terakki yönetimde daha etkili hâle geldi.

Kısa eşleştirme:

Babıâli Baskını → İttihat ve Terakki

1. Osmanlı’nın I. Dünya Savaşı’na Girişi

Osmanlı Devleti:

İttifak Devletleri

yanında savaşa katıldı.

Başlıca İttifak Devletleri:

• Almanya • Avusturya-Macaristan • Osmanlı Devleti • Bulgaristan

1. Osmanlı-Alman Yakınlaşması

Nedenler:

• Rusya tehdidi • Alman askerî gücüne güven • İngiltere ve Fransa ile yaşanan sorunlar • Almanya’nın Osmanlı ile ekonomik ve askerî ilişkiler geliştirmesi

1. Yavuz ve Midilli

Alman Goeben ve Breslau gemileri Osmanlı’ya geldi.

Gemilere:

Yavuz

ve

Midilli

adları verildi.

Karadeniz’de Rus limanlarının bombalanması Osmanlı’nın savaşa giriş sürecini hızlandırdı.

1. Osmanlı Cepheleri

Başlıca:

• Kafkas • Kanal • Çanakkale • Irak • Suriye-Filistin • Hicaz-Yemen

Yardım cepheleri:

• Galiçya • Romanya • Makedonya

1. Kafkas Cephesi

Düşman: Rusya

Önemli gelişme: Sarıkamış Harekâtı

Kısa eşleştirme:

Sarıkamış → Kafkas Cephesi

1. Çanakkale Cephesi

İtilaf Devletlerinin amaçları:

• Boğazları geçmek • İstanbul’u ele geçirmek • Rusya’ya yardım ulaştırmak • Osmanlı’yı savaş dışı bırakmak

1. Çanakkale Zaferinin Sonuçları

• Boğazlar geçilemedi. • Osmanlı’nın savaşta kalma süresi uzadı. • Rusya’ya yardım ulaştırılamadı. • Mustafa Kemal’in askerî itibarı arttı.

Kısa eşleştirme:

Çanakkale → Mustafa Kemal

1. Kanal Cephesi

Amaç: Süveyş Kanalı’nı ele geçirmek ve İngiltere’nin sömürgeleriyle bağlantısını zorlaştırmak

Başarı sağlanamadı.

Kısa eşleştirme:

Kanal → Süveyş

1. Irak Cephesi

İngiltere:

• Basra Körfezi • Petrol bölgeleri • Hindistan yolu

üzerindeki çıkarlarını korumak istedi.

Önemli Osmanlı başarısı: Kutü’l-Amare

Kısa eşleştirme:

Kutü’l-Amare → Irak

1. Suriye-Filistin Cephesi

İngiliz ilerleyişine karşı savaşıldı.

Savaşın sonlarına doğru Osmanlı ordusu geri çekildi.

Mustafa Kemal bu cephede görev yaptı.

1. Hicaz-Yemen Cephesi

Osmanlı Devleti İngiliz destekli Arap isyanlarıyla mücadele etti.

Medine savunmasında:

Fahreddin Paşa

öne çıktı.

Kısa eşleştirme:

Fahreddin Paşa → Medine

1. Mondros Ateşkes Antlaşması – 30 Ekim 1918

Osmanlı Devleti ile İtilaf Devletleri arasında imzalandı.

Osmanlı açısından I. Dünya Savaşı sona erdi.

1. Mondros’un Önemli Hükümleri

• Osmanlı ordusu büyük ölçüde terhis edilecekti. • Boğazlar İtilaf Devletlerine açılacaktı. • Silah ve cephaneler denetim altına alınacaktı. • İtilaf Devletleri gerekli gördükleri stratejik noktaları işgal edebilecekti.

Özellikle:

1. madde

işgallere zemin hazırlayan hükümlerden biri oldu.

Kısa eşleştirme:

Mondros 7. madde → işgallere zemin

1. Sık Karıştırılan Noktalar

• 1808 → Sened-i İttifak. • Alemdar Mustafa Paşa → Sened-i İttifak. • 1826 → Vak'a-i Hayriye. • Asakir-i Mansure → yeni ordu. • Takvim-i Vekayi → ilk resmî gazete. • 1827 → Navarin. • 1833 → Hünkâr İskelesi. • 1839 → Tanzimat. • Tanzimat → can, mal, namus. • 1854 → ilk dış borç. • 1856 → Islahat Fermanı. • Islahat → gayrimüslim hakları. • 1876 → I. Meşrutiyet. • Kanun-ı Esasi → ilk anayasa. • Mebusan → seçim. • Ayan → padişah ataması. • 1877-1878 → 93 Harbi. • 1878 → Berlin. • 1881 → Düyun-u Umumiye. • 1908 → II. Meşrutiyet. • 1909 → 31 Mart. • Hareket Ordusu → 31 Mart. • Trablusgarp → İtalya. • Mustafa Kemal → Tobruk + Derne. • I. Balkan → büyük toprak kaybı. • II. Balkan → Edirne geri alındı. • Babıâli Baskını → İttihat ve Terakki. • Çanakkale → Mustafa Kemal. • Kutü’l-Amare → Irak. • Fahreddin Paşa → Medine. • Mondros 7 → işgal.

XIX. ve XX. Yüzyılda Osmanlı Devleti Kısa Özeti

1808: Sened-i İttifak

II. Mahmud: Merkezîleşme + reform

1826: Vak'a-i Hayriye

Asakir-i Mansure: Yeni ordu

Takvim-i Vekayi: İlk resmî gazete

1827: Navarin

1833: Hünkâr İskelesi

1839: Tanzimat

1854: İlk dış borç

1856: Islahat + Paris

1876: I. Meşrutiyet + Kanun-ı Esasi

1877-1878: 93 Harbi

1878: Berlin

1881: Düyun-u Umumiye

II. Abdülhamid: İslamcılık

1908: II. Meşrutiyet

1909: 31 Mart

1911-1912: Trablusgarp

1912: Uşi

1912-1913: Balkan Savaşları

II. Balkan: Edirne geri alındı

1913: Babıâli Baskını

1914: Osmanlı I. Dünya Savaşı’nda

Sarıkamış: Kafkas

Çanakkale: Mustafa Kemal

Kutü’l-Amare: Irak

Fahreddin Paşa: Medine

1918: Mondros

Mondros 7: İşgallere zemin