TYT Tarih XIX. ve XX. Yüzyılda Osmanlı Devleti Konu Anlatımı

XIX. ve XX. Yüzyılda Osmanlı Devleti

XIX. yüzyıl Osmanlı Devleti için siyasi, askerî, ekonomik ve toplumsal dönüşümlerin hızlandığı bir dönemdir.

Osmanlı Devleti bu dönemde:

• Merkezî otoriteyi güçlendirmeye • Avrupa karşısındaki askerî açığı kapatmaya • Milliyetçilik hareketlerini kontrol etmeye • Devletin dağılmasını önlemeye • Yönetim ve hukuk sistemini yenilemeye

çalıştı.

XX. yüzyılın başında ise Osmanlı Devleti Trablusgarp, Balkan ve I. Dünya Savaşı gibi büyük mücadelelerle karşı karşıya kaldı.

1. Şark Meselesi

Avrupalı devletlerin Osmanlı toprakları ve Osmanlı egemenliğindeki milletlerle ilgili siyasi hedeflerini ifade eden kavramlardan biridir.

Temel amaçlar:

• Osmanlı’nın zayıflamasından yararlanmak • Osmanlı topraklarını paylaşmak • Balkan milletlerini Osmanlı’ya karşı desteklemek • Boğazlar ve Akdeniz üzerinde üstünlük kurmak

1. II. Mahmud Dönemi

II. Mahmud dönemi Osmanlı modernleşmesinde önemli bir aşamadır.

Amaç:

• Merkezî otoriteyi güçlendirmek • Devlet teşkilatını yenilemek • Askerî yapıyı modernleştirmek

1. Sened-i İttifak – 1808

II. Mahmud döneminde merkezî yönetim ile ayanlar arasında imzalandı.

Ayanların bazı hakları tanındı.

Buna karşılık ayanların:

• Padişaha bağlı kalması • Devlete asker ve vergi konusunda yardımcı olması

beklendi.

1. Sened-i İttifak’ın Önemi

Padişahın yetkilerini sınırlayan bir anayasa değildir.

Ancak padişah otoritesinin bazı toplumsal güçlerle karşılıklı taahhüt çerçevesinde ele alınması bakımından Osmanlı siyasi tarihinde önemlidir.

1. Alemdar Mustafa Paşa

II. Mahmud’un tahta çıkmasında etkili oldu.

Sened-i İttifak’ın hazırlanmasında önemli rol oynadı.

Sekban-ı Cedid adlı yeni bir askerî birlik kurmaya çalıştı.

1. Yeniçeri Ocağı’nın Kaldırılması – 1826

II. Mahmud döneminde Yeniçeri Ocağı kaldırıldı.

Bu gelişme:

Vak'a-i Hayriye

olarak adlandırıldı.

1. Asakir-i Mansure-i Muhammediye

Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasının ardından kurulan yeni ordudur.

Avrupa tarzı düzenli askerî teşkilat oluşturulması amaçlandı.

1. II. Mahmud Dönemi Yönetim Yenilikleri

• Divan-ı Hümayun kaldırıldı. • Bakanlık benzeri nazırlıklar oluşturuldu. • Devlet memurlarına maaş bağlandı. • Merkezî yönetim güçlendirildi. • Memurların kıyafetleri düzenlendi.

1. Müsadere Sisteminin Kaldırılması

Devlet görevlilerinin mallarına ölüm veya görevden alınma sonrasında el konulabilmesini sağlayan müsadere uygulaması büyük ölçüde kaldırıldı.

Amaç:

Mülkiyet güvenliğini artırmak

1. Takvim-i Vekayi

II. Mahmud döneminde çıkarıldı.

Osmanlı Devleti’nin ilk resmî gazetesi olarak kabul edilir.

1. Nüfus Sayımı

II. Mahmud döneminde askerî ve mali amaçlarla modern anlamdaki ilk genel nüfus sayımlarından biri gerçekleştirildi.

Temel amaçlar:

• Askerlik yapabilecek nüfusu belirlemek • Vergi düzenini geliştirmek

1. Posta ve Karantina Teşkilatı

II. Mahmud döneminde:

• Posta teşkilatı geliştirildi. • Karantina uygulamaları başlatıldı.

Bu düzenlemeler modern devlet hizmetlerinin gelişmesine katkı sağladı.

1. Yunan İsyanı

1821’de Mora’da başladı.

İsyanın yayılmasında:

• Milliyetçilik • Avrupa devletlerinin desteği • Filiki Eterya gibi örgütler

etkili oldu.

1. Navarin Olayı – 1827

İngiltere, Fransa ve Rusya donanmaları Osmanlı-Mısır donanmasını Navarin’de yaktı.

1. Edirne Antlaşması – 1829

Osmanlı ile Rusya arasında imzalandı.

Sonuçlarından biri:

Yunanistan’ın bağımsızlık süreci kesinleşti.

1. Mehmet Ali Paşa Sorunu

Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa, Osmanlı Devleti’ne karşı güç kazandı.

Nedenlerinden biri:

Yunan İsyanı sırasında yaptığı yardım karşılığında istediği toprakların verilmemesi

Mehmet Ali Paşa’nın oğlu İbrahim Paşa Osmanlı ordusunu yenerek Anadolu’ya ilerledi.

1. Kütahya Antlaşması – 1833

Osmanlı ile Mehmet Ali Paşa arasında imzalandı.

Mehmet Ali Paşa ve oğlu önemli bölgelerin yönetimini elde etti.

Ancak sorun tamamen çözülmedi.

1. Hünkâr İskelesi Antlaşması – 1833

Osmanlı Devleti, Mehmet Ali Paşa tehdidine karşı Rusya’dan yardım aldı.

Ardından Osmanlı ile Rusya arasında:

Hünkâr İskelesi Antlaşması

imzalandı.

1. Londra Konferansı – 1840

Avrupa devletlerinin müdahalesiyle Mısır Sorunu çözüme yaklaştırıldı.

Mehmet Ali Paşa’ya Mısır valiliği veraset yoluyla bırakıldı.

Mısır hukuken Osmanlı Devleti’ne bağlı kalmaya devam etti.

1. Londra Boğazlar Sözleşmesi – 1841

Boğazlar uluslararası statüye bağlandı.

Barış zamanında yabancı savaş gemilerinin Boğazlardan geçmemesi ilkesi benimsendi.

1. Tanzimat Fermanı – 1839

Diğer adı: Gülhane Hatt-ı Hümayunu

Padişah: Abdülmecid

Hazırlanmasında öne çıkan devlet adamı: Mustafa Reşit Paşa

1. Tanzimat Fermanı’nın Temel İlkeleri

• Can güvenliği • Mal güvenliği • Namus güvenliği • Vergilerin düzene bağlanması • Askerlik işlerinin düzenlenmesi • Yargılamada hukuk kurallarının uygulanması

1. Tanzimat Fermanı’nın Önemi

Padişah ilk kez kendi yetkilerini hukuk kurallarıyla sınırlandıracağını ilan etti.

Amaçlardan biri:

Devletin dağılmasını önlemek ve bütün Osmanlı tebaasının devlete bağlılığını güçlendirmek

1. Islahat Fermanı – 1856

Özellikle gayrimüslim Osmanlı vatandaşlarının haklarını genişleten düzenlemeler içerdi.

Başlıca:

• Din ve mezhep özgürlüğü • Devlet memurluğuna girme konusunda eşitlik • Eğitim kurumlarına giriş imkânları • Vergi ve askerlik alanlarında düzenlemeler

1. Tanzimat ve Islahat Fermanı Farkı

Tanzimat: Bütün Osmanlı tebaasına yönelik temel hak ve güvenlik düzenlemeleri

Islahat: Özellikle gayrimüslimlerin haklarını genişleten düzenlemeler

1. Kırım Savaşı – 1853-1856

Taraflar:

Osmanlı + İngiltere + Fransa + Piyemonte

Rusya

Osmanlı Devleti Rusya’ya karşı Avrupa devletlerinden destek aldı.

1. İlk Dış Borç – 1854

Osmanlı Devleti ilk dış borcunu Kırım Savaşı sırasında aldı.

1. Paris Antlaşması – 1856

Kırım Savaşı sonunda imzalandı.

Osmanlı Devleti:

Avrupa devletler hukukunun bir parçası kabul edildi.

Karadeniz tarafsızlaştırıldı.

1. Abdülaziz Dönemi

Bu dönemde modernleşme çalışmaları devam etti.

• Demiryolları geliştirildi. • Eğitim kurumları açıldı. • Donanmaya önem verildi. • Avrupa ile ilişkiler sürdürüldü.

Abdülaziz Avrupa’ya resmî ziyaret gerçekleştiren ilk Osmanlı padişahlarından biri oldu.

1. Genç Osmanlılar

Osmanlı Devleti’nin dağılmasını önlemek için anayasal ve parlamentolu bir yönetimi savunan aydınlardır.

Önemli isimler:

• Namık Kemal • Ziya Paşa • Ali Suavi • Şinasi

1. Osmanlıcılık

Amaç:

Din ve etnik köken ayrımı yapmadan bütün Osmanlı vatandaşlarını ortak bir Osmanlı kimliği altında birleştirmek

Hedef: Devletin dağılmasını önlemek

1. I. Meşrutiyet – 1876

Padişah: II. Abdülhamid

Osmanlı Devleti’nin ilk anayasası:

Kanun-ı Esasi

ilan edildi.

Meclis açıldı.

1. Kanun-ı Esasi

Osmanlı Devleti’nin ilk anayasasıdır.

Yönetim:

Meşruti monarşi

hâline geldi.

1. Osmanlı Meclisi

İki kanattan oluşuyordu:

Meclis-i Mebusan: Üyeleri seçimle belirlenen kanat

Meclis-i Ayan: Üyeleri padişah tarafından seçilen kanat

1. 93 Harbi – 1877-1878

Osmanlı ile Rusya arasında yapıldı.

“93 Harbi” adı:

Rumi takvimde 1293 yılına denk gelmesinden gelir.

Osmanlı savaşı kaybetti.

1. Ayastefanos Antlaşması – 1878

93 Harbi sonunda Rusya ile imzalandı.

Rusya’nın Balkanlarda çok fazla güç kazanmasına yol açabilecek hükümler içerdi.

Avrupa devletleri buna karşı çıktı.

1. Berlin Antlaşması – 1878

Ayastefanos Antlaşması’nın yerine düzenlendi.

Sonuçlardan bazıları:

• Sırbistan bağımsız oldu. • Karadağ bağımsız oldu. • Romanya bağımsız oldu. • Bulgaristan’ın sınırları küçültüldü. • Bosna-Hersek’in yönetimi Avusturya-Macaristan’a bırakıldı.

1. I. Meşrutiyet’in Sona Ermesi

II. Abdülhamid, 93 Harbi sırasında meclisi kapattı.

Kanun-ı Esasi tamamen ortadan kaldırılmadı ancak meclis uzun süre toplanmadı.

1. II. Abdülhamid Dönemi

Öne çıkan siyaset:

İslamcılık / Panislamizm

Amaç:

Müslüman topluluklar arasındaki birlik ve halifelik bağını güçlendirmek

1. Eğitim Alanındaki Gelişmeler

II. Abdülhamid döneminde:

• Modern okullar yaygınlaştırıldı. • Rüştiye ve idadiler artırıldı. • Meslek okulları açıldı. • Yüksek eğitim kurumları geliştirildi.

1. Hicaz Demiryolu

II. Abdülhamid döneminin önemli projelerindendir.

Amaçları:

• İstanbul ile kutsal bölgeler arasındaki ulaşımı kolaylaştırmak • Hac yolculuğunu hızlandırmak • Bölgedeki merkezî otoriteyi güçlendirmek

1. Düyun-u Umumiye – 1881

Osmanlı Devleti dış borçlarını ödemekte zorlandı.

1881’de:

Muharrem Kararnamesi

sonrasında Düyun-u Umumiye İdaresi kuruldu.

Bazı devlet gelirlerinin yönetimi alacaklıların denetimine bırakıldı.

1. Osmanlı Fikir Akımları

Devletin dağılmasını önlemek amacıyla farklı fikir akımları ortaya çıktı.

Başlıca:

• Osmanlıcılık • İslamcılık • Türkçülük • Batıcılık

1. Osmanlıcılık

Bütün Osmanlı vatandaşlarını eşit kabul ederek ortak bir Osmanlı kimliği oluşturmayı savundu.

Amaç: Milliyetçilik hareketlerini engellemek

1. İslamcılık

Müslümanların halife etrafında birlik oluşturmasını savundu.

II. Abdülhamid döneminde etkili oldu.

1. Türkçülük

Türk kimliği, dili ve kültürünün ön plana çıkarılmasını savundu.

Özellikle XX. yüzyıl başlarında etkisini artırdı.

Önemli isimlerden biri: Ziya Gökalp

1. Batıcılık

Osmanlı Devleti’nin Batı’nın bilim, teknik ve kurumlarından yararlanarak çağdaşlaşması gerektiğini savundu.

1. İttihat ve Terakki

II. Abdülhamid yönetimine karşı anayasal yönetimi yeniden kurmayı savunan siyasi hareketlerden biridir.

II. Meşrutiyet’in ilanında etkili oldu.

1. II. Meşrutiyet – 1908

Kanun-ı Esasi yeniden yürürlüğe kondu.

Meclis yeniden açıldı.

1. 31 Mart Olayı – 1909

II. Meşrutiyet yönetimine karşı İstanbul’da çıkan ayaklanmadır.

Ayaklanmayı bastırmak için:

Hareket Ordusu

İstanbul’a geldi.

1. Hareket Ordusu

Selanik’ten İstanbul’a geldi.

Kurmay subayları arasında Mustafa Kemal de yer aldı.

Ayaklanma bastırıldı.

II. Abdülhamid tahttan indirildi.

Yerine: V. Mehmet Reşat

tahta çıkarıldı.

1. Trablusgarp Savaşı – 1911-1912

Taraflar:

Osmanlı Devleti

İtalya

İtalya Trablusgarp’ı ele geçirmek istedi.

Osmanlı Devleti bölgeye doğrudan düzenli ordu gönderemedi.

1. Mustafa Kemal’in Trablusgarp’taki Faaliyetleri

Mustafa Kemal ve bazı Osmanlı subayları bölgeye gizlice geçti.

Yerel halkı örgütleyerek İtalya’ya karşı direniş oluşturdu.

Mustafa Kemal:

Tobruk ve Derne

bölgelerinde görev yaptı.

1. Uşi Antlaşması – 1912

Trablusgarp Savaşı sonunda imzalandı.

Osmanlı:

Trablusgarp ve Bingazi üzerindeki hâkimiyetini kaybetti.

On İki Ada geçici olarak İtalya’ya bırakıldı.

1. I. Balkan Savaşı – 1912-1913

Osmanlı’ya karşı:

• Bulgaristan • Sırbistan • Yunanistan • Karadağ

savaştı.

Osmanlı Devleti büyük toprak kayıpları yaşadı.

1. Londra Antlaşması – 1913

I. Balkan Savaşı sonunda imzalandı.

Osmanlı’nın Midye-Enez çizgisinin batısındaki topraklarının büyük bölümü kaybedildi.

Arnavutluk’un bağımsızlığı kabul edildi.

1. II. Balkan Savaşı – 1913

Balkan devletleri, Bulgaristan’ın fazla toprak kazanması nedeniyle kendi aralarında savaştı.

Osmanlı bu durumdan yararlanarak:

Edirne ve Kırklareli’ni geri aldı.

1. İstanbul Antlaşması – 1913

Osmanlı ile Bulgaristan arasında imzalandı.

Edirne ve Kırklareli Osmanlı’da kaldı.

1. Balkan Savaşlarının Sonuçları

• Osmanlı’nın Balkan hâkimiyeti büyük ölçüde sona erdi. • Çok sayıda Türk ve Müslüman Anadolu’ya göç etti. • Osmanlıcılık fikri büyük ölçüde etkisini kaybetti. • Türkçülük fikrinin etkisi arttı. • Osmanlı-Alman yakınlaşması güçlendi.

1. Babıâli Baskını – 1913

İttihat ve Terakki üyelerinin hükümet üzerinde kontrolü ele geçirdiği siyasi olaydır.

Sonrasında İttihat ve Terakki yönetimde daha etkili hâle geldi.

1. I. Dünya Savaşı Öncesinde Osmanlı Devleti

Osmanlı Devleti:

• Balkanlarda büyük toprak kayıpları yaşamıştı. • Ekonomik sorunlarla karşı karşıyaydı. • Rusya tehdidinden endişe duyuyordu. • Avrupa devletleri arasında diplomatik destek arıyordu.

1. Osmanlı-Alman Yakınlaşması

Osmanlı’nın Almanya’ya yakınlaşmasında:

• Almanya’nın Osmanlı toprakları konusunda diğer devletlere göre daha geç emperyalist rekabete katılması • Rusya tehdidi • Alman askerî gücüne duyulan güven • İngiltere ve Fransa ile yaşanan anlaşmazlıklar

etkili oldu.

1. Osmanlı’nın I. Dünya Savaşı’na Girmesi – 1914

Osmanlı Devleti İttifak Devletleri yanında savaşa katıldı.

İttifak Devletleri:

• Almanya • Avusturya-Macaristan • Osmanlı Devleti • Bulgaristan

1. Osmanlı’nın Savaşa Giriş Süreci

Alman Goeben ve Breslau gemileri Osmanlı’ya sığındı.

Gemiler satın alınmış gibi gösterildi ve:

Yavuz

Midilli

adlarını aldı.

Bu gemilerin Karadeniz’de Rus limanlarını bombalaması savaş sürecini hızlandırdı.

1. Osmanlı’nın I. Dünya Savaşı Cepheleri

Başlıca:

• Kafkas • Kanal • Çanakkale • Irak • Suriye-Filistin • Hicaz-Yemen

Ayrıca müttefiklerine yardım amacıyla:

• Galiçya • Makedonya • Romanya

cephelerine asker gönderildi.

1. Kafkas Cephesi

Osmanlı ile Rusya arasında savaşıldı.

Amaçlardan biri:

Rus ilerleyişini durdurmak ve Kafkasya yönünde etkili olmak

Sarıkamış Harekâtı bu cephede yaşandı.

1. Çanakkale Cephesi

İtilaf Devletlerinin amaçları:

• Boğazları geçmek • İstanbul’u ele geçirmek • Rusya’ya yardım ulaştırmak • Osmanlı’yı savaş dışı bırakmak

1. Çanakkale Zaferi’nin Sonuçları

• İtilaf Devletleri Boğazları geçemedi. • Osmanlı’nın savaşta kalma süresi uzadı. • Rusya’ya doğrudan yardım ulaştırılamadı. • Mustafa Kemal’in askerî itibarı arttı.

1. Kanal Cephesi

Osmanlı’nın hedeflerinden biri:

Süveyş Kanalı’nı ele geçirerek İngiltere’nin sömürgeleriyle bağlantısını zorlaştırmak

Başarı sağlanamadı.

1. Irak Cephesi

İngiltere:

• Basra Körfezi’ni • Petrol bölgelerini • Hindistan yolunu

güvence altına almak istedi.

Kutü’l-Amare’de Osmanlı önemli bir başarı kazandı.

1. Suriye-Filistin Cephesi

İngiliz ilerleyişine karşı savaşıldı.

Savaşın sonlarına doğru Osmanlı kuvvetleri geri çekildi.

Mustafa Kemal bu cephede de görev yaptı.

1. Hicaz-Yemen Cephesi

Osmanlı Devleti bölgede İngiliz destekli Arap isyanlarıyla da mücadele etti.

Medine savunmasında:

Fahreddin Paşa

öne çıktı.

1. Tehcir Kanunu – 1915

Savaş koşullarında Doğu Anadolu’daki güvenlik sorunları ve Rus ordusuyla iş birliği yaptığı düşünülen bazı Ermeni örgütlerinin faaliyetleri üzerine Osmanlı hükümeti sevk ve iskân uygulaması başlattı.

Bu süreç savaş şartlarında büyük insani kayıplar ve acılarla sonuçlandı ve tarih yazımında ciddi tartışmaların konusu olmaya devam etmektedir.

1. Wilson İlkeleri – 1918

ABD Başkanı Woodrow Wilson tarafından açıklandı.

Temel düşünceler arasında:

• Açık diplomasi • Milletlerin geleceğiyle ilgili düzenlemeler • Uluslararası barış örgütü kurulması

yer aldı.

Daha sonra:

Milletler Cemiyeti

kuruldu.

1. Mondros Ateşkes Antlaşması – 30 Ekim 1918

Osmanlı Devleti ile İtilaf Devletleri arasında imzalandı.

Osmanlı açısından I. Dünya Savaşı’nı sona erdirdi.

1. Mondros’un Önemli Hükümleri

• Osmanlı ordusu büyük ölçüde terhis edilecekti. • Silah ve cephane İtilaf Devletlerinin denetimine bırakılacaktı. • Boğazlar İtilaf Devletlerine açılacaktı. • İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden bir durum oluşursa stratejik yerleri işgal edebilecekti.

Özellikle:

1. madde

işgallere gerekçe oluşturabilecek geniş bir yetki sağladı.

1. XIX. ve XX. Yüzyıl Genel Değişim

Bu dönemde Osmanlı yönetimi:

Mutlak monarşi

→ Tanzimat reformları

→ Meşrutiyet

→ anayasal ve parlamentolu yönetim arayışı

şeklinde önemli bir siyasi değişim yaşadı.

1. Temel Kronoloji

Sık Karıştırılan Noktalar

• Sened-i İttifak → ayanlar + II. Mahmud dönemi. • 1826 → Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması. • Vak'a-i Hayriye → Yeniçeri Ocağı. • Asakir-i Mansure → yeni ordu. • Takvim-i Vekayi → ilk resmî gazete. • 1827 → Navarin. • 1833 → Hünkâr İskelesi. • 1839 → Tanzimat Fermanı. • Tanzimat → can, mal, namus güvenliği. • 1854 → ilk dış borç. • 1856 → Islahat Fermanı. • Islahat → gayrimüslim hakları ağırlıklı. • Kırım Savaşı → Rusya’ya karşı İngiltere ve Fransa desteği. • 1876 → I. Meşrutiyet. • Kanun-ı Esasi → ilk Osmanlı anayasası. • Meclis-i Mebusan → seçim. • Meclis-i Ayan → padişah ataması. • 93 Harbi → Osmanlı-Rus Savaşı. • 1878 → Berlin. • 1881 → Düyun-u Umumiye. • II. Abdülhamid → İslamcılık. • 1908 → II. Meşrutiyet. • 1909 → 31 Mart. • Hareket Ordusu → 31 Mart Olayı. • Trablusgarp → İtalya. • Uşi → Trablusgarp’ın kaybı. • I. Balkan → büyük toprak kaybı. • II. Balkan → Edirne geri alındı. • Babıâli Baskını → İttihat ve Terakki. • Çanakkale → Mustafa Kemal. • Kutü’l-Amare → Irak. • Fahreddin Paşa → Medine. • Mondros 7. madde → işgal tehdidi.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Konu Özeti

1808: Sened-i İttifak

II. Mahmud: Merkezîleşme + reform

1826: Vak'a-i Hayriye

Asakir-i Mansure: Yeni ordu

Takvim-i Vekayi: İlk resmî gazete

1827: Navarin

1833: Hünkâr İskelesi

1839: Tanzimat

1854: İlk dış borç

1856: Islahat + Paris

Genç Osmanlılar: Anayasa + meclis

1876: I. Meşrutiyet

Kanun-ı Esasi: İlk anayasa

1877-1878: 93 Harbi

1878: Berlin

1881: Düyun-u Umumiye

II. Abdülhamid: İslamcılık

1908: II. Meşrutiyet

1909: 31 Mart

1911: Trablusgarp

Uşi: Trablusgarp’ın kaybı

1912-1913: Balkan Savaşları

II. Balkan: Edirne geri alındı

1913: Babıâli Baskını

1914: I. Dünya Savaşı

Çanakkale: Mustafa Kemal + Boğazlar

Kutü’l-Amare: Irak

1918: Mondros

Mondros 7: İşgallere zemin