TYT Türkçe Cümle Türleri Konu Anlatımı

Cümle Türleri

Cümleler; yüklemlerinin türüne, yüklemin cümledeki yerine, taşıdıkları anlama ve yapılarına göre farklı gruplarda incelenir.

TYT’de cümle türleri sorularında aynı cümlenin birden fazla özelliği birlikte sorulabilir.

1. Cümle Türleri Nasıl İncelenir?

Cümleler dört temel başlıkta incelenir:

• Yüklemin türüne göre • Yüklemin yerine göre • Anlamına göre • Yapısına göre

1. Yüklemin Türüne Göre Cümleler

Yüklemin sözcük türüne göre cümleler ikiye ayrılır:

• Fiil cümlesi • İsim cümlesi

1. Fiil Cümlesi

Yüklemi çekimli fiil olan cümledir.

1. İsim Cümlesi

Yüklemi isim veya isim soylu bir sözcük olan cümledir.

1. Fiil – İsim Cümlesi Ayrımı

1. Yüklemin Yerine Göre Cümleler

Yüklemin cümlede bulunduğu yere göre:

• Kurallı cümle • Devrik cümle

Ayrıca yüklemi açıkça bulunmayan yapılar:

• Eksiltili cümle

olarak değerlendirilir.

1. Kurallı Cümle

Yüklemi cümlenin sonunda bulunan cümledir.

1. Devrik Cümle

Yüklemi cümlenin sonunda bulunmayan cümledir.

1. Eksiltili Cümle

Yüklemi söylenmemiş ancak anlamı bağlamdan tamamlanabilen cümledir.

1. Anlamına Göre Cümleler

Cümleler anlamlarına göre başlıca:

• Olumlu • Olumsuz • Soru

olarak incelenir.

Ünlem anlamı taşıyan cümleler de ayrıca değerlendirilebilir.

1. Olumlu Cümle

Yüklemde bildirilen işin, oluşun veya durumun gerçekleştiğini ya da var olduğunu bildiren cümledir.

1. Olumsuz Cümle

Yüklemde bildirilen işin gerçekleşmediğini veya durumun bulunmadığını bildiren cümledir.

Fiil cümlelerinde çoğunlukla:

-ma / -me

İsim cümlelerinde çoğunlukla:

değil

kullanılır.

1. Biçimce ve Anlamca Olumluluk – Olumsuzluk

Cümlede yalnızca olumsuzluk ekine bakmak yeterli değildir.

Bazı cümleler biçimce olumlu görünmesine rağmen anlamca olumsuz olabilir.

Bazı cümlelerde iki olumsuz unsur birlikte olumlu bir anlam oluşturabilir.

1. Soru Cümlesi

Bir bilgi edinmek, cevap almak veya soru anlamı oluşturmak amacıyla kurulan cümledir.

Soru anlamı farklı yollarla oluşturulabilir.

1. Soru Edatıyla Kurulan Soru Cümlesi

1. Soru Sözcüğüyle Kurulan Soru Cümlesi

1. Sözde Soru Cümlesi

Bazı cümleler soru biçimindedir ancak gerçek bir cevap beklemez.

1. Ünlem Cümlesi

Sevinç, korku, şaşma, öfke, üzüntü gibi güçlü duyguları bildiren cümlelerdir.

1. Yapısına Göre Cümleler

Cümleler yapılarına göre temel olarak:

• Basit cümle • Birleşik cümle • Sıralı cümle • Bağlı cümle

şeklinde incelenir.

1. Basit Cümle

Tek bir yargı taşıyan cümledir.

1. Birleşik Cümle

Bir temel cümle ile ona bağlı yan cümlecikten oluşan cümlelerdir.

Okul dil bilgisinde birleşik cümleler çeşitli biçimlerde incelenir.

Başlıca türleri:

• Girişik birleşik cümle • Şartlı birleşik cümle • Ki'li birleşik cümle • İç içe birleşik cümle

1. Girişik Birleşik Cümle

Yan cümleciği fiilimsiyle kurulan cümledir.

1. Şartlı Birleşik Cümle

Yan cümleciği “-sa/-se” şart ekiyle kurulan cümledir.

1. Ki'li Birleşik Cümle

Temel cümle ile yan cümle “ki” bağlacıyla birbirine bağlanır.

1. İç İçe Birleşik Cümle

Bir cümlenin başka bir cümlenin içinde öge olarak yer aldığı yapıdır.

Çoğunlukla doğrudan aktarılan sözlerde görülür.

1. Sıralı Cümle

Birden fazla cümlenin virgül veya noktalı virgülle birbirine bağlanmasıyla oluşur.

Sıralı cümleler ikiye ayrılır:

• Bağımsız sıralı cümle • Bağımlı sıralı cümle

1. Bağımsız Sıralı Cümle

Cümleler arasında ortak öge bulunmaz.

1. Bağımlı Sıralı Cümle

Cümleler arasında en az bir ortak öge bulunur.

1. Bağlı Cümle

Birden fazla cümlenin bağlaçlarla birbirine bağlandığı cümledir.

Başlıca bağlaçlar:

ve ama fakat lakin çünkü ancak veya ya da hem...hem ne...ne

1. “ve” Bulunan Her Cümle Bağlı Cümle Değildir

1. Basit – Birleşik – Sıralı – Bağlı Ayrımı

1. Yüklem Sayısı Tek Başına Her Zaman Yeterli Değildir

Yapı sorularında yargılar arasındaki ilişki de değerlendirilmelidir.

1. Fiilimsi – Çekimli Fiil Ayrımı

1. Aynı Cümlenin Birden Fazla Türü

1. Örnek Çözümleme

1. Örnek Çözümleme

1. Örnek Çözümleme

1. Olumsuzlukta Kritik Nokta

1. Soru Cümlesinde Kritik Nokta

1. Kurallı – Devrik Ayrımında Kritik Nokta

1. Eksiltili Cümlede Kritik Nokta

1. TYT’de Sık Sorulan Cümle Türleri Kalıpları

Sık Karıştırılan Noktalar

• Yüklemi çekimli fiil olan cümle fiil cümlesidir. • Ek fiil alan isimler isim cümlesi oluşturur. • Yüklem sonda ise kurallı, sonda değilse devriktir. • Üç nokta bulunan her cümle eksiltili değildir. • Olumsuzluk yalnız “-ma/-me” ekine bakılarak belirlenmez. • “Ne...ne” yapısı anlamca olumsuzluk oluşturabilir. • Soru biçimindeki her cümle gerçek soru değildir. • Basit cümle kısa olmak zorunda değildir. • “ve, ama, fakat” gibi bağlaç bulunan her cümle bağlı cümle değildir. • Bağlı cümlede bağlaç en az iki yargıyı birbirine bağlamalıdır. • Sıralı cümlelerde yüklemler virgül veya noktalı virgülle ayrılabilir. • Bağımlı sıralı cümlede ortak öge vardır. • Fiilimsi ile çekimli fiil birbirine karıştırılmamalıdır.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Konu Özeti

Yüklemin türüne göre:

Fiil cümlesi → Çocuk geldi.

İsim cümlesi → Çocuk çok çalışkandır.

Yüklemin yerine göre:

Kurallı → Çocuk bugün geldi.

Devrik → Bugün geldi çocuk.

Eksiltili → Bir yanda deniz, bir yanda orman...

Anlamına göre:

Olumlu → Geldi.

Olumsuz → Gelmedi.

Soru → Geldi mi?

Yapısına göre:

Basit → Çocuk eve gitti.

Girişik birleşik → Eve gelince beni aradı.

Şartlı birleşik → Çalışırsan başarırsın.

Ki'li birleşik → Biliyorum ki gelecek.

İç içe birleşik → “Yarın gel.” dedi.

Sıralı → Kapı açıldı, çocuk içeri girdi.

Bağlı → Kapı açıldı ve çocuk içeri girdi.