TYT Türkçe Cümlenin Ögeleri Konu Anlatımı

Cümlenin Ögeleri

Bir cümleyi oluşturan ve yüklemle anlam ilişkisi kuran bölümlere cümlenin ögeleri denir.

TYT’de cümlenin ögeleri sorularında en önemli nokta, sözcükleri tek tek değil anlam ve görev bakımından oluşturdukları söz gruplarıyla birlikte değerlendirmektir.

Temel ögeler:

• Yüklem • Özne

Yardımcı ögeler:

• Nesne • Yer tamlayıcısı • Zarf tümleci

1. Yüklem

Cümlede yargıyı bildiren temel ögedir.

Yüklem çekimli fiil olabileceği gibi isim veya isim soylu bir sözcük de olabilir.

1. Birden Fazla Sözcükten Oluşan Yüklem

1. Yüklemin Cümledeki Yeri

Yüklem yalnız cümlenin sonunda bulunmaz.

1. Özne

Yüklemde bildirilen işi yapan veya yüklemin bildirdiği durumda bulunan ögedir.

Özneyi bulmak için yükleme:

“Kim?” “Ne?”

soruları sorulur.

1. Gerçek Özne

Yüklemin bildirdiği işi gerçekten yapan öznedir.

1. Gizli Özne

Cümlede açıkça yazılmayan ancak yüklemin kişi ekinden anlaşılan öznedir.

1. Sözde Özne

Edilgen çatılı cümlelerde işi yapan gerçek özne belli değildir.

Yapılan işten etkilenen öge, özne konumuna geçer. Buna sözde özne denir.

1. Gerçek – Gizli – Sözde Özne

1. Nesne

Yüklemde bildirilen işten doğrudan etkilenen ögedir.

Yalnız geçişli fiiller nesne alabilir.

Nesne ikiye ayrılır:

• Belirtili nesne • Belirtisiz nesne

1. Belirtili Nesne

“-ı/-i/-u/-ü” belirtme hâl ekini almış nesnedir.

Yükleme:

“Neyi?” “Kimi?”

soruları sorulur.

1. Belirtisiz Nesne

Belirtme hâl eki almamış nesnedir.

Yükleme:

“Ne?”

sorusu sorulur.

1. Belirtili – Belirtisiz Nesne Ayrımı

1. Özne – Belirtisiz Nesne Ayrımı

1. Yer Tamlayıcısı

Yüklemi yer, yön, bulunma veya ayrılma bakımından tamamlayan ögedir.

Genellikle:

-e / -a -de / -da -den / -dan

hâl eklerini alan sözcük veya söz gruplarıdır.

Soruları:

“Nereye?” “Nerede?” “Nereden?” “Kime?” “Kimde?” “Kimden?” “Neye?” “Neyde?” “Neyden?”

1. Yer Tamlayıcısında İnsan Bildiren Sözcükler

Yer tamlayıcısı yalnızca yer adı bildirmez.

1. Zarf Tümleci

Yüklemi zaman, durum, miktar, neden, araç, koşul gibi yönlerden tamamlayan ögedir.

Başlıca soruları:

“Nasıl?” “Ne zaman?” “Niçin?” “Neden?” “Ne kadar?” “Ne biçim?” “Ne ile?”

1. Zarf Tümlecinde Durum

1. Zarf Tümlecinde Zaman

1. Zarf Tümlecinde Neden

1. Zarf Tümlecinde Miktar

1. Zarf Tümlecinde Araç

1. Yer Tamlayıcısı – Zarf Tümleci Ayrımı

Aynı ekleri görmek, ögeyi belirlemek için yeterli değildir.

1. “-e/-a” Alan Her Sözcük Yer Tamlayıcısı Değildir

Ögenin görevini yalnız ek değil, cümledeki anlam ilişkisi belirler.

1. Söz Grupları Bölünmez

Cümlenin ögeleri belirlenirken tamlamalar, deyimler ve diğer söz grupları parçalanmaz.

1. İsim Tamlamaları Öge Olarak Birlikte Alınır

1. Sıfat Tamlamaları Bölünmez

1. Deyimler Yüklem Olarak Bölünmez

1. Fiilimsi Grupları da Tek Öge Olabilir

1. Ögeleri Bulma Sırası

En güvenli yöntem:

1. Yüklemi bul.
2. Özneyi bul.
3. Nesneyi bul.
4. Yer tamlayıcısını bul.
5. Zarf tümlecini bul.

1. Örnek Çözümleme

1. Aynı Türden Birden Fazla Öge Bulunabilir

1. Ara Söz

Ara söz, bazen bir ögenin açıklayıcısı olabilir.

Ara söz, açıkladığı ögeyle birlikte değerlendirilir.

1. Cümle Dışı Unsurlar

Bazı sözcükler cümlenin hiçbir ögesi değildir.

Bunlara cümle dışı unsur denir.

Başlıca örnekler:

• Ünlemler • Seslenmeler • Bazı bağlaçlar • Cümleye doğrudan öge olarak bağlanmayan ara sözler

1. Bağlaçlar ve Öge

Bağlaçlar çoğu zaman bağladıkları ögelerle birlikte değerlendirilir veya tek başlarına öge sayılmaz.

Burada “ve” tek başına ayrı bir öge değildir.

1. Özne ile Yüklemin Sorusu Karıştırılmamalı

Sözcüklerin cümledeki yeri değil, yükleme verdikleri cevap önemlidir.

1. Devrik Cümlede Ögeler

1. Edilgen Cümlede Öge Bulma

1. Özne Her Zaman Cümlenin Başında Değildir

1. Nesne Her Zaman Yüklemden Önce Değildir

1. Bir Sözcük Farklı Cümlelerde Farklı Öge Olabilir

1. “Ne?” Sorusu Kritik Nokta

“Ne?” sorusu farklı ögeleri buldurabilir.

1. “Nasıl?” Sorusu

Genellikle zarf tümlecini buldurur.

Ancak yüklem isimse farklı bir yapı oluşabilir.

1. “Ne Zaman?” Sorusu

1. “Nereye?” Sorusu

1. “Neyi?” Sorusu

1. “Ne?” Sorusu ile Belirtisiz Nesne

1. Tam Çözümleme Örneği

1. TYT’de Sık Sorulan Cümlenin Ögeleri Kalıpları

Sık Karıştırılan Noktalar

• Önce mutlaka yüklem bulunmalıdır. • Yüklem tek sözcük olmak zorunda değildir. • Özne “kim, ne?” sorularıyla bulunur. • Gizli özne yüklemin kişi ekinden anlaşılır. • Edilgen cümlede sözde özne bulunabilir. • Belirtili nesne “neyi, kimi?” sorularına cevap verir. • Belirtisiz nesne “ne?” sorusuna cevap verir. • “Ne?” sorusu özneyi de buldurabileceği için önce özne aranmalıdır. • Yer tamlayıcısı yalnızca yer adı olmak zorunda değildir. • “-den/-dan” eki alan her sözcük yer tamlayıcısı değildir. • Neden, zaman, durum ve miktar bildiren ifadeler çoğunlukla zarf tümlecidir. • Tamlamalar ve söz grupları öge belirlenirken parçalanmaz. • Devrik cümlede ögelerin görevleri değişmez. • Seslenmeler ve ünlemler cümle dışı unsur olabilir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Konu Özeti

Yüklem: Cümlenin yargısını taşır.

Özne: Kim? Ne?

Belirtili nesne: Kimi? Neyi?

Belirtisiz nesne: Ne?

Yer tamlayıcısı: Nereye? Nerede? Nereden? Kime? Kimde? Kimden?

Zarf tümleci: Nasıl? Ne zaman? Neden? Niçin? Ne kadar? Ne ile?