TYT Türkçe İsimler ve İsim Tamlamaları Konu Anlatımı

İsimler ve İsim Tamlamaları

İsimler; varlıkları, kavramları, duyguları, düşünceleri ve durumları karşılayan sözcüklerdir.

TYT’de isimlerle ilgili sorular genellikle sözcüğün türünü belirleme, isim çeşitlerini ayırt etme ve isim tamlamalarının yapısını çözümleme üzerine kurulur.

İsim tamlamalarında ise özellikle tamlayan-tamlanan ilişkisi, tamlama ekleri ve belirtili-belirtisiz-zincirleme ayrımı önemlidir.

1. İsim Nedir?

Varlıkları, kavramları, duyguları ve durumları karşılayan sözcüklere isim denir.

1. İsimlerin Sınıflandırılması

İsimler farklı özelliklerine göre sınıflandırılır:

• Varlıklara verilişlerine göre: özel isim – cins isim • Varlığın algılanışına göre: somut isim – soyut isim • Varlık sayısına göre: tekil isim – çoğul isim – topluluk ismi

1. Özel İsim

Dünyada tek olan veya benzerlerinden ayırmak amacıyla özel ad verilmiş varlıkları karşılayan isimlerdir.

1. Cins İsim

Aynı türden varlıkların ortak adıdır.

1. Özel İsim – Cins İsim Ayrımı

1. Somut İsim

Beş duyu organından en az biriyle algılanabilen varlıkları karşılayan isimlerdir.

1. Soyut İsim

Beş duyu organıyla doğrudan algılanamayan kavramları karşılayan isimlerdir.

1. Tekil İsim

Tek bir varlığı karşılayan isimlerdir.

Tekil isimlerin “bir tane” anlamı taşıması gerekir ancak önlerinde mutlaka “bir” sözcüğünün bulunması gerekmez.

1. Çoğul İsim

“-lar / -ler” çoğul ekini alarak birden fazla varlığı karşılayan isimlerdir.

1. Topluluk İsmi

Tekil biçimde olduğu hâlde birden fazla varlıktan oluşan bir topluluğu karşılayan isimlerdir.

1. Tekil – Çoğul – Topluluk Ayrımı

1. İsimler Çekim Eki Alabilir

İsimler çoğul, hâl, iyelik ve tamlayan ekleri alabilir.

Bu ekler sözcüğün isim olma özelliğini ortadan kaldırmaz.

1. İsim Tamlaması Nedir?

En az iki ismin anlam ilişkisi kurarak oluşturduğu söz grubuna isim tamlaması denir.

Tamlama iki temel bölümden oluşur:

• Tamlayan • Tamlanan

1. Tamlayan

Tamlamada başka bir ismi açıklayan, onun kime veya neye ait olduğunu belirten bölümdür.

1. Tamlanan

Tamlamada asıl varlığı karşılayan, tamlayan tarafından açıklanan bölümdür.

1. Belirtili İsim Tamlaması

Hem tamlayan hem tamlanan ek alır.

Yapı:

tamlayan + -(n)ın / -(n)in / -(n)un / -(n)ün

tamlanan + -(s)ı / -(s)i / -(s)u / -(s)ü

1. Belirtili İsim Tamlamasının Çözümü

1. Belirtisiz İsim Tamlaması

Tamlayan ek almaz, tamlanan iyelik eki alır.

Yapı:

tamlayan + Ø

tamlanan + -(s)ı / -(s)i / -(s)u / -(s)ü

1. Belirtili – Belirtisiz İsim Tamlaması Farkı

1. Anlam Farkı

Belirtili isim tamlamasında daha belirli bir aitlik ilişkisi vardır.

Belirtisiz isim tamlamasında daha genel bir tür veya ilişki anlamı bulunabilir.

1. Tamlayan Eki

Belirtili isim tamlamasında tamlayana gelen ektir.

Tamlayan ekinin biçimleri:

-ın -in -un -ün

Ünlüyle biten sözcüklerde araya “n” sesi girebilir.

1. Tamlanan Eki

Tamlanan sözcük iyelik eki alır.

Ünlüyle biten sözcüklerde “s” kaynaştırma sesi kullanılabilir.

1. İyelik Eki ile Tamlanan Eki İlişkisi

İsim tamlamasının tamlananında bulunan ek, üçüncü kişi iyelik ekidir.

1. Tamlayan Düşebilir

Belirtili isim tamlamalarında tamlayan bazen cümlede kullanılmayabilir.

“Kitabını” sözcüğündeki iyelik eki bir aitlik ilişkisi kurar ancak tamlayan cümlede açıkça verilmemiş olabilir.

1. Tamlayan ile Tamlanan Arasına Sözcük Girebilir

Belirtili isim tamlamalarında iki unsurun arasına başka sözcükler girebilir.

Burada:

evin → tamlayan

kapısı → tamlanan

“büyük” ise tamlananı niteleyen sıfattır.

1. Belirtisiz İsim Tamlamasında Araya Sözcük Girme

Belirtisiz isim tamlamalarında tamlayan ile tamlanan arasındaki bağ daha sıkıdır.

Bu nedenle tamlamayı çözerken iki ismin birlikte oluşturduğu kavrama dikkat edilir.

1. Zincirleme İsim Tamlaması

Tamlayanı veya tamlananı kendi içinde başka bir isim tamlaması olan yapılara zincirleme isim tamlaması denir.

Çözüm:

okul müdürü → belirtisiz isim tamlaması

okul müdürünün odası → daha geniş isim tamlaması

Bu nedenle yapı zincirleme isim tamlamasıdır.

1. Zincirleme İsim Tamlaması Örneği

“oyuncak arabası” kendi içinde bir belirtisiz isim tamlamasıdır.

Bu yapı “çocuğun” sözcüğüyle birleşerek daha geniş bir tamlama oluşturur.

1. Zincirleme Tamlamayı Bulma

1. Bir Tamlamada Birden Fazla İsim Bulunabilir

okul servisi → belirtisiz isim tamlaması

okul servisinin şoförü → zincirleme isim tamlaması

1. İsim Tamlaması ile Sıfat Tamlamasını Karıştırma

İsim tamlamasında temel olarak iki isim arasında ilişki vardır.

Sıfat tamlamasında ise bir sıfat bir ismi niteler veya belirtir.

1. Aynı Yapıda Hem İsim Hem Sıfat Tamlaması Bulunabilir

evin kapısı → isim tamlaması

büyük kapı → sıfat tamlaması

1. “-ın/-in” Gören Her Yerde İsim Tamlaması Yoktur

Ekleri tek başına görmek yeterli değildir.

Sözcükler arasında gerçek bir tamlayan-tamlanan ilişkisi bulunmalıdır.

1. “-ı/-i/-u/-ü” Gören Her Yerde Tamlanan Eki Yoktur

Bu ek belirtme hâl eki de olabilir.

Buradaki “-ı” belirtme hâl ekidir.

Buradaki “-ı” iyelik/tamlanan ekidir.

1. Belirtme Hâl Eki – İyelik Eki Ayrımı

1. Tamlamalar Çekim Eki Alabilir

İsim tamlamasının tamamı cümlede başka bir görev üstlenirken çekim eki alabilir.

Bu ekler tamlamanın varlığını ortadan kaldırmaz.

1. Özel İsimlerle İsim Tamlaması

Özel isimler de tamlayan olabilir.

Bunlar belirtili isim tamlamasıdır.

1. Birden Fazla Tamlayan Bulunabilir

Burada iki ayrı tamlayan aynı tamlanana bağlanmıştır.

1. Bir Tamlayan Birden Fazla Tamlanana Bağlanabilir

“evin” tamlayanı hem “kapısı” hem “pencereleri” ile ilişkilidir.

1. İsim Tamlamasında Temel Soru

1. Belirtili İsim Tamlaması Testi

Tamlayan ekli mi? → Evet.

Tamlanan ekli mi? → Evet.

Sonuç: Belirtili isim tamlaması.

1. Belirtisiz İsim Tamlaması Testi

Tamlayan ekli mi? → Hayır.

Tamlanan ekli mi? → Evet.

Sonuç: Belirtisiz isim tamlaması.

1. Zincirleme İsim Tamlaması Testi

“okul müdürü” kendi içinde tamlama mı? → Evet.

Bu yapı başka bir tamlamanın parçası mı? → Evet.

Sonuç: Zincirleme isim tamlaması.

1. İsimlerin Cümlede Farklı Görevleri

İsimler cümlede:

• özne • nesne • dolaylı tümleç • yüklem

gibi görevlerde kullanılabilir.

1. Bir Sözcük Cümleye Göre İsimleşebilir

Bazı sözcükler cümlede isim görevinde kullanılabilir.

“Genç” normalde niteleme bildirebilirken burada bir varlığın adı yerine kullanılmıştır.

Bu tür ayrıntılar sözcüğün cümledeki görevine bakılarak değerlendirilir.

1. TYT’de Sık Sorulan Kalıplar

1. Sınavda İsim Tamlamasını Bulma Yöntemi

Sık Karıştırılan Noktalar

• Özel isim tek bir varlığı diğerlerinden ayırır; cins isim türün ortak adıdır. • Somut isim yalnız gözle görülen varlık demek değildir; herhangi bir duyuyla algılanması yeterlidir. • Topluluk isimleri biçimce tekil, anlamca çokluk bildirir. • Belirtili isim tamlamasında hem tamlayan hem tamlanan ek alır. • Belirtisiz isim tamlamasında yalnız tamlanan ek alır. • Zincirleme isim tamlamasında tamlamanın bir unsuru kendi içinde başka bir isim tamlamasıdır. • Tamlayan ile tamlanan yan yana bulunmak zorunda değildir. • Tamlanan eki görev bakımından iyelik ekidir. • “-ı/-i/-u/-ü” her zaman iyelik eki değildir; belirtme hâl eki de olabilir. • İsim tamlaması ile sıfat tamlaması birbirine karıştırılmamalıdır. • Aynı söz grubunda isim tamlaması ve sıfat tamlaması birlikte bulunabilir. • Sözcük türü ile cümle ögesi farklı kavramlardır.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Önce sorulan sözcüğün isim olup olmadığını cümledeki kullanımına göre belirle.
2. İsim türü soruluyorsa özel-cins, somut-soyut veya tekil-çoğul-topluluk ayrımını yap.
3. Tamlama sorusunda önce isimleri bul.
4. “Kimin? Neyin? Nesi?” sorularını kullan.
5. Eklerin görevlerini belirle.
6. İki unsur da ekliyse belirtili isim tamlamasını düşün.
7. Yalnız tamlanan ekliyse belirtisiz isim tamlamasını düşün.
8. İç içe bir isim tamlaması varsa zincirleme yapıyı kontrol et.
9. “-ı/-i” ekinin belirtme hâli mi iyelik eki mi olduğunu cümlenin anlamından belirle.
10. Tamlamanın arasına sıfat girmiş olabileceğini unutma.

Konu Özeti

Özel isim: Tek ve özel olarak adlandırılmış varlık

Cins isim: Türün ortak adı

Somut isim: Duyularla algılanabilir.

Soyut isim: Duyularla doğrudan algılanamaz.

Tekil isim: Tek varlık

Çoğul isim: Birden fazla varlık

Topluluk ismi: Tekil biçimde bir grup

İsim tamlaması: İki isim arasındaki anlam ilişkisi

Tamlayan: Açıklayan unsur

Tamlanan: Açıklanan unsur

Belirtili isim tamlaması: Tamlayan ekli + tamlanan ekli

Belirtisiz isim tamlaması: Tamlayan eksiz + tamlanan ekli

Zincirleme isim tamlaması: İçinde başka isim tamlaması bulunan yapı