TYT Türkçe Ek Fiil ve Fiilde Çatı Konu Anlatımı

Ek Fiil ve Fiilde Çatı

Bu konu iki temel bölümden oluşur:

• Ek fiil • Fiilde çatı

TYT’de ek fiilde özellikle isim cümleleri, “idi, imiş, ise” yapıları ve birleşik zamanlı fiiller; fiilde çatıda ise etken-edilgen, dönüşlü-işteş ve geçişli-geçişsiz ayrımları önemlidir.

1. Ek Fiil Nedir?

Ek fiil, “imek” fiilinin ekleşmiş biçimidir.

Ek fiilin iki temel görevi vardır:

• İsim ve isim soylu sözcükleri yüklem yapmak • Çekimli fiilleri birleşik zamanlı hâle getirmek

1. Ek Fiilin Birinci Görevi: İsimleri Yüklem Yapmak

İsim, sıfat, zamir gibi isim soylu sözcükler ek fiil yardımıyla yüklem olabilir.

1. Ek Fiilin Çekimleri

Ek fiil dört biçimde incelenir:

• Geniş zaman • Görülen geçmiş zaman: idi • Öğrenilen geçmiş zaman: imiş • Şart: ise

1. Ek Fiilin Geniş Zamanı

İsim soylu sözcükleri şimdiki/genel durum bildiren yüklem hâline getirir.

1. “-dır/-dir” Bildirme Eki

Ek fiilin geniş zamanında 3. kişide “-dır/-dir/-dur/-dür” biçimleri görülebilir.

Bu ek cümleye kesinlik, genelleme veya bildirme anlamı da katabilir.

1. Ek Fiilin Görülen Geçmiş Zamanı: “idi”

İsim soylu sözcüğün geçmişteki durumunu bildirir.

1. Ek Fiilin Öğrenilen Geçmiş Zamanı: “imiş”

Sonradan öğrenilen veya fark edilen bir durumu bildirir.

1. Ek Fiilin Şartı: “ise”

İsim soylu sözcüğe şart anlamı katar.

1. Ek Fiilde “i” Sesinin Düşmesi

“idi, imiş, ise” ekleştiğinde başlarındaki “i” sesi düşebilir.

Ünlüyle biten sözcüklerde yardımcı “y” sesi kullanılabilir.

1. Ek Fiilde Olumsuzluk

İsim cümlelerinin olumsuzu genellikle “değil” sözcüğüyle yapılır.

1. Ek Fiilin İkinci Görevi: Birleşik Zaman Oluşturmak

Ek fiil, kip eki almış bir fiile gelerek birleşik zamanlı fiil oluşturur.

Başlıca birleşik zamanlar:

• Hikâye • Rivayet • Şart

1. Hikâye Birleşik Zamanı

Çekimli fiile ek fiilin “idi” biçimi gelir.

1. Rivayet Birleşik Zamanı

Çekimli fiile ek fiilin “imiş” biçimi gelir.

1. Şart Birleşik Zamanı

Çekimli fiile ek fiilin “ise” biçimi gelir.

1. Ek Fiili Bulma Yöntemi

1. Fiilde Çatı Nedir?

Fiilde çatı, fiilin özne ve nesneyle kurduğu ilişkiyi ifade eder.

Fiilde çatı iki yönden incelenir:

• Özne-yüklem ilişkisine göre • Nesne-yüklem ilişkisine göre

1. Özne-Yüklem İlişkisine Göre Çatı

Fiiller özne-yüklem ilişkisine göre:

• Etken • Edilgen • Dönüşlü • İşteş

olabilir.

1. Etken Fiil

Eylemi gerçekleştiren öznenin belli olduğu fiillerdir.

1. Gizli Özneli Cümleler de Etken Olabilir

1. Edilgen Fiil

Eylemi yapan gerçek öznenin belli olmadığı fiillerdir.

Genellikle fiile:

-l / -ıl / -il / -ul / -ül

veya

-n / -ın / -in / -un / -ün

ekleri getirilir.

1. Etken – Edilgen Ayrımı

1. Sözde Özne

Edilgen cümlede yapılan işten etkilenen unsur özne görevine geçebilir. Buna sözde özne denir.

1. Edilgenlik Eki Görmek Yetmez

“-l” veya “-n” bulunan her fiil edilgen değildir.

1. Dönüşlü Fiil

Öznenin yaptığı iş yine öznenin kendisine dönüyorsa dönüşlü fiil oluşur.

Genellikle “-l” veya “-n” ekleri kullanılır.

1. Edilgen – Dönüşlü Ayrımı

1. İşteş Fiil

Bir işin birden fazla özne tarafından karşılıklı veya birlikte yapıldığını bildiren fiillerdir.

Genellikle “-ş” ekiyle oluşturulur.

1. İşteş Fiilde Karşılıklılık

1. İşteş Fiilde Birliktelik

1. “-ş” Eki Görmek Yetmez

“-ş” eki bulunan her fiil işteş değildir.

1. Özneye Göre Çatı Özeti

Etken → işi yapan özne belli

Edilgen → işi yapan belli değil

Dönüşlü → özne işi kendi üzerinde yapıyor

İşteş → eylem karşılıklı veya birlikte yapılıyor

1. Nesne-Yüklem İlişkisine Göre Çatı

Fiiller nesne alıp alamamalarına göre:

• Geçişli • Geçişsiz

olarak ayrılır.

Ayrıca fiilin geçişlilik derecesini değiştiren:

• Oldurgan • Ettirgen

yapılar bulunur.

1. Geçişli Fiil

Nesne alabilen fiillerdir.

Fiile “neyi, kimi?” soruları sorulabilir.

1. Nesnesi Yazılmamış Geçişli Fiil

1. Geçişsiz Fiil

Nesne alamayan fiillerdir.

1. Geçişli – Geçişsiz Ayrımı

1. Oldurgan Fiil

Geçişsiz bir fiilin aldığı ekle geçişli hâle getirilmesine oldurganlık denir.

1. Ettirgen Fiil

Zaten geçişli olan bir fiilin, eylemin başka birine yaptırılması anlamını kazanmasına ettirgenlik denir.

1. Oldurgan – Ettirgen Ayrımı

1. Çatı Eki Alan Fiili Köküyle Karşılaştır

Oldurgan ve ettirgen yapıları bulurken fiilin ek almadan önceki biçimini kontrol etmek yararlıdır.

1. Bir Fiilin Birden Fazla Çatı Özelliği Olabilir

Çatı, özneye ve nesneye göre ayrı ayrı incelenebilir.

1. Etken ve Geçişli

1. Etken ve Geçişsiz

1. Edilgen Yapıda Geçişlilik

Okul dil bilgisi sorularında edilgen fiiller değerlendirilirken öncelikle özne-yüklem ilişkisine dikkat edilir.

1. Çatı Aranmayan Cümleler

Yüklemi isim veya isim soylu bir sözcük olan cümlelerde fiilde çatı aranmaz.

1. Etken – Edilgen Sorularında Yöntem

1. Geçişli – Geçişsiz Sorularında Yöntem

1. TYT’de Sık Sorulan Ek Fiil Kalıpları

1. TYT’de Sık Sorulan Fiilde Çatı Kalıpları

Sık Karıştırılan Noktalar

• Ek fiilin iki görevi vardır: isimleri yüklem yapmak ve birleşik zaman oluşturmak. • “idi, imiş, ise” ek fiilin temel biçimleridir. • “Güzeldi” → güzel idi biçiminden oluşur. • “Geliyordu” → gel-iyor idi biçiminden oluşur. • İsim cümlelerinde fiilde çatı aranmaz. • Gizli özne bulunan fiiller edilgen olmak zorunda değildir. • Edilgende gerçek özne yoktur. • Dönüşlüde gerçek özne vardır ve iş öznenin kendisine döner. • “-l/-n” eki bulunan her fiil edilgen değildir. • “-ş” eki bulunan her fiil işteş değildir. • İşteş fiilde karşılıklı veya birlikte yapma anlamı aranır. • Cümlede nesne bulunmaması fiili otomatik olarak geçişsiz yapmaz. • Geçişsiz fiilin geçişli hâle gelmesi oldurganlıktır. • Geçişli fiile işi başkasına yaptırma anlamı kazandırılması ettirgenliktir. • Etken-edilgen ile geçişli-geçişsiz farklı ölçütlere göre belirlenir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Önce yüklemi bul.
2. Yüklem isimse ek fiili incele; fiilde çatı arama.
3. Yüklem fiilse özneyle ilişkisini incele.
4. Gerçek özne varsa etken, dönüşlü veya işteş olasılıklarını kontrol et.
5. Gerçek özne yoksa edilgenliği düşün.
6. “-l/-n” gördüğünde edilgen mi dönüşlü mü olduğunu anlamdan belirle.
7. “-ş” gördüğünde karşılıklılık veya birliktelik olup olmadığına bak.
8. Nesne-yüklem ilişkisinde “neyi, kimi?” sorularını kullan.
9. Fiilin kök hâlinin geçişli mi geçişsiz mi olduğunu kontrol ederek oldurgan-ettirgen ayrımı yap.
10. Ek fiil sorularında “idi, imiş, ise” ve birleşik zaman yapılarını kontrol et.

Konu Özeti

Ek fiilin görevleri:

1. İsimleri yüklem yapmak
2. Fiilleri birleşik zamanlı yapmak

Ek fiilin biçimleri:

Geniş zaman → öğrenciyim / öğrencidir Görülen geçmiş → öğrenciydi Öğrenilen geçmiş → öğrenciymiş Şart → öğrenciyse

Birleşik zaman:

geliyordu → hikâye geliyormuş → rivayet geliyorsa → şart

Özneye göre çatı:

Etken → gerçek özne işi yapar Edilgen → gerçek özne belli değildir Dönüşlü → özne işi kendi üzerinde yapar İşteş → eylem karşılıklı veya birlikte yapılır

Nesneye göre çatı:

Geçişli → nesne alabilir Geçişsiz → nesne alamaz Oldurgan → geçişsiz fiil geçişli yapılır Ettirgen → geçişli fiile işi başkasına yaptırma anlamı kazandırılır