TYT Türkçe Sözcükte Yapı Ders Notu

Sözcükte Yapı Ders Notu

Sözcükte yapı; kelimelerin köklerini, aldıkları ekleri ve yapı bakımından nasıl oluştuğunu inceler.

TYT’de özellikle kök bulma, yapım ve çekim eklerini ayırma, basit-türemiş-birleşik sözcükleri belirleme ve sözcük çözümleme soruları önemlidir.

1. Kök

Bir sözcüğün anlamlı ve daha küçük anlamlı parçalara ayrılamayan bölümüdür.

Örnek: kitaplık → kitap gözlük → göz yazıcı → yaz-

Kök ile sözcüğün anlamı arasında ilişki bulunmalıdır.

Örnek: balık sözcüğünün kökü “bal” değildir.

Çünkü “bal” ile “balık” arasında yapı bakımından anlam ilişkisi yoktur.

1. İsim Kökü

Varlık, kavram veya durum bildiren köklerdir.

Örnek: ev göz su taş yol

1. Fiil Kökü

İş, oluş veya hareket bildiren köklerdir.

Örnek: gel- yaz- oku- sev- bak-

Fiil köklerine “-mak / -mek” getirilebilir.

Örnek: gelmek yazmak okumak

1. Ortak Kök

Hem isim hem fiil olarak kullanılabilen ve anlamları arasında ilişki bulunan köklerdir.

Örnek: boya → isim boya- → fiil

göç → isim göç- → fiil

1. Sesteş Kök

Yazılışları aynı ancak anlamları farklı olan köklerdir.

Örnek: yüz → insanın yüzü yüz- → suda ilerlemek

Bu iki kullanım arasında anlam ilişkisi olmadığı için sesteş köktür.

1. Ortak Kök – Sesteş Kök Farkı

Ortak kök: Anlam ilişkisi vardır.

Sesteş kök: Anlam ilişkisi yoktur.

1. Yapım Eki

Köke veya gövdeye gelerek yeni bir sözcük oluşturan ektir.

Örnek: göz + lük → gözlük kitap + çı → kitapçı tuz + lu → tuzlu bil + gi → bilgi

Yapım eki sözcüğün anlamını değiştirir.

1. Yapım Eki Sözcüğün Türünü Her Zaman Değiştirir mi?

Hayır.

Örnek: göz → isim gözlük → isim

Burada sözcük türü değişmemiştir ancak yeni bir sözcük oluşmuştur.

Yapım ekinin temel özelliği yeni sözcük oluşturmasıdır.

1. İsimden İsim Yapan Ekler

İsim kök veya gövdelerinden yeni isimler oluşturur.

Örnek: göz + lük → gözlük kitap + çı → kitapçı insan + lık → insanlık

1. İsimden Fiil Yapan Ekler

İsimlerden fiil oluşturur.

Örnek: su + la- → sula- temiz + le- → temizle- baş + la- → başla-

1. Fiilden İsim Yapan Ekler

Fiillerden isim oluşturur.

Örnek: yaz- + ı → yazı bil- + gi → bilgi sev- + gi → sevgi uç- + ak → uçak

1. Fiilden Fiil Yapan Ekler

Bir fiilden yeni bir fiil oluşturur.

Örnek: yaz- + dır- → yazdır- gör- + üş- → görüş- aç- + ıl- → açıl- sev- + in- → sevin-

1. Gövde

Kökün yapım eki almış hâlidir.

Örnek: göz + lük → gözlük

göz → kök gözlük → gövde

Kök + yapım eki = gövde

1. Bir Sözcük Birden Fazla Yapım Eki Alabilir

Örnek: göz + lük + çü → gözlükçü

göz → kök gözlük → gövde gözlükçü → yeni gövde

1. Çekim Eki

Sözcüğün temel anlamını değiştirmeden cümlede başka sözcüklerle ilişki kurmasını sağlayan ektir.

Örnek: ev + ler ev + de ev + im gel + di gel + ecek

Çekim eki yeni sözcük oluşturmaz.

1. İsim Çekim Ekleri

Başlıca isim çekim ekleri:

• Çoğul eki • Hâl ekleri • İyelik ekleri • Tamlayan eki

1. Çoğul Eki

-lar / -ler

Örnek: evler kitaplar çocuklar

Çoğul eki çekim ekidir.

1. Hâl Ekleri

Belirtme: -ı / -i / -u / -ü

Örnek: kitabı okudu

Yönelme: -a / -e

Örnek: okula gitti

Bulunma: -da / -de / -ta / -te

Örnek: evde kaldı

Ayrılma: -dan / -den / -tan / -ten

Örnek: okuldan çıktı

1. İyelik Ekleri

Bir varlığın kime ait olduğunu gösterir.

Örnek: evim evin evi evimiz

1. Tamlayan Eki

İsim tamlamalarında tamlayan sözcüğe gelir.

Örnek: evin kapısı çocuğun kitabı

1. Fiil Çekim Ekleri

Fiillerin zaman, kip ve kişi özelliklerini gösterir.

Örnek: geldim gelecek okuyoruz yazmış

Bu ekler yeni sözcük oluşturmaz.

1. Yapım Eki – Çekim Eki Farkı

Yapım eki: Yeni sözcük oluşturur.

Çekim eki: Yeni sözcük oluşturmaz.

Örnek: göz + lük → yapım eki gözlük + ler → çekim eki

1. Sözcük Çözümleme

Örnek: kitapçılar

kitap + çı + lar

kitap → kök -çı → yapım eki -lar → çekim eki

1. Basit Sözcük

Yapım eki almamış sözcüktür.

Örnek: ev evler evde evimiz

Basit sözcük çekim eki alabilir.

Önemli: Basit sözcük, “hiç ek almamış sözcük” değildir.

1. Türemiş Sözcük

En az bir yapım eki almış sözcüktür.

Örnek: gözlük kitapçı tuzlu bilgi

Bir sözcük yapım eki aldıktan sonra çekim eki de alabilir.

Örnek: kitapçılardan

kitap + çı + lar + dan

-çı → yapım eki -lar → çekim eki -dan → çekim eki

Yapı bakımından türemiştir.

1. Birleşik Sözcük

İki veya daha fazla sözcüğün birleşerek yeni bir kavram oluşturmasıdır.

Örnek: gecekondu hanımeli bilgisayar ayakkabı

1. Basit – Türemiş – Birleşik Ayrımı

Basit: Yapım eki yok.

Türemiş: En az bir yapım eki var.

Birleşik: Birden fazla sözcük veya kök birleşmiş.

Örnek: evler → basit evci → türemiş gecekondu → birleşik

1. Çok Ek Alan Sözcük Her Zaman Türemiş Değildir

Örnek: evlerimizden

ev + ler + imiz + den

-lar/-ler → çekim eki -imiz → çekim eki -den → çekim eki

Yapım eki olmadığı için sözcük basittir.

1. Birden Fazla Yapım Eki

Örnek: kitaplıkçı

kitap + lık + çı

-lık → yapım eki -çı → yapım eki

Toplam iki yapım eki vardır.

1. Yapım ve Çekim Ekinin Birlikte Kullanımı

Örnek: gözlükçülerden

göz + lük + çü + ler + den

göz → kök -lük → yapım eki -çü → yapım eki -ler → çekim eki -den → çekim eki

Yapı bakımından türemiştir.

1. Fiil Çözümleme Örneği

Örnek: temizledik

temiz → isim kökü -le → isimden fiil yapan yapım eki -di → geçmiş zaman eki -k → kişi eki

Yapı bakımından türemiştir.

1. Ses Olayı Yapıyı Değiştirmez

Sözcük ek alırken ses olayı gerçekleşebilir.

Örnek: kitap + ı → kitabı burun + u → burnu

Ses olayının olması kök ve eklerin görevini değiştirmez.

1. Kökü Bulurken Dikkat Edilecek Nokta

Kök ile sözcük arasında anlam ilişkisi bulunmalıdır.

Örnek: “balık” → kökü “bal” değildir.

Sadece harf benzerliğine bakılmaz.

1. Kökün Türü Cümleye Göre Değişebilir

Örnek: Yüzü güneşte yandı. → yüz: isim kökü

Havuzda yüzdü. → yüz-: fiil kökü

1. TYT’de Sık Sorulan Sözcükte Yapı Konuları

• İsim kökü • Fiil kökü • Ortak kök • Sesteş kök • Yapım eki • Çekim eki • Gövde • Yapım eki sayısı • Çekim eki sayısı • Basit sözcük • Türemiş sözcük • Birleşik sözcük • Yapı bakımından farklı sözcük

Sık Karıştırılan Noktalar

• Kök ile sözcük arasında anlam ilişkisi bulunmalıdır. • Ortak kökte anlam ilişkisi vardır. • Sesteş kökte anlam ilişkisi yoktur. • Yapım eki yeni sözcük oluşturur. • Çekim eki yeni sözcük oluşturmaz. • Yapım eki sözcük türünü her zaman değiştirmez. • Kök + yapım eki = gövde. • Basit sözcük çekim eki alabilir. • En az bir yapım eki alan sözcük türemiştir. • Çok sayıda ek alan sözcük mutlaka türemiş değildir. • Birleşik sözcükte birden fazla kök veya sözcük birleşir.

Sözcükte Yapı Kısa Özeti

Kök: Sözcüğün temel anlamlı bölümü

İsim kökü: Varlık veya kavram bildirir.

Fiil kökü: İş, oluş, hareket bildirir.

Ortak kök: Anlam ilişkili isim-fiil kullanımı

Sesteş kök: Aynı biçim, farklı anlam

Yapım eki: Yeni sözcük oluşturur.

Çekim eki: Yeni sözcük oluşturmaz.

Gövde: Kök + yapım eki

Basit: Yapım eki yok.

Türemiş: Yapım eki var.

Birleşik: Birden fazla kök veya sözcük birleşmiş.

En önemli kural: Bir sözcüğün basit mi türemiş mi olduğunu belirlerken kaç ek aldığına değil, yapım eki alıp almadığına bak.