TYT Türkçe Ses Bilgisi Ders Notu

Ses Bilgisi Ders Notu

Ses bilgisi; Türkçedeki ünlü ve ünsüzleri, sözcüklere ek geldiğinde oluşan ses değişimlerini ve Türkçenin ses özelliklerini inceler.

TYT’de özellikle sözcüklerde görülen ses olaylarını tanıma ve birbirinden ayırma önemlidir.

1. Türkçedeki Ünlüler

Türkçede 8 ünlü vardır:

a, e, ı, i, o, ö, u, ü

Kalın ünlüler: a, ı, o, u İnce ünlüler: e, i, ö, ü

Düz ünlüler: a, e, ı, i Yuvarlak ünlüler: o, ö, u, ü

Geniş ünlüler: a, e, o, ö Dar ünlüler: ı, i, u, ü

1. Büyük Ünlü Uyumu

Bir sözcüğün ilk ünlüsü kalınsa sonraki ünlüler de kalın, ilk ünlüsü inceyse sonraki ünlüler de ince olur.

Örnek: kapılar → a, ı, a → uyuyor güzellik → ü, e, i → uyuyor elma → e, a → uymuyor

Tek heceli sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

Bazı Türkçe sözcükler ve yabancı kökenli kelimeler büyük ünlü uyumuna uymayabilir.

1. Küçük Ünlü Uyumu

Düz ünlülerden sonra düz ünlüler gelir.

Yuvarlak ünlülerden sonra: • dar-yuvarlak ünlüler • geniş-düz ünlüler

gelebilir.

Örnek: çocuk → o’dan sonra u ördek → ö’den sonra e

1. Ünlü Düşmesi

Bazı iki heceli sözcükler ünlüyle başlayan ek aldığında ikinci hecedeki dar ünlü düşer.

Örnek: burun + u → burnu ağız + ı → ağzı karın + ı → karnı oğul + u → oğlu

Sözcüğün ek almadan önceki hâliyle ek aldıktan sonraki hâli karşılaştırılır.

1. Ünlü Daralması

Sonu “a” veya “e” ile biten fiiller “-yor” eki aldığında a/e ünlüsü daralabilir.

a → ı / u e → i / ü

Örnek: başla + yor → başlıyor bekle + yor → bekliyor özle + yor → özlüyor söyle + yor → söylüyor

“de-” ve “ye-” fiillerinde de görülür:

de + yor → diyor ye + yor → yiyor

1. Ünlü Türemesi

Sözcüğün yapısında bulunmayan yeni bir ünlünün ortaya çıkmasıdır.

Örnek: az + cık → azıcık bir + cik → biricik dar + cık → daracık

1. Sert Ünsüzler

Türkçedeki sert ünsüzler:

ç, f, h, k, p, s, ş, t

Hatırlatma: Fıstıkçı Şahap

1. Ünsüz Yumuşaması

Sonu p, ç, t, k ile biten bazı sözcükler ünlüyle başlayan ek aldığında son ses değişebilir.

p → b ç → c t → d k → ğ / g

Örnek: kitap + ı → kitabı ağaç + ı → ağacı kanat + ı → kanadı çocuk + u → çocuğu renk + i → rengi

Her p, ç, t, k ile biten sözcük yumuşamaz.

Örnek: sanat + ı → sanatı hukuk + u → hukuku

1. Ünsüz Benzeşmesi

Sert ünsüzle biten bir sözcüğe c, d, g ile başlayan bir ek geldiğinde ekin başındaki ünsüz sertleşebilir.

c → ç d → t g → k

Örnek: kitap + cı → kitapçı ağaç + dan → ağaçtan sınıf + da → sınıfta Türk + ce → Türkçe

1. Ünsüz Yumuşaması – Benzeşme Farkı

Ünsüz yumuşaması: Sözcüğün sonundaki ses değişir.

kitap + ı → kitabı p → b

Ünsüz benzeşmesi: Ekin başındaki ses değişir.

kitap + da → kitapta d → t

1. Ünsüz Düşmesi

Sözcük türetilirken veya ek alırken bir ünsüzün ortadan kalkmasıdır.

Örnek: küçük + cük → küçücük ufak + cık → ufacık

1. Ünsüz Türemesi

Sözcükte bulunmayan yeni bir ünsüzün ortaya çıkmasıdır.

Örnek: his + etmek → hissetmek af + etmek → affetmek zan + etmek → zannetmek hak + ı → hakkı

1. Kaynaştırma Ünsüzleri

İki ünlünün yan yana gelmesini önlemek için kullanılan seslerdir.

y, ş, s, n

Hatırlatma: YaŞaSıN

Örnek: araba + a → arabaya iki + er → ikişer araba + ı → arabası bu + a → buna

1. Kaynaştırma “y”

Ünlüyle biten sözcüğün ardından ünlüyle başlayan ek geldiğinde kullanılabilir.

Örnek: araba + a → arabaya oku + an → okuyan

1. Kaynaştırma “ş”

Üleştirme sayı sıfatlarında görülür.

Örnek: iki + er → ikişer altı + ar → altışar

1. Kaynaştırma “s”

Üçüncü tekil kişi iyelik ekinde görülür.

Örnek: araba + ı → arabası anne + i → annesi

1. Kaynaştırma “n”

Bazı zamir ve iyelik yapılarında görülür.

Örnek: bu + a → buna şu + un → şunun evi + e → evine

1. Ünlü Değişimi

Bazı sözcükler ek aldığında kökteki ünlü değişir.

Örnek: ben + e → bana sen + e → sana

1. Ulama

Ünsüzle biten bir sözcüğün ardından ünlüyle başlayan başka bir sözcük geldiğinde, konuşmada sözcüklerin birbirine bağlanarak okunmasıdır.

Örnek: bir akşam

Ulama yalnız söyleyişte görülür. Yazımda herhangi bir değişiklik oluşturmaz.

1. Ses Olayı Nasıl Bulunur?

Önce sözcüğün kökü ve aldığı ek belirlenir.

Daha sonra sözcüğün ilk biçimiyle son biçimi karşılaştırılır.

Kontrol sırası:

• Ses düşmüş mü? • Ses değişmiş mi? • Yeni bir ses oluşmuş mu? • Değişiklik sözcükte mi, ekte mi gerçekleşmiş?

1. Örnek İncelemeler

burnu: burun + u → burnu Ünlü düşmesi

başlıyor: başla + yor → başlıyor Ünlü daralması

kitabı: kitap + ı → kitabı Ünsüz yumuşaması

kitapta: kitap + da → kitapta Ünsüz benzeşmesi

hissetmek: his + etmek → hissetmek Ünsüz türemesi

arabaya: araba + a → arabaya Kaynaştırma

bana: ben + e → bana Ünlü değişimi

1. Bir Sözcükte Birden Fazla Ses Olayı

Bir sözcükte birden fazla ses olayı bulunabilir.

Bu nedenle soru çözerken ilk gördüğün ses olayıyla yetinme.

Sözcüğün tamamını kök ve ekleriyle incele.

1. TYT’de Sık Sorulan Ses Bilgisi Konuları

• Ünlü düşmesi • Ünlü daralması • Ünlü türemesi • Ünsüz yumuşaması • Ünsüz benzeşmesi • Ünsüz düşmesi • Ünsüz türemesi • Kaynaştırma • Ünlü değişimi • Bir sözcükte birden fazla ses olayı • Ses olayının bulunmadığı sözcüğü belirleme

Sık Karıştırılan Noktalar

Ünlü düşmesi: Bir ünlü kaybolur.

Ünlü daralması: a/e sesi ı/i/u/ü seslerinden birine dönüşür.

Ünlü türemesi: Yeni bir ünlü ortaya çıkar.

Ünsüz yumuşaması: Sözcüğün sonundaki p, ç, t, k değişir.

Ünsüz benzeşmesi: Ekin başındaki ünsüz sertleşir.

Ünsüz düşmesi: Bir ünsüz kaybolur.

Ünsüz türemesi: Yeni bir ünsüz ortaya çıkar.

Kaynaştırma: y, ş, s, n

Ulama: Yalnız söyleyişte görülür.

Ses Bilgisi Kısa Özeti

Ünlü düşmesi: burun → burnu

Ünlü daralması: başla → başlıyor

Ünlü türemesi: az → azıcık

Ünsüz yumuşaması: kitap → kitabı

Ünsüz benzeşmesi: kitap + da → kitapta

Ünsüz düşmesi: küçük → küçücük

Ünsüz türemesi: his → hissetmek

Kaynaştırma: y, ş, s, n

Ünlü değişimi: ben → bana sen → sana

En önemli yöntem: Sözcüğün ek almadan önceki ve ek aldıktan sonraki biçimini karşılaştır.