TYT Türkçe Ses Bilgisi Konu Anlatımı

Ses Bilgisi

Ses bilgisi; sözcüklerdeki ünlü ve ünsüzlerin özelliklerini, sözcüklere ek geldiğinde ortaya çıkan ses değişimlerini ve Türkçenin ses yapısını inceler.

TYT’de bu konudan özellikle “hangi sözcükte hangi ses olayı vardır?” biçiminde sorular gelir.

1. Türkçedeki Sesler

Türk alfabesinde 29 harf vardır.

Bunların:

8’i ünlü 21’i ünsüzdür.

1. Ünlülerin Sınıflandırılması

Ünlüler üç özelliğe göre sınıflandırılır.

Kalın – İnce

Kalın ünlüler: a, ı, o, u

İnce ünlüler: e, i, ö, ü

Düz – Yuvarlak

Düz ünlüler: a, e, ı, i

Yuvarlak ünlüler: o, ö, u, ü

Geniş – Dar

Geniş ünlüler: a, e, o, ö

Dar ünlüler: ı, i, u, ü

1. Büyük Ünlü Uyumu

Bir sözcüğün ilk ünlüsü kalınsa sonraki ünlülerin de kalın, ilk ünlüsü inceyse sonraki ünlülerin de ince olmasıdır.

1. Büyük Ünlü Uyumuna Uymayan Bazı Sözcükler

Türkçede bazı sözcükler büyük ünlü uyumuna uymaz.

Yabancı dillerden alınan sözcüklerde de uyum aranmayabilir.

1. Küçük Ünlü Uyumu

Bir sözcükte:

Düz ünlüden sonra düz ünlü,

Yuvarlak ünlüden sonra dar-yuvarlak veya geniş-düz ünlü

gelmesi esasına dayanır.

1. Ünlü Düşmesi

İki heceli bazı sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldığında ikinci hecedeki dar ünlü düşebilir.

1. Yapım Ekiyle Oluşan Ünlü Düşmesi

Bazı sözcüklerde yapım sırasında da ünlü düşebilir.

1. Ünlü Daralması

Sonu “a” veya “e” ile biten fiiller “-yor” eki aldığında bu ünlüler daralabilir.

a → ı / u

e → i / ü

1. “de-” ve “ye-” Fiillerinde Daralma

Bu sözcüklerde de ünlü daralması vardır.

1. Ünlü Türemesi

Bazı sözcüklerde ek alma veya sözcük türetme sırasında yeni bir ünlü ortaya çıkabilir.

1. Ünsüzlerin Sertlik – Yumuşaklık Özelliği

Sert ünsüzler:

Hatırlatma:

“Fıstıkçı Şahap”

Bu sekiz ses dışındaki ünsüzler yumuşak ünsüzdür.

1. Ünsüz Yumuşaması

Sonu:

p, ç, t, k

ünsüzlerinden biriyle biten bazı sözcükler ünlüyle başlayan ek aldığında:

p → b

ç → c

t → d

k → ğ / g

değişimi görülebilir.

1. Ünsüz Yumuşamasının Olmadığı Durumlar

Her p, ç, t, k ile biten sözcük yumuşamaz.

1. Ünsüz Benzeşmesi / Sertleşmesi

Sert ünsüzle biten bir sözcüğe:

c, d, g

ile başlayan bir ek geldiğinde bu sesler sertleşebilir.

c → ç

d → t

g → k

1. Ünsüz Yumuşaması – Ünsüz Benzeşmesi Farkı

1. Ünsüz Düşmesi

Bazı sözcükler ek aldığında veya türetilirken bir ünsüz düşebilir.

1. Ünsüz Türemesi

Bazı sözcüklerde birleşme veya ek alma sırasında yeni bir ünsüz ortaya çıkabilir.

1. Kaynaştırma Ünsüzleri

Türkçede iki ünlünün yan yana gelmesini önlemek amacıyla bazı ünsüzler kullanılabilir.

Hatırlatma: “YaŞaSıN”

1. Kaynaştırma “y”

Ünlüyle biten sözcük ile ünlüyle başlayan ek arasında görülür.

1. Kaynaştırma “ş”

Üleştirme sayı sıfatlarında görülebilir.

1. Kaynaştırma “s”

Üçüncü tekil kişi iyelik ekinden önce görülebilir.

1. Kaynaştırma “n”

Bazı zamir ve iyelik yapılarında ortaya çıkar.

1. Ulama

Ünsüzle biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan başka bir sözcük geldiğinde, konuşmada bu iki sözcüğün birbirine bağlanarak okunmasına ulama denir.

1. Ünlü Değişimi

Bazı sözcüklerde ek alma sırasında kökteki ünlü değişebilir.

1. Ses Olaylarını Bulma Yöntemi

Bir sözcükte ses olayı ararken önce sözcüğün kökünü ve aldığı eki belirle.

1. Bir Sözcükte Birden Fazla Ses Olayı

Bazı sözcüklerde aynı anda birden fazla ses olayı görülebilir.

1. “Kitabı” Sözcüğünün İncelenmesi

kitap + ı → kitabı

1. “Kitapta” Sözcüğünün İncelenmesi

kitap + da → kitapta

1. “Burnu” Sözcüğünün İncelenmesi

burun + u → burnu

1. “Başlıyor” Sözcüğünün İncelenmesi

başla + yor → başlıyor

1. “Hissetmek” Sözcüğünün İncelenmesi

his + etmek → hissetmek

1. “Arabaya” Sözcüğünün İncelenmesi

araba + a → arabaya

1. Ses Olaylarında Kökü Doğru Bulma

Örnek:

“ağacı”

ağaç + ı → ağacı

ç → c

Ünsüz yumuşaması vardır.

1. TYT’de Sık Sorulan Ses Bilgisi Kalıpları

1. Altı Çizili Sözcük Soruları

Soruda altı çizili sözcük verilmişse yalnızca görünen biçime bakmak yeterli değildir.

1. Ses Olayı Yoktur Soruları

Bu tip sorularda her seçeneği ayrı ayrı incele.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Ünsüz yumuşamasında sözcüğün son sesi değişir. • Ünsüz benzeşmesinde ekin ilk sesi değişir. • Ünlü düşmesinde sözcükteki bir ünlü kaybolur. • Ünlü daralması genellikle “-yor” ekiyle görülür. • Ünlü türemesinde sözcükte olmayan yeni bir ünlü ortaya çıkar. • Ünsüz türemesinde yeni bir ünsüz ortaya çıkar. • Kaynaştırma ünsüzleri y, ş, s, n’dir. • Ulama yalnız söyleyişte görülür, yazımı değiştirmez. • Tek heceli sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz. • Her p, ç, t, k ile biten sözcük ek aldığında yumuşamaz. • Bir sözcükte birden fazla ses olayı bulunabilir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Sözcüğün kökünü belirle.
2. Aldığı eki ayır.
3. Ekten önceki ve sonraki hâli karşılaştır.
4. Bir ses düşmüş mü kontrol et.
5. Bir ses değişmiş mi kontrol et.
6. Yeni bir ses oluşmuş mu kontrol et.
7. Değişiklik sözcükte mi ekte mi olmuş bak.
8. Soruda birden fazla ses olayı olup olmadığını kontrol et.

Konu Özeti

Büyük ünlü uyumu: Kalın ünlüleri kalın, ince ünlüleri ince ünlüler izler.

Ünlü düşmesi: burun → burnu

Ünlü daralması: başla + yor → başlıyor

Ünlü türemesi: az + cık → azıcık

Ünsüz yumuşaması: kitap → kitabı

Ünsüz benzeşmesi: kitap + da → kitapta

Ünsüz düşmesi: küçük + cük → küçücük

Ünsüz türemesi: his + etmek → hissetmek

Kaynaştırma: y, ş, s, n

Ünlü değişimi: ben → bana sen → sana

Ulama: Ünsüzle biten sözcüğün ardından ünlüyle başlayan sözcüğün bağlı okunması