TYT Türkçe Anlatım Bozuklukları Ders Notu

Anlatım Bozuklukları Ders Notu

Bir cümlenin anlam, mantık veya dil bilgisi bakımından yanlış kurulmasına anlatım bozukluğu denir.

Anlatım bozuklukları iki ana grupta incelenir:

• Anlama dayalı anlatım bozuklukları • Dil bilgisine dayalı anlatım bozuklukları

1. Anlama Dayalı Anlatım Bozuklukları

Başlıca türleri:

• Gereksiz sözcük kullanımı • Sözcüğün yanlış anlamda kullanılması • Anlamca çelişen sözcükler • Sözcüğün yanlış yerde kullanılması • Deyim yanlışlığı • Anlam belirsizliği • Mantık ve sıralama yanlışlığı • Karşılaştırma yanlışlığı

1. Gereksiz Sözcük Kullanımı

Aynı anlamı taşıyan veya anlamı başka bir sözcüğün içinde bulunan sözcüklerin birlikte kullanılmasıdır.

Örnek: geri iade etmek

“İade etmek” zaten geri vermek anlamına gelir.

Doğrusu: iade etmek

Örnek: birlikte beraber gittiler

Doğrusu: birlikte gittiler veya beraber gittiler

1. Anlamca Çelişen Sözcükler

Kesinlik ve olasılık gibi birbirine ters anlamlar taşıyan sözcüklerin aynı yargıda kullanılmasıdır.

Örnek: Kesinlikle yarın gelebilir.

kesinlikle → kesinlik gelebilir → olasılık

Örnek: Sanırım mutlaka kazanacaktır.

sanırım → olasılık mutlaka → kesinlik

1. Sözcüğün Yanlış Anlamda Kullanılması

Cümlenin vermek istediği anlamı karşılamayan bir sözcüğün kullanılmasıdır.

Bu tür sorularda:

• sözcüğün sözlük anlamına • cümledeki bağlama • verilmek istenen düşünceye

bakılır.

1. Birbiriyle Karıştırılan Sözcükler

Benzer görünen fakat anlamları farklı olan sözcükler yanlış kullanılabilir.

Örnek:

özgü → birine veya bir şeye ait

özgün → başkasına benzemeyen, kendine has

etken → etkileyen unsur

etkin → aktif, etkili

Bu sözcükler cümledeki anlama göre seçilmelidir.

1. Sözcüğün Yanlış Yerde Kullanılması

Bir sözcüğün yanlış konumda kullanılması cümlenin anlamını değiştirebilir.

Örnek: Her sınava giren öğrenci başarılı olamaz.

Daha açık kullanım: Sınava giren her öğrenci başarılı olamaz.

Özellikle şu sözcüklere dikkat edilir:

• her • yalnız • sadece • ancak • bile

1. Deyim Yanlışlığı

Deyimler kalıplaşmış sözlerdir ve kendi anlamlarına uygun kullanılmalıdır.

Örnek: Başarısız olduğunu öğrenince etekleri zil çaldı.

“Etekleri zil çalmak” çok sevinmek anlamındadır.

Başarısızlık bağlamında kullanılması uygun değildir.

1. Anlam Belirsizliği

Bir sözcüğün veya ekin hangi kişi ya da kavramla ilişkili olduğunun açık olmamasıdır.

Örnek: Ali, Ahmet'e kitabını getirmesini söyledi.

Kimin kitabı?

Ali'nin mi? Ahmet'in mi?

→ anlam belirsizliği

Anlam belirsizliği çoğunlukla:

• zamirlerden • iyelik eklerinden • sözcüğün yanlış yerinden

kaynaklanır.

1. Mantık Yanlışlığı

Cümledeki düşüncelerin mantıklı bir sıraya göre kurulmamasıdır.

Örnek: Bırakın üniversiteyi kazanmayı, sınava bile giremedi.

Burada doğru mantık sırası vardır:

Önce sınava girmek gerekir. Sonra üniversite kazanılabilir.

Bu sıra ters kurulursa mantık bozukluğu oluşur.

1. Önem ve Sıralama Yanlışlığı

“bile, hatta, bırakın, değil” gibi sözcüklerle kurulan yapılarda kavramların önem sırası doğru olmalıdır.

Örnek: Değil kitap okumak, okuma yazma bile bilmiyor.

Okuma yazma bilmek, kitap okumaktan daha temel bir aşamadır.

1. Karşılaştırma Yanlışlığı

Karşılaştırılan unsurların açık ve denk biçimde kurulması gerekir.

Karşılaştırmanın hangi iki kavram arasında yapıldığı belirsizse anlatım bozukluğu oluşabilir.

1. Dil Bilgisine Dayalı Anlatım Bozuklukları

Başlıca türleri:

• Özne-yüklem uyumsuzluğu • Özne eksikliği • Nesne eksikliği • Yer tamlayıcısı eksikliği • Zarf tümleci eksikliği • Tamlama yanlışlığı • Ek yanlışlığı • Yardımcı fiil eksikliği • Ek fiil eksikliği • Çatı uyuşmazlığı • Kip, zaman ve kişi uyumsuzluğu

1. Özne-Yüklem Uyumsuzluğu

Özne ile yüklemin kişi veya sayı bakımından uyumsuz olmasıdır.

Örnek: Ben ve kardeşim yarın gelecek.

“Ben ve kardeşim” → biz

Doğrusu: Ben ve kardeşim yarın geleceğiz.

1. Kişi Bakımından Uyum

Birden fazla kişi özne olduğunda yüklem buna göre çekimlenir.

Ben + sen → biz

Ben + o → biz

Ben + siz → biz

Sen + o → siz

Örnek: Sen ve ben yarın geleceğiz.

1. Tekillik – Çoğulluk Uyumu

İnsan dışındaki çoğul öznelerde yüklem genellikle tekil kullanılır.

Örnek: Kuşlar gökyüzünde uçuyor.

İnsan bildiren çoğul öznelerde yüklem tekil veya çoğul kullanılabilir.

Örnek: Öğrenciler sınıfa girdi. Öğrenciler sınıfa girdiler.

1. Özne Eksikliği

Birden fazla yüklem bulunan cümlede aynı özne bütün yüklemlerle uyumlu değilse özne eksikliği oluşabilir.

Bu tür sorularda her yüklemin öznesi ayrı ayrı kontrol edilmelidir.

1. Nesne Eksikliği

Bir nesne iki yükleme birden uygun değilse gerekli nesne ayrıca kullanılmalıdır.

Örnek: Ona güvenir ve her zaman desteklerim.

güvenmek → ona desteklemek → onu

Doğrusu: Ona güvenir ve onu her zaman desteklerim.

1. Yer Tamlayıcısı Eksikliği

Bir yüklemin istediği yer tamlayıcısı eksik bırakılmış olabilir.

Bu durumda yüklemlerin hangi hâl eklerini istediği kontrol edilir.

Örnek:

inanmak → birine / bir şeye inanmak

güvenmek → birine / bir şeye güvenmek

şüphe etmek → birinden / bir şeyden şüphe etmek

1. Tümleç Eksikliğini Bulma

Birden fazla yüklem varsa her yükleme ayrı ayrı soru sorulur:

Neyi? Kimi? Kime? Kimden? Nerede? Nasıl?

Aynı öge bütün yüklemlere uymuyorsa anlatım bozukluğu olabilir.

1. Tamlama Yanlışlığı

İsim ve sıfat tamlamalarının yanlış kurulmasıdır.

Örnek: Özel ve devlet okulları

Burada:

özel okullar → sıfat tamlaması devlet okulları → isim tamlaması

Yapı açık ve paralel kurulmalıdır.

Daha açık: Özel okullar ve devlet okulları

1. Tamlayan Eksikliği

İyelik eki alan bir sözcüğün hangi tamlayana ait olduğu açık değilse tamlama bozukluğu oluşabilir.

Bu tür sorularda:

• tamlayan • tamlanan • iyelik eki

ilişkisi kontrol edilir.

1. Ek Yanlışlığı

Fiilin istediği hâl ekinin yanlış kullanılmasıdır.

Bazı fiiller belirli hâl ekleriyle kullanılır.

Örnek:

inanmak → -e

güvenmek → -e

şüphe etmek → -den

beklemek → belirtme hâli alabilir

Fiilin istediği ek yanlış kullanılırsa anlatım bozukluğu oluşabilir.

1. Yardımcı Fiil Eksikliği

İki sözcük aynı yardımcı fiille kullanılamıyorsa yardımcı fiil ayrı ayrı kullanılmalıdır.

Örnek: Çocuk çok mutlu ve heyecanlandı.

“mutlu olmak” “heyecanlanmak”

Doğrusu: Çocuk çok mutlu oldu ve heyecanlandı.

Örnek: Bize yardım ve destek oldu.

Doğrusu: Bize yardım etti ve destek oldu.

1. Ek Fiil Eksikliği

Birden fazla isim soylu yüklem aynı ek fiili ortak kullanamıyorsa ek fiilin ayrıca kullanılması gerekir.

Kişi veya zaman bakımından farklılık varsa yapı ayrı ayrı kurulmalıdır.

1. Çatı Uyuşmazlığı

Birbirine bağlı fiiller arasında etken-edilgen uyumsuzluğudur.

Örnek: Toplantıda sorunlar tartışıldı ve çözüm aradılar.

tartışıldı → edilgen aradılar → etken

Doğrusu: Toplantıda sorunlar tartışıldı ve çözüm arandı.

veya

Katılımcılar sorunları tartıştı ve çözüm aradı.

1. Kip ve Zaman Uyumsuzluğu

Aynı zaman bağlamındaki yüklemlerin gereksiz biçimde farklı zamanlarda kullanılmasıdır.

Örnek: Dün eve geliyor ve hemen uyudu.

Doğrusu: Dün eve geldi ve hemen uyudu.

1. Kişi Uyumsuzluğu

Cümlede kişi eklerinin birbiriyle uyumsuz kullanılmasıdır.

Örnek: Bu soruları dikkatlice çözmeli ve cevaplarımızı kontrol etmelisiniz.

Kişi kullanımı tutarlı olmalıdır.

Daha uygun: Bu soruları dikkatlice çözmeli ve cevaplarınızı kontrol etmelisiniz.

1. “Birçok, Birkaç, Her” Kullanımı

Bu sözcüklerden sonra isim genellikle tekil kullanılır.

Yanlış: Birçok öğrenciler geldi.

Doğru: Birçok öğrenci geldi.

Yanlış: Birkaç kitaplar aldım.

Doğru: Birkaç kitap aldım.

Yanlış: Her insanlar farklıdır.

Doğru: Her insan farklıdır.

1. “Ne... Ne” Yapısı

“Ne...ne” zaten olumsuz anlam taşır.

Yanlış: Ne beni aradı ne de mesaj atmadı.

Doğru: Ne beni aradı ne de mesaj attı.

1. Paralellik Yanlışlığı

“hem...hem”, “ya...ya”, “ne...ne” gibi yapılarda bağlanan bölümlerin dil bilgisi bakımından paralel olması gerekir.

Doğru: Hem kitap okumayı hem müzik dinlemeyi seviyor.

Bozuk: Hem kitap okumayı hem de müzik dinler.

1. Noktalama Kaynaklı Belirsizlik

Noktalama bazı cümlelerde anlamı belirginleştirir.

Örnek: Genç doktora seslendi.

İki farklı anlam oluşabilir.

Genç, doktora seslendi.

biçiminde virgül belirsizliği kaldırabilir.

1. Bir Cümlede Birden Fazla Bozukluk Olabilir

Örnek: Sanırım kesinlikle bu işi mutlaka başarabilir.

sanırım → olasılık kesinlikle → kesinlik mutlaka → kesinlik başarabilir → olasılık

Cümlede hem gereksiz kullanım hem anlam çelişkisi vardır.

1. Anlatım Bozukluğu Sorularında Çözüm Yöntemi

Önce anlamı kontrol et:

• Gereksiz sözcük var mı? • Yanlış sözcük kullanılmış mı? • Kesinlik-olasılık çelişkisi var mı? • Mantık sırası doğru mu? • Anlam belirsizliği var mı?

Sonra dil bilgisini kontrol et:

• Özne-yüklem uyumlu mu? • Nesne eksik mi? • Yer tamlayıcısı eksik mi? • Tamlama doğru mu? • Fiil doğru eki almış mı? • Çatı uyumlu mu? • Kip ve kişi kullanımı tutarlı mı?

1. TYT’de Sık Sorulan Anlatım Bozuklukları

• Gereksiz sözcük kullanımı • Yanlış sözcük kullanımı • Anlam çelişkisi • Sözcüğün yanlış yerde kullanılması • Deyim yanlışlığı • Anlam belirsizliği • Mantık yanlışlığı • Özne-yüklem uyumsuzluğu • Özne eksikliği • Nesne eksikliği • Tümleç eksikliği • Tamlama yanlışlığı • Ek yanlışlığı • Yardımcı fiil eksikliği • Çatı uyuşmazlığı • Kip ve kişi uyumsuzluğu

Sık Karıştırılan Noktalar

• Gereksiz sözcük ile anlam çelişkisi aynı şey değildir. • “Kesinlikle gelebilir” anlam çelişkisidir. • Sözcüğün cümledeki yeri anlamı değiştirebilir. • Zamir ve iyelik ekleri anlam belirsizliği oluşturabilir. • Birden fazla yüklem varsa her yüklemin istediği öge ayrı ayrı kontrol edilmelidir. • “Ona güvenir ve onu desteklerim.” biçiminde yüklemlerin istediği ekler ayrı düşünülmelidir. • “Birçok, birkaç, her” sözcüklerinden sonra isim genellikle tekildir. • “Ne...ne” yapısı yüklemi ayrıca olumsuzlaştırmayı gerektirmez. • Bağlanan fiillerde çatı, zaman ve kişi uyumu kontrol edilmelidir.

Anlatım Bozuklukları Kısa Özeti

Anlama dayalı:

Gereksiz sözcük: geri iade etmek

Anlam çelişkisi: kesinlikle gelebilir

Yanlış sözcük: anlama uymayan sözcük seçimi

Yanlış yerde kullanım: sadece, yalnız, her gibi sözcüklerin yanlış konumu

Anlam belirsizliği: kimin veya neyin kastedildiğinin açık olmaması

Mantık yanlışlığı: önem veya gerçekleşme sırasının bozulması

Dil bilgisine dayalı:

Özne-yüklem uyumu: Ben ve kardeşim geleceğiz.

Nesne eksikliği: Ona güvenir ve onu desteklerim.

Tamlama yanlışlığı: isim ve sıfat tamlamalarının yanlış ortak kullanılması

Ek yanlışlığı: fiilin istediği hâl ekinin yanlış kullanılması

Yardımcı fiil eksikliği: mutlu oldu ve heyecanlandı

Çatı uyuşmazlığı: Sorunlar tartışıldı ve çözüm arandı.

Kip-zaman uyumu: Dün eve geldi ve uyudu.

En güvenli kontrol sırası:

1. Anlam
2. Gereksiz sözcük
3. Sözcük seçimi
4. Anlam çelişkisi
5. Mantık
6. Özne-yüklem
7. Nesne ve tümleç
8. Tamlama ve ek
9. Çatı
10. Kip ve kişi