TYT Türkçe Ek Fiil ve Fiilde Çatı Ders Notu

Ek Fiil ve Fiilde Çatı Ders Notu

Bu konu iki ana bölümden oluşur:

• Ek fiil • Fiilde çatı

TYT’de ek fiilde isim cümleleri ve birleşik zamanlı fiiller; fiilde çatıda ise etken-edilgen, dönüşlü-işteş, geçişli-geçişsiz ve oldurgan-ettirgen ayrımları önemlidir.

1. Ek Fiil Nedir?

Ek fiil, “imek” fiilinin ekleşmiş biçimidir.

İki temel görevi vardır:

• İsim ve isim soylu sözcükleri yüklem yapmak • Çekimli fiilleri birleşik zamanlı yapmak

1. Ek Fiilin İsimleri Yüklem Yapması

İsim, sıfat, zamir gibi sözcükler ek fiil yardımıyla yüklem olabilir.

Örnek: Ben öğrenciyim.

öğrenci → isim -yim → ek fiil

Hava güzeldi.

güzel → sıfat idi → ek fiil

1. Ek Fiilin Çekimleri

Ek fiil dört biçimde görülür:

• Geniş zaman • Görülen geçmiş zaman: idi • Öğrenilen geçmiş zaman: imiş • Şart: ise

1. Ek Fiilin Geniş Zamanı

Örnek:

Ben öğrenciyim. Sen öğrencisin. O öğrencidir. Biz öğrenciyiz. Siz öğrencisiniz. Onlar öğrencidir / öğrencilerdir.

1. tekil kişide ek fiil bazen açıkça görülmez.

Örnek: O öğrenci.

→ “öğrenci” yüklemdir.

1. “-dır/-dir” Bildirme Biçimi

1. kişide kullanılabilir.

Örnek: O doktordur.

Bu bilgi doğrudur.

“-dır/-dir” cümleye kesinlik veya genelleme anlamı da katabilir.

1. Ek Fiilin Görülen Geçmiş Zamanı

“idi” ile kurulur.

Örnek: O öğrenciydi.

öğrenci idi → öğrenciydi

Hava soğuktu.

soğuk idi → soğuktu

“idi” ayrı veya ekleşmiş kullanılabilir.

güzel idi güzeldi

1. Ek Fiilin Öğrenilen Geçmiş Zamanı

“imiş” ile kurulur.

Örnek: O öğrenciymiş.

Bu ev çok güzelmiş.

öğrenci imiş → öğrenciymiş

1. Ek Fiilin Şartı

“ise” ile kurulur.

Örnek: Hava güzelse dışarı çıkarız.

güzel ise → güzelse

Hazırsan başlayalım.

hazır isen → hazırsan

1. “idi, imiş, ise”nin Eklenmesi

Ek fiil ekleştiğinde başındaki “i” sesi düşebilir.

güzel idi → güzeldi

öğrenci imiş → öğrenciymiş

hazır ise → hazırsa

Ünlüyle biten sözcüklerde yardımcı “y” sesi kullanılabilir.

hasta idi → hastaydı

öğrenci imiş → öğrenciymiş

1. İsim Cümlelerinde Olumsuzluk

İsim cümlesinin olumsuzu genellikle “değil” sözcüğüyle yapılır.

Örnek: O öğrencidir. → O öğrenci değildir.

Hava güzeldi. → Hava güzel değildi.

1. Ek Fiilin Birleşik Zaman Oluşturması

Ek fiil çekimli fiile gelerek birleşik zamanlı fiil oluşturabilir.

Üç temel tür vardır:

• Hikâye • Rivayet • Şart

1. Hikâye Birleşik Zamanı

Çekimli fiile ek fiilin “idi” biçimi gelir.

Örnek:

geliyordu → gel-iyor-du → şimdiki zamanın hikâyesi

gelecekti → gel-ecek-ti → gelecek zamanın hikâyesi

gelirdi → gel-ir-di → geniş zamanın hikâyesi

1. Rivayet Birleşik Zamanı

Çekimli fiile “imiş” anlamındaki ek fiil gelir.

Örnek:

geliyormuş → şimdiki zamanın rivayeti

gelecekmiş → gelecek zamanın rivayeti

gelirmiş → geniş zamanın rivayeti

1. Şart Birleşik Zamanı

Çekimli fiile “ise” anlamındaki ek fiil gelir.

Örnek:

geliyorsa → şimdiki zamanın şartı

gelecekse → gelecek zamanın şartı

gelirse → geniş zamanın şartı

1. Fiilde Çatı

Fiilin özne ve nesneyle kurduğu ilişkiye çatı denir.

Çatı iki yönden incelenir:

Özne-yüklem ilişkisine göre: • Etken • Edilgen • Dönüşlü • İşteş

Nesne-yüklem ilişkisine göre: • Geçişli • Geçişsiz • Oldurgan • Ettirgen

1. Çatı Hangi Cümlelerde Aranır?

Fiilde çatı yalnız fiil cümlelerinde aranır.

Örnek: Hava bugün çok güzel.

→ yüklem “güzel” → isim cümlesi → çatı aranmaz

Bu nedenle çatı sorularında önce yüklemin fiil olup olmadığı kontrol edilir.

1. Etken Fiil

Eylemi yapan gerçek öznenin belli olduğu fiillerdir.

Örnek: Ali kapıyı açtı.

→ açan: Ali → etken

Çocuk kitabı okudu.

→ okuyan: çocuk → etken

1. Gizli Özne ve Etkenlik

Özne cümlede açıkça yazılmasa da belli olabilir.

Örnek: Sabah erkenden çıktım.

→ gizli özne: ben → etken

Öznenin yazılmaması fiili edilgen yapmaz.

1. Edilgen Fiil

Eylemi yapan gerçek öznenin belli olmadığı fiillerdir.

Genellikle “-l/-n” ekleriyle oluşturulur.

Örnek: Kapı açıldı.

→ açan kişi belli değil → edilgen

Kitaplar dağıtıldı.

→ dağıtan kişi belli değil → edilgen

1. Sözde Özne

Edilgen cümlede yapılan işten etkilenen unsur sözde özne olabilir.

Örnek: Öğretmen soruları çözdü.

öğretmen → gerçek özne soruları → nesne

Sorular çözüldü.

sorular → sözde özne

Edilgen cümlede gerçek özne yoktur.

1. Dönüşlü Fiil

Öznenin yaptığı iş yine öznenin kendisine yönelir.

Örnek: Çocuk yıkandı.

→ yıkayan: çocuk → yıkanan: çocuk → dönüşlü

Kadın tarandı.

→ tarayan ve taranan aynı kişi → dönüşlü

1. Edilgen – Dönüşlü Ayrımı

Çocuk yıkandı. → çocuk kendisini yıkadı → dönüşlü

Araba yıkandı. → arabayı kimin yıkadığı belli değil → edilgen

Temel fark:

Dönüşlü → gerçek özne vardır ve iş özneye döner.

Edilgen → gerçek özne belli değildir.

1. İşteş Fiil

Eylemin birden fazla özne tarafından karşılıklı veya birlikte yapılmasını bildirir.

Genellikle “-ş” ekiyle oluşturulur.

Örnek: Arkadaşlar tokalaştı.

→ karşılıklı yapma → işteş

Çocuklar gülüştü.

→ birlikte yapma → işteş

1. İşteş Fiilde Karşılıklılık

Örnek: İki arkadaş selamlaştı.

İki kardeş tartıştı.

Arkadaşlar tokalaştı.

Bu fiillerde eylem karşılıklı yapılır.

1. İşteş Fiilde Birliktelik

Örnek: Kuşlar uçuştu.

Çocuklar gülüştü.

Eylem birden fazla özne tarafından birlikte gerçekleştirilir.

1. “-ş” Eki Her Zaman İşteşlik Bildirmez

Örnek: Çocuk yetişti.

“Yetişmek” fiilinde karşılıklılık veya birliktelik yoktur.

Bu nedenle yalnızca “-ş” ekine bakılarak karar verilmez.

1. Özneye Göre Çatı Kısa Özet

Etken: Gerçek özne eylemi yapar.

Edilgen: Gerçek özne belli değildir.

Dönüşlü: Özne yaptığı işten kendisi etkilenir.

İşteş: Eylem karşılıklı veya birlikte yapılır.

1. Geçişli Fiil

Nesne alabilen fiillerdir.

“Neyi, kimi?” sorularına cevap verebilir.

Örnek: Kitabı okudu.

Neyi okudu? → kitabı

→ geçişli

Arkadaşını gördü.

Kimi gördü? → arkadaşını

→ geçişli

1. Cümlede Nesne Olmasa da Fiil Geçişli Olabilir

Örnek: Sabaha kadar okudu.

Cümlede açık bir nesne yoktur ancak:

Neyi okudu? → kitabı / gazeteyi vb.

denebilir.

“Okumak” nesne alabilen bir fiildir.

→ geçişli

1. Geçişsiz Fiil

Nesne alamayan fiillerdir.

Örnek: Çocuk uyudu.

“Neyi uyudu?” denemez.

→ geçişsiz

Adam yürüdü.

“Neyi yürüdü?” denemez.

→ geçişsiz

1. Geçişli – Geçişsiz Ayrımı

Kitabı okudu. → neyi okudu? → kitabı → geçişli

Çocuk uyudu. → neyi uyudu? → cevap alınamaz → geçişsiz

1. Oldurgan Fiil

Geçişsiz bir fiilin çeşitli eklerle geçişli hâle getirilmesidir.

Örnek: Çocuk uyudu.

uyumak → geçişsiz

Anne çocuğu uyuttu.

uyutmak → geçişli

→ oldurgan

Başka örnek: Su kaynadı. → geçişsiz

Anne suyu kaynattı. → geçişli → oldurgan

1. Ettirgen Fiil

Zaten geçişli olan bir fiile işi başka birine yaptırma anlamı kazandırılır.

Örnek: Çocuk kitabı okudu.

okumak → geçişli

Öğretmen çocuğa kitabı okuttu.

→ işi başkasına yaptırma → ettirgen

Başka örnek: Terzi elbiseyi dikti.

Müşteri elbiseyi terziye diktirdi.

→ ettirgen

1. Oldurgan – Ettirgen Ayrımı

Geçişsiz fiil → geçişli olursa → oldurgan

Geçişli fiil → işi başkasına yaptırma anlamı kazanırsa → ettirgen

Örnek: uyumak → uyutmak → oldurgan

okumak → okutmak → ettirgen

1. Kök Fiili Kontrol Etme

Oldurgan-ettirgen sorularında fiilin ek almadan önceki biçimine bakılır.

Örnek: uçmak → uçurmak

uçmak → geçişsiz uçurmak → geçişli

→ oldurgan

yazmak → yazdırmak

yazmak → zaten geçişli yazdırmak → başkasına yaptırma

→ ettirgen

1. Bir Fiilin İki Farklı Çatı Özelliği Olabilir

Özneye ve nesneye göre çatı ayrı ayrı belirlenir.

Örnek: Ali kitabı okudu.

→ etken → geçişli

Çocuk uyudu.

→ etken → geçişsiz

Bu nedenle “etken” ile “geçişli” birbirinin karşıtı değildir.

1. Etken ve Geçişli

Örnek: Öğrenci soruyu çözdü.

Öğrenci → gerçek özne → etken

Neyi çözdü? → soruyu → geçişli

1. Etken ve Geçişsiz

Örnek: Çocuk uyudu.

Çocuk → gerçek özne → etken

Nesne alamaz. → geçişsiz

1. Ek Fiili Bulma Yöntemi

1. Yüklemin isim mi fiil mi olduğunu belirle.
2. İsim yüklemse ek fiili kontrol et.
3. “idi, imiş, ise” biçimlerini ara.
4. Çekimli fiilde ikinci zaman/kip unsuru varsa birleşik zamanı kontrol et.

1. Fiilde Çatı Bulma Yöntemi

1. Yüklemi bul.
2. Yüklem isimse çatı arama.
3. Yüklem fiilse gerçek özneyi belirle.
4. Gerçek özne yoksa edilgenliği kontrol et.
5. Özne işi kendi üzerinde yapıyorsa dönüşlülüğü düşün.
6. Eylem karşılıklı veya birlikte yapılıyorsa işteşi düşün.
7. “Neyi, kimi?” sorularıyla geçişliliği kontrol et.
8. Fiilin kök hâline bakarak oldurgan-ettirgen ayrımını yap.

1. TYT’de Sık Sorulan Ek Fiil Konuları

• Ek fiilin iki görevi • İsimlerin yüklem olması • Ek fiilin geniş zamanı • idi • imiş • ise • Birleşik zamanlı fiiller • Hikâye • Rivayet • Şart

1. TYT’de Sık Sorulan Çatı Konuları

• Etken – edilgen • Edilgen – dönüşlü • İşteş fiiller • Sözde özne • Geçişli – geçişsiz • Nesnesi yazılmamış geçişli fiil • Oldurgan – ettirgen • Çatı aranmayan isim cümleleri

Sık Karıştırılan Noktalar

• Ek fiil isimleri yüklem yapabilir. • Ek fiil çekimli fiilleri birleşik zamanlı yapabilir. • “Güzeldi” → güzel idi. • “Geliyordu” → gel-iyor idi. • İsim cümlesinde fiilde çatı aranmaz. • Gizli özne bulunan cümle etken olabilir. • Edilgende gerçek özne bulunmaz. • Dönüşlü fiilde gerçek özne vardır. • “-l/-n” eki bulunan her fiil edilgen değildir. • “-ş” eki bulunan her fiil işteş değildir. • Geçişli fiilde cümlede mutlaka açık nesne bulunması gerekmez. • Geçişsiz fiilin geçişli yapılması oldurganlıktır. • Geçişli fiile yaptırma anlamı kazandırılması ettirgenliktir. • Etken-edilgen ve geçişli-geçişsiz farklı ölçütlerdir.

Ek Fiil ve Fiilde Çatı Kısa Özeti

Ek fiilin görevleri:

1. İsimleri yüklem yapmak
2. Birleşik zaman oluşturmak

Ek fiil:

öğrenciyim → geniş zaman

öğrenciydi → görülen geçmiş

öğrenciymiş → öğrenilen geçmiş

öğrenciyse → şart

Birleşik zaman:

geliyordu → hikâye

geliyormuş → rivayet

geliyorsa → şart

Özneye göre:

etken → gerçek özne var

edilgen → gerçek özne yok

dönüşlü → özne işi kendi üzerinde yapar

işteş → eylem karşılıklı/birlikte yapılır

Nesneye göre:

geçişli → nesne alabilir

geçişsiz → nesne alamaz

oldurgan → geçişsiz fiil geçişli yapılır

ettirgen → geçişli fiile yaptırma anlamı kazandırılır

Önemli örnekler:

Ali kapıyı açtı. → etken / geçişli

Kapı açıldı. → edilgen

Çocuk yıkandı. → dönüşlü

Arkadaşlar tokalaştı. → işteş

Çocuk uyudu. → etken / geçişsiz

Anne çocuğu uyuttu. → oldurgan

Öğretmen öğrenciye kitabı okuttu. → ettirgen

Hava güzeldi. → isim cümlesi, çatı aranmaz