TYT Türkçe Cümlenin Ögeleri Ders Notu

Cümlenin Ögeleri Ders Notu

Cümlede yüklemle anlam ve görev ilişkisi kuran bölümlere cümlenin ögeleri denir.

Temel ögeler:

• Yüklem • Özne

Yardımcı ögeler:

• Nesne • Yer tamlayıcısı • Zarf tümleci

Cümlenin ögelerini bulurken ilk olarak yüklem belirlenmelidir.

1. Yüklem

Cümlede yargıyı taşıyan ögedir.

Yüklem çekimli fiil olabileceği gibi isim veya isim soylu bir söz grubu da olabilir.

Örnek: Çocuk bahçede oynuyor.

→ yüklem: oynuyor

Örnek: Bu ev çok güzel.

→ yüklem: çok güzel

Yüklem tek sözcük olmak zorunda değildir.

Örnek: Bu haber beni mutlu etti.

→ yüklem: mutlu etti

Deyimler ve birleşik yapılar yüklem olduğunda parçalanmaz.

Örnek: Söylediklerime kulak verdi.

→ yüklem: kulak verdi

1. Özne

Yüklemde bildirilen işi yapan veya yüklemin bildirdiği durumda bulunan ögedir.

Soruları:

Kim? Ne?

Örnek: Ali kitabı okudu.

Kim okudu? → Ali → özne

Örnek: Ağaçlar büyüdü.

Ne büyüdü? → ağaçlar → özne

1. Gerçek Özne

Eylemi gerçekten yapan öznedir.

Örnek: Öğretmen soruyu açıkladı.

Kim açıkladı? → öğretmen → gerçek özne

1. Gizli Özne

Cümlede yazılı olmayan ancak yüklemin kişi ekinden anlaşılan öznedir.

Örnek: Sabah erkenden çıktım.

Kim çıktı? → ben → gizli özne

Örnek: Yarın sizi arayacağız.

Kim arayacak? → biz → gizli özne

1. Sözde Özne

Edilgen çatılı cümlelerde işi yapan gerçek özne belli değildir.

İşten etkilenen öge sözde özne olur.

Örnek: Öğretmen soruları çözdü.

öğretmen → gerçek özne soruları → nesne

Sorular çözüldü.

sorular → sözde özne

Sözde özne yalnız edilgen çatılı fiil cümlelerinde görülür.

1. Özne Türleri Kısa Özet

Ali kapıyı açtı. → Ali: gerçek özne

Kapıyı açtım. → ben: gizli özne

Kapı açıldı. → kapı: sözde özne

1. Nesne

Yüklemde bildirilen işten doğrudan etkilenen ögedir.

Yalnız geçişli fiiller nesne alabilir.

Nesne ikiye ayrılır:

• Belirtili nesne • Belirtisiz nesne

1. Belirtili Nesne

Belirtme hâl eki alan nesnedir.

Soruları:

Neyi? Kimi?

Örnek: Kitabı okudu.

Neyi okudu? → kitabı → belirtili nesne

Örnek: Ahmet'i gördüm.

Kimi gördüm? → Ahmet'i → belirtili nesne

1. Belirtisiz Nesne

Belirtme hâl eki almayan nesnedir.

Sorusu:

Ne?

Örnek: Kitap okudu.

Ne okudu? → kitap → belirtisiz nesne

Örnek: Annem yemek hazırladı.

Ne hazırladı? → yemek → belirtisiz nesne

1. Belirtili – Belirtisiz Nesne

Kitabı okudu. → neyi? → kitabı → belirtili nesne

Kitap okudu. → ne? → kitap → belirtisiz nesne

1. Özne – Belirtisiz Nesne Ayrımı

“Ne?” sorusu hem özneyi hem belirtisiz nesneyi buldurabilir.

Örnek: Çiçekler açtı.

Ne açtı? → çiçekler → özne

Örnek: Çocuk çiçek aldı.

Ne aldı? → çiçek → belirtisiz nesne

Bu nedenle önce özne bulunmalıdır.

1. Yer Tamlayıcısı

Yüklemi yönelme, bulunma veya ayrılma bakımından tamamlayan ögedir.

Genellikle:

-e / -a -de / -da -den / -dan

eklerini alır.

Başlıca soruları:

Nereye? Nerede? Nereden? Kime? Kimde? Kimden? Neye? Neyde? Neyden?

Örnek: Çocuk okula gitti.

Nereye gitti? → okula → yer tamlayıcısı

Örnek: Kitap masada duruyor.

Nerede duruyor? → masada → yer tamlayıcısı

Örnek: Ankara'dan döndük.

Nereden döndük? → Ankara'dan → yer tamlayıcısı

1. Yer Tamlayıcısı Yalnız Yer Bildirmez

Örnek: Arkadaşıma mektup yazdım.

Kime yazdım? → arkadaşıma → yer tamlayıcısı

Bu nedenle yer tamlayıcısında kişi ve nesne adları da bulunabilir.

1. Zarf Tümleci

Yüklemi zaman, durum, miktar, neden, araç gibi yönlerden tamamlayan ögedir.

Başlıca soruları:

Nasıl? Ne zaman? Neden? Niçin? Ne kadar? Ne ile?

1. Durum Bildiren Zarf Tümleci

Örnek: Çocuk sessizce konuştu.

Nasıl konuştu? → sessizce → zarf tümleci

1. Zaman Bildiren Zarf Tümleci

Örnek: Dün seni aradım.

Ne zaman aradım? → dün → zarf tümleci

1. Neden Bildiren Zarf Tümleci

Örnek: Hastalandığı için gelemedi.

Neden gelemedi? → hastalandığı için → zarf tümleci

1. Miktar Bildiren Zarf Tümleci

Örnek: Bu yıl çok çalıştı.

Ne kadar çalıştı? → çok → zarf tümleci

1. Araç Bildiren Zarf Tümleci

Örnek: Okula otobüsle gitti.

Ne ile gitti? → otobüsle → zarf tümleci

1. Yer Tamlayıcısı – Zarf Tümleci Ayrımı

Yalnızca eke bakılarak karar verilmez.

Örnek: Evden çıktı.

Nereden çıktı? → evden → yer tamlayıcısı

Örnek: Korkudan konuşamadı.

Neden konuşamadı? → korkudan → zarf tümleci

“-den/-dan” eki alan her sözcük yer tamlayıcısı değildir.

1. “-e/-a” Alan Her Sözcük Yer Tamlayıcısı Değildir

Örnek: Okula gitti.

Nereye gitti? → okula → yer tamlayıcısı

Örnek: Sabaha kadar çalıştı.

Ne zamana kadar çalıştı? → sabaha kadar → zarf tümleci

Ögeyi belirleyen temel unsur, yüklemle kurulan anlam ilişkisidir.

1. Söz Grupları Bölünmez

Tamlamalar ve söz grupları bir bütün olarak öge oluşturur.

Örnek: Küçük çocuk eski evin kapısını yavaşça açtı.

yüklem → açtı

özne → küçük çocuk

belirtili nesne → eski evin kapısını

zarf tümleci → yavaşça

1. İsim Tamlamaları

Örnek: Okulun müdürü öğrencileri çağırdı.

Kim çağırdı? → okulun müdürü → özne

Örnek: Çocuk evin kapısını açtı.

Neyi açtı? → evin kapısını → belirtili nesne

1. Sıfat Tamlamaları

Örnek: Küçük çocuk kırmızı topu aldı.

özne → küçük çocuk

belirtili nesne → kırmızı topu

Tamlamalar parçalanmaz.

1. Fiilimsi Grupları

Fiilimsi grupları da tek öge olabilir.

Örnek: Kitap okumak beni rahatlatıyor.

Ne rahatlatıyor? → kitap okumak → özne

Örnek: Akşam eve gelmeyi düşünüyorum.

Neyi düşünüyorum? → akşam eve gelmeyi → belirtili nesne

1. Devrik Cümlede Ögeler

Yüklemin cümlenin sonunda olmaması ögelerin görevlerini değiştirmez.

Örnek: Dün akşam geldi İstanbul'dan kardeşim.

yüklem → geldi

özne → kardeşim

yer tamlayıcısı → İstanbul'dan

zarf tümleci → dün akşam

1. Aynı Türden Birden Fazla Öge

Bir cümlede aynı görevde birden fazla öge bulunabilir.

Örnek: Ali sabah sessizce evden çıktı.

yüklem → çıktı

özne → Ali

zarf tümleci → sabah

zarf tümleci → sessizce

yer tamlayıcısı → evden

1. Edilgen Cümlede Ögeler

Örnek: Yeni kitaplar öğrencilere dağıtıldı.

yüklem → dağıtıldı

sözde özne → yeni kitaplar

yer tamlayıcısı → öğrencilere

Edilgen cümlede gerçek özne bulunmaz.

1. Ara Söz

Ara söz, bir ögenin açıklayıcısı olabilir.

Örnek: Ahmet, sınıfın en çalışkan öğrencisi, yarışmayı kazandı.

özne → Ahmet

“sınıfın en çalışkan öğrencisi” → öznenin açıklayıcısı

1. Cümle Dışı Unsurlar

Bazı sözcük ve söz grupları cümlenin ögesi değildir.

Başlıca cümle dışı unsurlar:

• Ünlemler • Seslenmeler • Bazı bağlaçlar • Cümleye öge olarak bağlanmayan ara sözler

Örnek: Arkadaşlar, buraya gelin.

“Arkadaşlar” → seslenme → cümle dışı unsur

Örnek: Eyvah, otobüsü kaçırdık.

“Eyvah” → ünlem → cümle dışı unsur

1. Bağlaçlar

Bağlaçlar tek başına öge sayılmaz.

Örnek: Ali ve Ayşe geldi.

Kim geldi? → Ali ve Ayşe → özne

“ve” tek başına ayrı bir öge değildir.

1. Sözcüğün Yeri Ögeyi Belirlemez

Örnek: Bu kitabı Ahmet aldı.

yüklem → aldı

özne → Ahmet

belirtili nesne → bu kitabı

Ögeler sözcük sırasına göre değil, yüklemle ilişkilerine göre belirlenir.

1. Aynı Sözcük Farklı Öge Olabilir

Örnek: Sabah çok güzeldi.

Ne güzeldi? → sabah → özne

Örnek: Sabah seni aradım.

Ne zaman aradım? → sabah → zarf tümleci

Sözcüğün görevi cümledeki kullanımına göre değişir.

1. Ögeleri Bulma Sırası

En güvenli sıra:

1. Yüklem
2. Özne
3. Nesne
4. Yer tamlayıcısı
5. Zarf tümleci

1. Temel Sorular

Yüklem: Cümlenin yargısı nedir?

Özne: Kim? Ne?

Belirtili nesne: Kimi? Neyi?

Belirtisiz nesne: Ne?

Yer tamlayıcısı: Nereye? Nerede? Nereden? Kime? Kimde? Kimden?

Zarf tümleci: Nasıl? Ne zaman? Neden? Niçin? Ne kadar? Ne ile?

1. Tam Çözümleme

Öğrenciler dün kütüphanede yeni kitapları dikkatlice inceledi.

yüklem → inceledi

özne → öğrenciler

belirtili nesne → yeni kitapları

yer tamlayıcısı → kütüphanede

zarf tümleci → dün

zarf tümleci → dikkatlice

1. Bir Başka Çözümleme

Genç öğretmen sabah sınıfta öğrencilere yeni konuyu ayrıntılı biçimde anlattı.

yüklem → anlattı

özne → genç öğretmen

belirtili nesne → yeni konuyu

yer tamlayıcısı → sınıfta

yer tamlayıcısı → öğrencilere

zarf tümleci → sabah

zarf tümleci → ayrıntılı biçimde

1. TYT’de Sık Sorulan Konular

• Yüklemi belirleme • Gerçek özne • Gizli özne • Sözde özne • Belirtili nesne • Belirtisiz nesne • Özne – belirtisiz nesne ayrımı • Yer tamlayıcısı • Zarf tümleci • Yer tamlayıcısı – zarf tümleci ayrımı • Söz gruplarını bölmeden öge bulma • Fiilimsi grupları • Devrik cümlede ögeler • Cümle dışı unsurlar • Öge sıralaması

Sık Karıştırılan Noktalar

• Önce yüklem bulunmalıdır. • Yüklem birden fazla sözcükten oluşabilir. • Özne “kim, ne?” sorularıyla bulunur. • Gizli özne cümlede yazılı değildir. • Edilgen cümlede sözde özne bulunabilir. • Belirtili nesne “neyi, kimi?” sorularına cevap verir. • Belirtisiz nesne “ne?” sorusuna cevap verir. • “Ne?” sorusu özneyi de buldurabileceği için önce özne belirlenmelidir. • Yer tamlayıcısı yalnızca yer adı değildir. • “-e, -de, -den” eki alan her sözcük mutlaka yer tamlayıcısı değildir. • Neden, zaman, durum ve miktar bildiren ifadeler zarf tümleci olabilir. • Söz grupları ve tamlamalar parçalanmaz. • Devrik cümlede ögelerin görevleri değişmez. • Ünlemler ve seslenmeler cümle dışı unsur olabilir.

Cümlenin Ögeleri Kısa Özeti

Yüklem: Cümlenin yargısını taşır.

Özne: Kim? Ne?

Gerçek özne: İşi gerçekten yapar.

Gizli özne: Yüklemin kişi ekinden anlaşılır.

Sözde özne: Edilgen cümlede işten etkilenen ögedir.

Belirtili nesne: Kimi? Neyi?

Belirtisiz nesne: Ne?

Yer tamlayıcısı: Nereye? Nerede? Nereden? Kime? Kimde? Kimden?

Zarf tümleci: Nasıl? Ne zaman? Neden? Niçin? Ne kadar? Ne ile?

Örnek: Ali dün kütüphanede kitabı dikkatlice okudu.

yüklem → okudu

özne → Ali

zarf tümleci → dün

yer tamlayıcısı → kütüphanede

belirtili nesne → kitabı

zarf tümleci → dikkatlice