TYT Türkçe İsimler ve İsim Tamlamaları Ders Notu

İsimler ve İsim Tamlamaları Ders Notu

İsimler; varlıkları, kavramları, duyguları, düşünceleri ve durumları karşılayan sözcüklerdir.

TYT’de isimlerle ilgili sorularda isim türlerini ayırt etmek, isim tamlamalarında ise tamlayan-tamlanan ilişkisini ve tamlama türünü doğru belirlemek önemlidir.

1. İsim Nedir?

Varlıkları, kavramları, duyguları ve durumları karşılayan sözcüklere isim denir.

Örnek: kitap masa insan sevgi özgürlük Ankara

Bir sözcüğün isim olup olmadığı cümledeki kullanımına göre değerlendirilmelidir.

1. Özel İsim

Tek bir varlığı diğerlerinden ayırmak amacıyla verilen isimlerdir.

Örnek: Türkiye Ankara Atatürk Karadeniz Van Gölü

Özel isimler büyük harfle başlar.

1. Cins İsim

Aynı türden varlıkların ortak adıdır.

Örnek: şehir ülke insan kitap dağ deniz

Örnek: Ankara → özel isim şehir → cins isim

1. Somut İsim

Beş duyu organından en az biriyle algılanabilen varlıkları karşılayan isimlerdir.

Örnek: masa ses koku rüzgâr elma

Somut olmak için mutlaka gözle görülmek gerekmez.

Ses işitilir, koku koklanır, rüzgâr hissedilir.

1. Soyut İsim

Beş duyu organıyla doğrudan algılanamayan kavramları karşılar.

Örnek: sevgi umut özgürlük korku mutluluk özlem

1. Somut – Soyut Ayrımı

Somut: Duyulardan biriyle algılanabilir.

Soyut: Zihinsel veya duygusal olarak kavranır.

1. Tekil İsim

Tek bir varlığı karşılar.

Örnek: kitap öğrenci ev ağaç

1. Çoğul İsim

“-lar / -ler” ekiyle birden fazla varlığı karşılar.

Örnek: kitaplar öğrenciler evler ağaçlar

1. Topluluk İsmi

Biçim olarak tekil olduğu hâlde birden fazla varlıktan oluşan grubu karşılar.

Örnek: ordu sürü takım aile meclis

Örnek: asker → tekil askerler → çoğul ordu → topluluk

1. İsim Çekim Ekleri

İsimler çeşitli çekim ekleri alabilir.

Başlıca isim çekim ekleri:

• Çoğul eki • Hâl ekleri • İyelik ekleri • Tamlayan eki

Örnek: kitaplar evde kalemim çocuğun

1. İsim Tamlaması

En az iki ismin anlam ilişkisi kurarak oluşturduğu söz grubudur.

Temel bölümleri:

• Tamlayan • Tamlanan

Örnek: evin kapısı

evin → tamlayan kapısı → tamlanan

1. Tamlayan

Başka bir ismi açıklayan ve aitlik ilişkisi kuran bölümdür.

Örnek: çocuğun kitabı

çocuğun → tamlayan

1. Tamlanan

Tamlamada asıl varlığı karşılayan bölümdür.

Örnek: çocuğun kitabı

kitabı → tamlanan

İsim tamlamasını bulurken “Kimin? Neyin? Nesi?” sorularından yararlanılabilir.

1. Belirtili İsim Tamlaması

Hem tamlayan hem tamlanan ek alır.

Örnek: evin kapısı çocuğun kitabı okulun bahçesi masanın ayağı

Yapı: ev-in kapı-sı

Tamlayan → “-ın/-in/-un/-ün” eki alır.

Tamlanan → iyelik eki alır.

1. Belirtisiz İsim Tamlaması

Tamlayan ek almaz, tamlanan iyelik eki alır.

Örnek: okul bahçesi ev kapısı kitap kapağı çocuk odası

Yapı: okul + bahçe-si

1. Belirtili – Belirtisiz İsim Tamlaması

Belirtili: okulun bahçesi

Tamlayan ekli + tamlanan ekli

Belirtisiz: okul bahçesi

Tamlayan eksiz + tamlanan ekli

1. Tamlayan Eki

Belirtili isim tamlamasında tamlayana gelir.

Örnek: ev-in çocuk-un masa-nın

Başlıca biçimleri: -ın -in -un -ün

1. Tamlanan Eki

Tamlanan sözcük üçüncü kişi iyelik eki alır.

Örnek: kapı-sı bahçe-si kitab-ı

Tamlanan eki görev bakımından iyelik ekidir.

1. Belirtme Hâl Eki ile İyelik Ekini Karıştırma

Aynı biçimde görünen “-ı/-i/-u/-ü” ekleri farklı görevlerde kullanılabilir.

Örnek: Kitabı okudum.

“Neyi okudum?” → kitabı

Buradaki ek belirtme hâl ekidir.

Örnek: Ali’nin kitabı kayboldu.

“Kimin kitabı?” → Ali’nin kitabı

Buradaki ek iyelik/tamlanan ekidir.

1. Tamlayan ile Tamlanan Arasına Sözcük Girebilir

Örnek: evin büyük kapısı

evin → tamlayan kapısı → tamlanan büyük → sıfat

Tamlayan ile tamlanan her zaman yan yana bulunmaz.

1. Tamlayan Düşebilir

Bazı cümlelerde tamlayan açıkça kullanılmayabilir.

Örnek: Kitabını masaya bıraktı.

İyelik eki aitlik ilişkisini gösterir ancak tamlayan açıkça belirtilmemiş olabilir.

1. Zincirleme İsim Tamlaması

Tamlayanı veya tamlananı kendi içinde başka bir isim tamlaması olan yapılardır.

Örnek: okul müdürünün odası

okul müdürü → belirtisiz isim tamlaması

okul müdürünün odası → zincirleme isim tamlaması

1. Zincirleme Tamlama Örneği

Örnek: evin salon kapısı

salon kapısı → belirtisiz isim tamlaması

evin salon kapısı → zincirleme isim tamlaması

1. Birden Fazla İsim Bulunması

Üç isim yan yana geldiğinde yapı otomatik olarak zincirleme sayılmaz.

İsimler arasındaki gerçek tamlama ilişkisi çözülmelidir.

Örnek: okul servisinin şoförü

okul servisi → belirtisiz isim tamlaması

okul servisinin şoförü → zincirleme isim tamlaması

1. İsim Tamlaması – Sıfat Tamlaması Farkı

İsim tamlaması: İki isim arasında ilişki vardır.

Örnek: evin kapısı

Sıfat tamlaması: Bir sıfat bir ismi niteler veya belirtir.

Örnek: büyük ev

Kısaca:

Kimin? Neyin? → isim tamlaması

Nasıl? Hangi? Kaç? → sıfat tamlaması

1. Aynı Yapıda İki Tamlama Bulunabilir

Örnek: evin büyük kapısı

evin kapısı → isim tamlaması

büyük kapı → sıfat tamlaması

Bir söz grubunda farklı tamlama türleri iç içe bulunabilir.

1. Özel İsimlerle İsim Tamlaması

Özel isimler de tamlayan olabilir.

Örnek: Türkiye’nin başkenti Ankara’nın sokakları Atatürk’ün eserleri

Bunlar belirtili isim tamlamasıdır.

1. Birden Fazla Tamlayan

Örnek: Ali’nin ve Mehmet’in kitapları

“Ali’nin” ve “Mehmet’in” aynı tamlanana bağlı iki tamlayandır.

1. Bir Tamlayan Birden Fazla Tamlanana Bağlanabilir

Örnek: evin kapısı ve pencereleri

“evin” sözcüğü hem “kapısı” hem “pencereleri” sözcüğüyle ilişkilidir.

1. İsim Türü ile Cümle Ögesini Karıştırma

İsim: Sözcük türüdür.

Özne, nesne, dolaylı tümleç: Cümle ögesidir.

Örnek: Çocuk geldi.

“Çocuk” → isim türünde sözcük “Çocuk” → cümlede özne

1. Cümlede İsimleşme

Bazı sözcükler cümlede isim görevinde kullanılabilir.

Örnek: Gençler salona girdi.

“Gençler” burada kişileri karşıladığı için isim görevindedir.

1. İsim Tamlamasını Bulma Yöntemi

1. Cümledeki isimleri belirle.
2. İsimler arasında aitlik veya anlam ilişkisi ara.
3. “Kimin? Neyin? Nesi?” sorularını sor.
4. Tamlayan ekini kontrol et.
5. Tamlanan iyelik ekini kontrol et.
6. İki taraf da ekliyse belirtili isim tamlamasını düşün.
7. Yalnız tamlanan ekliyse belirtisiz isim tamlamasını düşün.
8. Tamlama içinde başka tamlama varsa zincirleme yapıyı kontrol et.

1. TYT’de Sık Sorulan İsim Konuları

• Özel isim – cins isim • Somut isim – soyut isim • Tekil isim – çoğul isim • Topluluk ismi • Tamlayan ve tamlanan • Belirtili isim tamlaması • Belirtisiz isim tamlaması • Zincirleme isim tamlaması • İsim tamlaması – sıfat tamlaması • Belirtme hâl eki – iyelik eki ayrımı

Sık Karıştırılan Noktalar

• Özel isim belirli bir varlığın özel adıdır. • Cins isim aynı türden varlıkların ortak adıdır. • Somut isim yalnızca gözle görülen varlık değildir. • Topluluk isimleri biçimce tekil, anlamca çokluk bildirir. • Belirtili isim tamlamasında iki taraf da ek alır. • Belirtisiz isim tamlamasında yalnız tamlanan ek alır. • Zincirleme tamlamada tamlamanın bir unsuru başka bir tamlamadır. • Tamlayan ile tamlanan yan yana olmak zorunda değildir. • Tamlanan eki görev bakımından iyelik ekidir. • “-ı/-i/-u/-ü” belirtme hâl eki de olabilir, iyelik eki de olabilir. • İsim tamlaması ile sıfat tamlaması aynı değildir.

İsimler ve İsim Tamlamaları Kısa Özeti

Özel isim: Belirli bir varlığın özel adı

Cins isim: Türün ortak adı

Somut isim: Duyularla algılanabilir.

Soyut isim: Duyularla doğrudan algılanamaz.

Tekil: Bir varlık

Çoğul: Birden fazla varlık

Topluluk: Tekil biçimde bir grup

Tamlayan: Açıklayan unsur

Tamlanan: Açıklanan unsur

Belirtili isim tamlaması: evin kapısı

Belirtisiz isim tamlaması: ev kapısı

Zincirleme isim tamlaması: okul müdürünün odası

En önemli ayrım:

Belirtili → tamlayan ekli + tamlanan ekli

Belirtisiz → tamlayan eksiz + tamlanan ekli

Zincirleme → tamlamanın içinde başka bir isim tamlaması bulunur.