TYT Türkçe Fiiller Konu Anlatımı

Fiiller

Varlıkların yaptığı işleri, hareketleri, oluşları ve durumları kişi ve zamana bağlı olarak anlatan sözcüklere fiil (eylem) denir.

TYT’de fiiller konusunda özellikle fiillerin anlam özellikleri, kipler, kişi ekleri, basit ve birleşik zamanlı fiiller, olumsuzluk, soru ve anlam kayması üzerinde durulur.

1. Fiil Nedir?

Fiiller; iş, hareket, oluş veya durum bildirir.

koştu → hareket

soldu → oluş

uyuyor → durum

1. Fiillerde Anlam

Fiiller anlamlarına göre üç grupta incelenir:

• İş (kılış) fiilleri • Durum fiilleri • Oluş fiilleri

1. İş (Kılış) Fiilleri

Öznenin yaptığı işten etkilenen bir varlığın bulunduğu fiillerdir.

Bu fiiller genellikle nesne alabilir.

1. Durum Fiilleri

Öznenin içinde bulunduğu durumu anlatır.

Genellikle nesne almaz.

“Uyumak, beklemek, gülmek” bir nesne üzerinde gerçekleştirilen işler değildir.

1. Oluş Fiilleri

Öznenin iradesi dışında, zaman içinde gerçekleşen değişimleri bildirir.

1. İş – Durum – Oluş Ayrımı

1. Çekimli Fiil

Bir fiilin kip ve kişi anlamı kazanmış biçimine çekimli fiil denir.

Bir çekimli fiilde temel olarak:

fiil kök veya gövdesi + kip eki + kişi eki

bulunur.

1. Kip Nedir?

Fiilin zamanını veya gerçekleşme biçimini bildiren yapılara kip denir.

Fiil kipleri iki ana gruptur:

• Haber kipleri • Dilek kipleri

1. Haber Kipleri

Eylemin gerçekleştiği zamanı bildirir.

Haber kipleri:

• Görülen geçmiş zaman • Öğrenilen geçmiş zaman • Şimdiki zaman • Gelecek zaman • Geniş zaman

1. Görülen Geçmiş Zaman

Ekleri:

-dı / -di / -du / -dü -tı / -ti / -tu / -tü

Konuşanın doğrudan bildiği veya gerçekleştiğini kesin olarak aktardığı geçmiş olaylarda kullanılır.

1. Öğrenilen Geçmiş Zaman

Ekleri:

-mış / -miş / -muş / -müş

Konuşanın sonradan öğrendiği, fark ettiği veya aktardığı geçmiş olayları bildirir.

1. Şimdiki Zaman

Temel eki:

-yor

Konuşma anında sürmekte olan veya devam eden eylemleri bildirir.

1. Gelecek Zaman

Ekleri:

-acak / -ecek

Gelecekte gerçekleşecek eylemleri bildirir.

1. Geniş Zaman

Fiilin genel, sürekli, alışılmış veya tekrarlanan biçimde gerçekleştiğini bildirebilir.

Ekleri fiile göre değişebilir:

-r -ar / -er -ır / -ir / -ur / -ür

1. Haber Kipleri Kısa Tablo

Görülen geçmiş → geldi

Öğrenilen geçmiş → gelmiş

Şimdiki zaman → geliyor

Gelecek zaman → gelecek

Geniş zaman → gelir

1. Dilek Kipleri

Eylemin gerçekleşme zamanından çok dilek, istek, gereklilik, emir veya koşul anlamlarını bildirir.

Dilek kipleri:

• Gereklilik kipi • İstek kipi • Dilek-şart kipi • Emir kipi

1. Gereklilik Kipi

Ekleri:

-malı / -meli

Bir işin yapılmasının gerekli olduğunu bildirir.

1. İstek Kipi

Temel eki:

-a / -e

Bir isteği veya dileği bildirir.

1. Dilek-Şart Kipi

Ekleri:

-sa / -se

Dilek veya koşul anlamı oluşturabilir.

1. Emir Kipi

Bir işin yapılmasını veya yapılmamasını emir yoluyla bildirir.

Emir kipinin bütün kişilerde kullanılan tek bir kip eki yoktur; kişi anlamı fiilin biçimiyle birlikte ortaya çıkar.

1. Dilek Kipleri Kısa Tablo

Gereklilik → gelmeliyim

İstek → geleyim

Dilek-şart → gelsem

Emir → gel / gelsin / gelin

1. Kip – Zaman Ayrımı

Haber kipleri zaman bildirir.

Dilek kipleri ise çoğunlukla eyleme yönelik istek, gereklilik, şart veya emir bildirir.

1. Kişi Ekleri

Çekimli fiilin kim tarafından yapıldığını gösterir.

Kişiler:

1. tekil → ben
2. tekil → sen
3. tekil → o
4. çoğul → biz
5. çoğul → siz
6. çoğul → onlar

1. Fiilde Kişi Bulma

1. Fiillerde Olumsuzluk

Fiiller genellikle “-ma/-me” ekiyle olumsuz yapılır.

1. Geniş Zamanın Olumsuzu

Geniş zamanın olumsuz çekiminde özel biçimler görülebilir.

1. Fiillerde Soru

Çekimli fiiller soru anlamı kazanabilir.

1. Olumlu – Olumsuz – Soru

1. Basit Zamanlı Fiil

Tek kip ekiyle çekimlenmiş fiillere basit zamanlı fiil denir.

1. Birleşik Zamanlı Fiil

Bir kip eki almış fiilin ek fiilin geçmiş, rivayet veya şart biçimlerinden biriyle yeniden çekimlenmesine birleşik zamanlı fiil denir.

Başlıca birleşik zaman türleri:

• Hikâye • Rivayet • Şart

1. Hikâye Birleşik Zamanı

Bir kipten sonra “-dı/-di” anlamlı ek fiil getirilmesiyle oluşur.

“çalışıyordu” → şimdiki zamanın hikâyesi

1. Rivayet Birleşik Zamanı

Bir kipten sonra “-mış/-miş” anlamlı ek fiil getirilmesiyle oluşur.

“çalışırmış” → geniş zamanın rivayeti

1. Şart Birleşik Zamanı

Bir kipten sonra “-sa/-se” anlamlı ek fiil getirilmesiyle oluşur.

“gelecekse” → gelecek zamanın şartı

1. Dilek-Şart ile Şart Birleşik Zamanını Ayırma

1. Basit – Birleşik Zaman Ayrımı

1. Birleşik Zamanı Çözümleme

1. Fiillerde Zaman Kayması / Anlam Kayması

Bir kipin kendi temel zaman veya anlamından farklı bir anlamda kullanılmasına zaman/anlam kayması denir.

1. Şimdiki Zamanın Gelecek Zaman Yerine Kullanılması

1. Geniş Zamanın Gelecek Zaman Yerine Kullanılması

1. Geniş Zamanın Geçmiş Anlatımında Kullanılması

“Fetheder” geniş zaman biçimindedir ancak geçmişte gerçekleşen bir olay anlatılmaktadır.

Bu kullanım anlatıma canlılık katabilir.

1. Şimdiki Zamanın Geçmiş İçin Kullanılması

“Doğuyor” şimdiki zaman biçimindedir ancak geçmişte gerçekleşen olay anlatılmaktadır.

1. Zaman Kaymasını Belirleme

1. Fiilde Kip ve Kişi Birlikte Sorulabilir

1. Fiil Çekimini İnceleme Yöntemi

1. Örnek Çözümleme

1. Örnek Çözümleme

1. Örnek Çözümleme

1. TYT’de Sık Sorulan Fiil Kalıpları

Sık Karıştırılan Noktalar

• İş fiilleri nesne alabilir; durum ve oluş fiilleri genellikle nesne almaz. • Oluş fiillerinde öznenin kendisinde zamanla değişim gerçekleşir. • Haber kipleri zaman bildirir; dilek kipleri istek, gereklilik, şart veya emir bildirir. • Görülen geçmiş zaman “-dı/-di”, öğrenilen geçmiş zaman “-mış/-miş” ile kurulur. • “-ma/-me” olumsuzluk eki ile isim-fiil eki karıştırılmamalıdır. • Soru edatı “mi” ayrı yazılır. • Basit zamanlı fiilde tek kip eki vardır. • Birleşik zamanlı fiilde bir kipin üzerine hikâye, rivayet veya şart anlamı eklenir. • “Gelse” dilek-şart kipidir; “gelirse” geniş zamanın şartıdır. • Kip eki ile cümlenin gerçek zaman anlamı farklı olabilir. • Emir kipinin 1. tekil ve 1. çoğul kişi çekimi yoktur.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Önce fiili belirle.
2. İş, durum veya oluş anlamını kontrol et.
3. Kip ekini bul.
4. Kipin haber mi dilek kipi mi olduğunu belirle.
5. Kişi ekini tespit et.
6. Olumsuzluk veya soru biçimini kontrol et.
7. İkinci bir kip unsuru varsa birleşik zamanı düşün.
8. “-dı” varsa hikâye, “-mış” varsa rivayet, “-sa/-se” varsa şart birleşik zamanını kontrol et.
9. Cümlede zaman bildiren diğer sözcüklere bak.
10. Kip ile gerçek zaman uyuşmuyorsa anlam kaymasını düşün.

Konu Özeti

Fiiller anlamlarına göre: İş – durum – oluş

Haber kipleri: Görülen geçmiş → geldi Öğrenilen geçmiş → gelmiş Şimdiki zaman → geliyor Gelecek zaman → gelecek Geniş zaman → gelir

Dilek kipleri: Gereklilik → gelmeli İstek → geleyim Dilek-şart → gelse Emir → gel

Birleşik zaman: Hikâye → geliyordu Rivayet → geliyormuş Şart → geliyorsa