TYT Türkçe Fiiller Ders Notu

Fiiller Ders Notu

Fiiller; varlıkların yaptığı işleri, içinde bulunduğu durumları veya zamanla geçirdiği oluşları anlatan sözcüklerdir.

TYT’de fiiller konusunda özellikle iş-durum-oluş ayrımı, kipler, kişi ekleri, basit ve birleşik zamanlı fiiller ile zaman kayması önemlidir.

1. Fiillerde Anlam

Fiiller anlamlarına göre üç grupta incelenir:

• İş (kılış) fiilleri • Durum fiilleri • Oluş fiilleri

1. İş (Kılış) Fiilleri

Öznenin yaptığı işten etkilenen bir varlık bulunur.

Genellikle nesne alabilir.

Örnek: Ali kitabı okudu.

Neyi okudu? → kitabı

→ iş fiili

Başka örnekler: kapıyı açmak defteri yazmak camı kırmak

1. Durum Fiilleri

Öznenin içinde bulunduğu durumu bildirir.

Genellikle nesne almaz.

Örnek: Çocuk uyudu.

Adam bekledi.

Bebek güldü.

→ durum fiilleri

1. Oluş Fiilleri

Öznenin iradesi dışında zamanla gerçekleşen değişimleri bildirir.

Örnek: Yaprak sarardı.

Çocuk büyüdü.

Saçları beyazladı.

Meyveler olgunlaştı.

1. İş – Durum – Oluş Ayrımı

Kapıyı açtı. → nesne alıyor → iş fiili

Çocuk uyudu. → durum bildiriyor → durum fiili

Yaprak sarardı. → öznenin kendisinde değişim var → oluş fiili

1. Çekimli Fiil

Kip ve kişi anlamı kazanmış fiile çekimli fiil denir.

Örnek: geldim gidiyorsun okuyacağız çalışmalısınız

Temel yapı:

fiil kök/gövdesi + kip eki + kişi eki

Örnek: gel-di-m

gel → fiil kökü -di → görülen geçmiş zaman -m → 1. tekil kişi

1. Kipler

Fiil kipleri iki gruptur:

• Haber kipleri • Dilek kipleri

1. Haber Kipleri

Eylemin gerçekleşme zamanını bildirir.

• Görülen geçmiş zaman • Öğrenilen geçmiş zaman • Şimdiki zaman • Gelecek zaman • Geniş zaman

1. Görülen Geçmiş Zaman

Ekleri:

-dı / -di / -du / -dü -tı / -ti / -tu / -tü

Örnek: geldi yazdı koştuk gördünüz

Dün seni gördüm. → görülen geçmiş zaman

1. Öğrenilen Geçmiş Zaman

Ekleri:

-mış / -miş / -muş / -müş

Örnek: gelmiş uyumuş görmüş

Ali dün buraya gelmiş.

Bu kip duyma, öğrenme veya sonradan fark etme anlamı verebilir.

Örnek: Anahtarımı evde unutmuşum. → sonradan fark etme

1. Şimdiki Zaman

Temel eki:

-yor

Örnek: geliyor okuyor çalışıyoruz

Çocuk ders çalışıyor. → şimdiki zaman

1. Gelecek Zaman

Ekleri:

-acak / -ecek

Örnek: gelecek gideceğim okuyacağız

Yarın yola çıkacağız. → gelecek zaman

1. Geniş Zaman

Genel, sürekli veya alışılmış işleri bildirir.

Ekleri:

-r -ar / -er -ır / -ir / -ur / -ür

Örnek: gelir yazar okur bilir

Her sabah erken kalkarım.

Su yüz derecede kaynar.

1. Haber Kipleri Kısa Özet

geldi → görülen geçmiş zaman

gelmiş → öğrenilen geçmiş zaman

geliyor → şimdiki zaman

gelecek → gelecek zaman

gelir → geniş zaman

1. Dilek Kipleri

Zamandan çok istek, gereklilik, şart veya emir anlamı bildirir.

• Gereklilik kipi • İstek kipi • Dilek-şart kipi • Emir kipi

1. Gereklilik Kipi

Ekleri:

-malı / -meli

Örnek: çalışmalıyım gitmelisin dinlenmeliyiz

Bu konuyu tekrar etmelisin.

1. İstek Kipi

Temel eki:

-a / -e

Örnek: geleyim gidelim başlayalım

Biraz dinlenelim.

1. Dilek-Şart Kipi

Ekleri:

-sa / -se

Örnek: Biraz dinlensem. → dilek

Beni görse haber verir. → şart

1. Emir Kipi

Eylemin yapılmasını veya yapılmamasını emir yoluyla bildirir.

Örnek: Gel.

Gelsin.

Gelin.

Gelsinler.

Emir kipinin 1. tekil ve 1. çoğul kişi çekimi yoktur.

1. Dilek Kipleri Kısa Özet

gelmeli → gereklilik

geleyim → istek

gelse → dilek-şart

gel → emir

1. Kişi Ekleri

Fiilin kim tarafından yapıldığını gösterir.

1. tekil → ben
2. tekil → sen
3. tekil → o
4. çoğul → biz
5. çoğul → siz
6. çoğul → onlar

Örnek: geldim → ben

geldin → sen

geldi → o

geldik → biz

geldiniz → siz

geldiler → onlar

1. Kip ve Kişi Bulma

Örnek: Gideceksiniz.

git-ecek-siniz

-ecek → gelecek zaman

-siniz → 2. çoğul kişi

Örnek: Çalışmalıyız.

çalış-malı-yız

-malı → gereklilik

-yız → 1. çoğul kişi

1. Fiillerde Olumsuzluk

Fiiller genellikle “-ma/-me” ekiyle olumsuz yapılır.

geldi → gelmedi

okuyor → okumuyor

gidecek → gitmeyecek

çalışmalı → çalışmamalı

“-ma/-me” olumsuzluk eki ile isim-fiil eki karıştırılmamalıdır.

1. Geniş Zamanın Olumsuzu

Örnek:

gelirim → gelmem

gelirsin → gelmezsin

gelir → gelmez

geliriz → gelmeyiz

gelirsiniz → gelmezsiniz

gelirler → gelmezler

Önemli:

1. tekil ve 1. çoğul kişilerde “-z” kullanılmaz.

gelmem gelmeyiz

1. Fiillerde Soru

Soru edatı “mi” ayrı yazılır.

Örnek:

Geldin mi?

Gidiyor musun?

Gelecek misiniz?

Çalışmalı mıyız?

Kişi eki soru edatına gelebilir:

geliyor musun gelecek misiniz

1. Olumlu – Olumsuz – Soru

Geldi. → olumlu

Gelmedi. → olumsuz

Geldi mi? → olumlu soru

Gelmedi mi? → olumsuz soru

1. Basit Zamanlı Fiil

Tek kip ekiyle çekimlenmiş fiildir.

Örnek:

geldi gelmiş geliyor gelecek gelir gelmeli

“Basit zamanlı” ifadesi fiilin yapısının basit olduğu anlamına gelmez; yalnızca tek kip eki taşıdığını gösterir.

1. Birleşik Zamanlı Fiil

Bir kipin üzerine hikâye, rivayet veya şart anlamı getirilmesiyle oluşur.

Başlıca türleri:

• Hikâye • Rivayet • Şart

1. Hikâye Birleşik Zamanı

İkinci unsur geçmiş zaman “-dı/-di” biçimindedir.

Örnek:

geliyordu gelecekti gelmişti gelirdi gelmeliydi

Çalışıyordu.

çalış-ıyor-du

→ şimdiki zamanın hikâyesi

1. Rivayet Birleşik Zamanı

İkinci unsur “-mış/-miş” biçimindedir.

Örnek:

geliyormuş gelecekmiş gelirmiş gelmeliymiş

Çalışırmış.

çalış-ır-mış

→ geniş zamanın rivayeti

1. Şart Birleşik Zamanı

İkinci unsur “-sa/-se” biçimindedir.

Örnek:

geliyorsa gelecekse gelmişse gelirse

Gelecekse bana haber versin.

→ gelecek zamanın şartı

1. Dilek-Şart – Şart Birleşik Zamanı

Gelse → gel-se → dilek-şart kipi

Gelirse → gel-ir-se → geniş zamanın şartı

Temel ayrım:

“-sa/-se”den önce başka bir kip eki yoksa → dilek-şart olabilir.

“-sa/-se”den önce kip eki varsa → birleşik zamanın şartı olabilir.

1. Basit – Birleşik Zaman Ayrımı

geliyor → tek kip → basit zamanlı

geliyordu → -yor + -du → birleşik zamanlı

geliyormuş → -yor + -muş → birleşik zamanlı

geliyorsa → -yor + -sa → birleşik zamanlı

1. Birleşik Zaman Çözümleme

Gidecektik.

git-ecek-ti-k

-ecek → gelecek zaman

-ti → hikâye

-k → 1. çoğul kişi

→ gelecek zamanın hikâyesi

1. Birleşik Zaman Çözümleme

Geliyormuşsun.

gel-iyor-muş-sun

-iyor → şimdiki zaman

-muş → rivayet

-sun → 2. tekil kişi

→ şimdiki zamanın rivayeti

1. Zaman / Anlam Kayması

Bir kipin kendi temel zamanından farklı bir zaman anlamında kullanılmasına zaman kayması denir.

Örnek: Yarın Ankara’ya gidiyorum.

→ biçim: şimdiki zaman

→ anlam: gelecek zaman

1. Şimdiki Zamanın Gelecek Anlamında Kullanılması

Yarın seni arıyorum.

→ “-yor” şimdiki zaman eki

→ eylem gelecekte gerçekleşiyor

1. Geniş Zamanın Gelecek Anlamında Kullanılması

Yarın sana uğrarım.

→ biçim: geniş zaman

→ anlam: gelecek zaman

1. Kip ile Zaman Anlamını Ayırma

Örnek: Fatih 1453’te İstanbul’u fetheder.

“fetheder” → biçim olarak geniş zaman

Ancak olay geçmişte gerçekleşmiştir.

Bu kullanım anlatıma canlılık kazandırır.

1. Fiili Çözümleme Yöntemi

1. Fiil kökünü veya gövdesini bul.
2. Olumsuzluk eki varsa belirle.
3. Kip ekini bul.
4. Birleşik zaman varsa ikinci kip unsurunu belirle.
5. Kişi ekini bul.
6. Cümlenin gerçek zaman anlamını kontrol et.

1. Örnek Çözümleme

Gitmeyeceksiniz.

git-me-y-ecek-siniz

git → fiil kökü

-me → olumsuzluk

-ecek → gelecek zaman

-siniz → 2. çoğul kişi

1. Örnek Çözümleme

Çalışıyorduk.

çalış-ıyor-du-k

-yor → şimdiki zaman

-du → hikâye

-k → 1. çoğul kişi

→ şimdiki zamanın hikâyesi

1. Örnek Çözümleme

Gelirmişsiniz.

gel-ir-miş-siniz

-ir → geniş zaman

-miş → rivayet

-siniz → 2. çoğul kişi

→ geniş zamanın rivayeti

1. TYT’de Sık Sorulan Fiil Konuları

• İş – durum – oluş fiilleri • Haber kipleri • Dilek kipleri • Kip ve kişi belirleme • Olumlu ve olumsuz fiiller • Fiillerde soru • Basit zamanlı fiiller • Birleşik zamanlı fiiller • Hikâye, rivayet ve şart • Dilek-şart ile şart birleşik zamanının ayrımı • Zaman/anlam kayması

Sık Karıştırılan Noktalar

• İş fiilleri nesne alabilir. • Durum fiilleri öznenin içinde bulunduğu hâli bildirir. • Oluş fiillerinde öznenin kendisinde değişim gerçekleşir. • Haber kipleri zaman bildirir. • Dilek kipleri istek, şart, gereklilik veya emir anlamı taşır. • “-ma/-me” olumsuzluk eki ile isim-fiil eki karıştırılmamalıdır. • Soru edatı “mi” ayrı yazılır. • Basit zamanlı fiilde tek kip eki vardır. • Birleşik zamanlı fiilde hikâye, rivayet veya şart unsuru bulunur. • “Gelse” dilek-şart; “gelirse” geniş zamanın şartıdır. • Kip eki ile cümlenin gerçek zaman anlamı her zaman aynı olmayabilir.

Fiiller Kısa Özeti

Anlamına göre fiiller:

İş → kapıyı açtı

Durum → çocuk uyudu

Oluş → yaprak sarardı

Haber kipleri:

geldi → görülen geçmiş

gelmiş → öğrenilen geçmiş

geliyor → şimdiki zaman

gelecek → gelecek zaman

gelir → geniş zaman

Dilek kipleri:

gelmeli → gereklilik

geleyim → istek

gelse → dilek-şart

gel → emir

Birleşik zaman:

geliyordu → şimdiki zamanın hikâyesi

geliyormuş → şimdiki zamanın rivayeti

geliyorsa → şimdiki zamanın şartı

Zaman kayması:

Yarın gidiyorum. → biçim olarak şimdiki zaman → anlam olarak gelecek zaman