TYT Türkçe Cümle Türleri Ders Notu

Cümle Türleri Ders Notu

Cümleler dört temel ölçüte göre sınıflandırılır:

• Yüklemin türüne göre • Yüklemin yerine göre • Anlamına göre • Yapısına göre

Bir cümle aynı anda bu dört başlık altında ayrı ayrı değerlendirilebilir.

Örnek: Çocuk dün okula gitmedi.

→ yüklemin türüne göre: fiil cümlesi → yüklemin yerine göre: kurallı cümle → anlamına göre: olumsuz cümle → yapısına göre: basit cümle

1. Yüklemin Türüne Göre Cümleler

İki gruptur:

• Fiil cümlesi • İsim cümlesi

1. Fiil Cümlesi

Yüklemi çekimli fiil olan cümledir.

Örnek: Çocuk bahçede oynuyor.

→ yüklem: oynuyor → fiil cümlesi

Örnek: Dün seni aradım.

→ yüklem: aradım → fiil cümlesi

1. İsim Cümlesi

Yüklemi isim veya isim soylu bir sözcük olan cümledir.

Örnek: Bu ev çok güzel.

→ yüklem: çok güzel → isim cümlesi

Örnek: O benim arkadaşımdır.

→ yüklem: arkadaşımdır → isim cümlesi

1. Ek Fiil Alan Sözcüklerde Dikkat

İsim soylu bir sözcüğün ek fiil alması onu fiil yapmaz.

Örnek: O öğrenciydi.

→ öğrenci: isim → -ydi: ek fiil → isim cümlesi

Örnek: Hava güzeldi.

→ güzel: sıfat → isim cümlesi

1. Fiil – İsim Cümlesi Ayrımı

Çocuk çok çalıştı. → çalıştı: fiil → fiil cümlesi

Çocuk çok çalışkandı. → çalışkan: sıfat → isim cümlesi

Yüklemin aldığı eke değil, yüklemin asıl türüne bakılır.

1. Yüklemin Yerine Göre Cümleler

• Kurallı cümle • Devrik cümle • Eksiltili cümle

1. Kurallı Cümle

Yüklemi cümlenin sonunda bulunan cümledir.

Örnek: Çocuk bugün okula gitti.

→ yüklem: gitti → sonda → kurallı cümle

Örnek: Bu kitap çok güzeldir.

→ yüklem sonda → kurallı cümle

1. Devrik Cümle

Yüklemi cümlenin sonunda bulunmayan cümledir.

Örnek: Bugün geldi kardeşim.

→ yüklem: geldi → cümlenin sonunda değil → devrik cümle

Örnek: Çok güzeldi dün izlediğimiz film.

→ yüklem: çok güzeldi → devrik cümle

Devrik cümle anlatım bozukluğu değildir.

1. Eksiltili Cümle

Yüklemi söylenmemiş ancak anlamı bağlamdan tamamlanabilen cümledir.

Örnek: Bir yanda deniz, bir yanda ormanlar...

→ açık bir yüklem yok → eksiltili cümle

Örnek: Az veren candan, çok veren maldan...

→ yüklem söylenmemiş → eksiltili cümle

Üç nokta bulunan her cümle eksiltili değildir.

Örnek: Keşke o gün bana gerçeği söyleseydin...

→ yüklem: söyleseydin → eksiltili değildir

1. Anlamına Göre Cümleler

Başlıca:

• Olumlu cümle • Olumsuz cümle • Soru cümlesi

Ayrıca ünlem anlamı taşıyan cümleler de görülebilir.

1. Olumlu Cümle

Yüklemde bildirilen işin, oluşun veya durumun gerçekleştiğini bildirir.

Örnek: Çocuk okula gitti.

→ olumlu

Örnek: Bu ev çok güzel.

→ olumlu

1. Olumsuz Cümle

Eylemin gerçekleşmediğini veya bir durumun bulunmadığını bildirir.

Fiil cümlelerinde genellikle: -ma / -me

İsim cümlelerinde genellikle: değil

kullanılır.

Örnek: Çocuk okula gitmedi.

→ olumsuz fiil cümlesi

Örnek: Bu kitap güzel değil.

→ olumsuz isim cümlesi

1. Biçimce ve Anlamca Olumluluk – Olumsuzluk

Yalnızca olumsuzluk ekine bakmak yeterli değildir.

Örnek: Ne aradı ne sordu.

→ yüklemler biçimce olumlu → cümle anlamca olumsuz

Örnek: Seni anlamıyor değilim.

→ iki olumsuz unsur var → anlam: Seni anlıyorum. → anlamca olumlu

Bu nedenle son karar cümlenin anlamına göre verilmelidir.

1. Soru Cümlesi

Soru anlamı taşıyan cümledir.

Soru edatıyla kurulabilir:

Beni duydun mu?

Soru sözcüğüyle kurulabilir:

Buraya ne zaman geldin?

Kapıyı kim açtı?

1. Sözde Soru Cümlesi

Soru biçiminde olmasına rağmen gerçek bir cevap beklenmeyen cümledir.

Örnek: Böyle bir güzelliğe kim hayran kalmaz?

→ anlam: Herkes hayran kalır.

Örnek: Ben sana yardım etmez miyim?

→ anlam: Elbette yardım ederim.

1. Ünlem Cümlesi

Sevinç, korku, şaşma, öfke, üzüntü gibi güçlü duygular bildirir.

Örnek: Ne güzel bir manzara!

Örnek: Eyvah, otobüsü kaçırdık!

Ünlem anlamı için cümlede mutlaka “eyvah, ah, oh” gibi bir ünlem sözcüğü bulunması gerekmez.

1. Yapısına Göre Cümleler

Başlıca:

• Basit cümle • Birleşik cümle • Sıralı cümle • Bağlı cümle

1. Basit Cümle

Tek yargı taşıyan ve yan cümleciği bulunmayan cümledir.

Örnek: Çocuk okula gitti.

→ tek yargı → basit cümle

Örnek: Bu ev oldukça güzeldir.

→ tek yargı → basit cümle

Basit cümlenin kısa olması gerekmez.

1. Birleşik Cümle

Bir temel cümle ile ona bağlı yan cümlecikten oluşur.

Başlıca türleri:

• Girişik birleşik • Şartlı birleşik • Ki'li birleşik • İç içe birleşik

1. Girişik Birleşik Cümle

Yan cümlecik fiilimsiyle kurulur.

Örnek: Kitap okumayı seviyorum.

→ okumayı: isim-fiil → seviyorum: temel yüklem → girişik birleşik

Örnek: Koşan çocuk düştü.

→ koşan: sıfat-fiil → düştü: temel yüklem → girişik birleşik

Örnek: Eve gelince beni ara.

→ gelince: zarf-fiil → ara: temel yüklem → girişik birleşik

1. Şartlı Birleşik Cümle

Yan cümlecik “-sa/-se” şart yapısıyla kurulur.

Örnek: Çalışırsan başarırsın.

→ çalışırsan: şart bildiren yan cümlecik → başarırsın: temel cümle

Örnek: Beni ararsa ona söylerim.

→ şartlı birleşik cümle

1. Ki'li Birleşik Cümle

Temel cümle ile yan cümle “ki” bağlacıyla bağlanır.

Örnek: Biliyorum ki gelecek.

→ biliyorum: temel cümle → gelecek: yan cümle → ki'li birleşik

Örnek: Anlaşılıyor ki çok yorulmuş.

→ ki'li birleşik cümle

1. İç İçe Birleşik Cümle

Bir cümlenin başka bir cümle içinde öge olarak yer almasıdır.

Örnek: Öğretmen, “Yarın sınav yapacağım.” dedi.

→ “Yarın sınav yapacağım.” iç cümledir. → iç içe birleşik cümle

Örnek: Babam, “Erken gel.” dedi.

→ iç içe birleşik cümle

1. Sıralı Cümle

Birden fazla yargının virgül veya noktalı virgülle sıralandığı cümledir.

Örnek: Kapı açıldı, çocuk içeri girdi.

→ açıldı + girdi → iki yargı → sıralı cümle

Sıralı cümleler:

• Bağımlı sıralı • Bağımsız sıralı

olarak ikiye ayrılır.

1. Bağımlı Sıralı Cümle

Yargılar arasında ortak bir öge vardır.

Örnek: Ali kitabı aldı, dikkatlice okudu.

Ali kitabı aldı. (Ali) (kitabı) dikkatlice okudu.

→ özne ve nesne ortak → bağımlı sıralı cümle

1. Bağımsız Sıralı Cümle

Yargılar arasında ortak öge bulunmaz.

Örnek: Güneş battı, sokaklar sessizleşti.

→ güneş / battı → sokaklar / sessizleşti

→ ortak öge yok → bağımsız sıralı cümle

1. Bağlı Cümle

Birden fazla yargının bağlaçla birbirine bağlandığı cümledir.

Örnek: Seni aradım ama ulaşamadım.

→ aradım + ulaşamadım → “ama” ile bağlanmış → bağlı cümle

Örnek: Ali okula gitti ve Ayşe eve döndü.

→ iki yargı → “ve” bağlacı → bağlı cümle

1. Her Bağlaçlı Yapı Bağlı Cümle Değildir

Örnek: Ali ve Ayşe okula gitti.

→ tek yüklem: gitti → “ve” iki özneyi bağlıyor → bağlı cümle değildir

Örnek: Ali okula gitti ve Ayşe eve döndü.

→ iki yüklem → iki yargı → bağlı cümle

Bağlı cümle için bağlacın ayrı yargıları birbirine bağlaması gerekir.

1. Fiilimsi – Çekimli Fiil Ayrımı

Bu ayrım yapı sorularında çok önemlidir.

Örnek: Koşan çocuk düştü.

→ koşan: sıfat-fiil → düştü: çekimli fiil → girişik birleşik

Örnek: Çocuk koştu ve düştü.

→ koştu + düştü → iki çekimli fiil → bağlı cümle

1. Basit – Birleşik – Sıralı – Bağlı Kısa Karşılaştırma

Çocuk eve gitti. → basit

Eve gelince beni aradı. → girişik birleşik

Çalışırsan başarırsın. → şartlı birleşik

Biliyorum ki gelecek. → ki'li birleşik

“Yarın gel.” dedi. → iç içe birleşik

Kapı açıldı, çocuk içeri girdi. → sıralı

Kapı açıldı ve çocuk içeri girdi. → bağlı

1. Aynı Cümleyi Dört Yönden İnceleme

Örnek: Çocuk dün okula gitmedi.

Yüklemin türüne göre: → fiil cümlesi

Yüklemin yerine göre: → kurallı cümle

Anlamına göre: → olumsuz cümle

Yapısına göre: → basit cümle

1. Birleşik Cümle Örneği

Eve gelince beni ara.

Yüklem: → ara

Yüklemin türüne göre: → fiil cümlesi

Yüklemin yerine göre: → kurallı

Anlamına göre: → olumlu

Yapısına göre: → girişik birleşik

1. Devrik İsim Cümlesi Örneği

Çok güzeldi dün gördüğümüz manzara.

Yüklem: → çok güzeldi

Yüklemin türüne göre: → isim cümlesi

Yüklemin yerine göre: → devrik

Anlamına göre: → olumlu

Yapısına göre: → girişik birleşik

“gördüğümüz” sıfat-fiili yan cümlecik oluşturur.

1. Yapı Sorularında Çözüm Sırası

1. Yüklemi veya yüklemleri belirle.
2. Fiilimsi var mı kontrol et.
3. Şart yapısı var mı bak.
4. “ki” ile kurulan iki yargı var mı kontrol et.
5. Bir cümle başka cümlenin içinde mi incele.
6. Birden fazla çekimli yargı varsa aralarındaki bağlantıya bak.
7. Virgül/noktalı virgül varsa sıralı cümleyi düşün.
8. Bağlaç ayrı yargıları bağlıyorsa bağlı cümleyi düşün.

1. TYT’de Sık Sorulan Cümle Türleri

• Fiil – isim cümlesi • Kurallı – devrik • Eksiltili cümle • Olumlu – olumsuz • Biçimce ve anlamca olumluluk-olumsuzluk • Soru ve sözde soru • Basit cümle • Girişik birleşik • Şartlı birleşik • Ki'li birleşik • İç içe birleşik • Bağımlı – bağımsız sıralı • Bağlı cümle • Bir cümlenin birden fazla yönden sınıflandırılması

Sık Karıştırılan Noktalar

• Ek fiil alan isim soylu yüklem, isim cümlesi oluşturur. • Yüklemi sonda olan cümle kurallıdır. • Devrik cümle anlatım bozukluğu değildir. • Üç nokta bulunan her cümle eksiltili değildir. • Olumsuzluk yalnız “-ma/-me” ekine bakılarak belirlenmez. • “Ne...ne” yapısı anlamca olumsuzluk oluşturabilir. • Soru biçimindeki her cümle gerçek soru değildir. • Basit cümle kısa olmak zorunda değildir. • Fiilimsi bulunan cümle geleneksel okul dil bilgisinde girişik birleşik kabul edilir. • “ve, ama, fakat” bulunan her cümle bağlı değildir. • Bağlı cümlede bağlaç ayrı yargıları birbirine bağlamalıdır. • Bağımlı sıralı cümlede ortak öge bulunur. • Bağımsız sıralı cümlede ortak öge bulunmaz.

Cümle Türleri Kısa Özeti

Yüklemin türüne göre:

Fiil cümlesi: Çocuk geldi.

İsim cümlesi: Çocuk çok çalışkandır.

Yüklemin yerine göre:

Kurallı: Çocuk bugün geldi.

Devrik: Bugün geldi çocuk.

Eksiltili: Bir yanda deniz, bir yanda orman...

Anlamına göre:

Olumlu: Geldi.

Olumsuz: Gelmedi.

Soru: Geldi mi?

Yapısına göre:

Basit: Çocuk eve gitti.

Girişik birleşik: Eve gelince beni aradı.

Şartlı birleşik: Çalışırsan başarırsın.

Ki'li birleşik: Biliyorum ki gelecek.

İç içe birleşik: “Yarın gel.” dedi.

Sıralı: Kapı açıldı, çocuk içeri girdi.

Bağlı: Kapı açıldı ve çocuk içeri girdi.