TYT Türkçe Sözcükte Yapı Konu Anlatımı

Sözcükte Yapı

Sözcükte yapı; kelimelerin köklerini, aldıkları ekleri ve bu eklerin sözcüğün anlamına veya görevine yaptığı etkileri inceler.

TYT’de bu konudan özellikle kök bulma, yapım ve çekim eklerini ayırt etme, basit-türemiş-birleşik sözcükleri belirleme ve bir sözcüğün yapısını çözümleme soruları gelir.

1. Sözcüğün Yapı Birimleri

Bir sözcük temel olarak:

• kök • gövde • yapım eki • çekim eki

bakımından incelenebilir.

1. Kök

Bir sözcüğün anlamlı ve daha küçük anlamlı parçalara ayrılamayan bölümüne kök denir.

1. İsim Kökü

Varlık, kavram veya durum bildiren köklere isim kökü denir.

İsim kökleri tek başına bir hareket veya oluş bildirmez.

1. Fiil Kökü

İş, oluş veya hareket bildiren köklere fiil kökü denir.

Fiil kökleri gösterilirken sonlarına kısa çizgi konabilir.

1. İsim Kökü – Fiil Kökü Farkı

1. Ortak Kök

Hem isim hem fiil olarak kullanılabilen ve iki kullanım arasında anlam ilişkisi bulunan köklere ortak kök denir.

1. Sesteş Kök

Yazılışları aynı ancak anlamları farklı olan köklerdir.

Bu iki kökün anlamları arasında ilişki olmadığı için ortak kök değil, sesteş köktür.

1. Ek

Sözcüklerin sonuna gelerek onların anlamını veya cümledeki görevini etkileyen parçalara ek denir.

Türkçede ekler temel olarak iki grupta incelenir:

• Yapım ekleri • Çekim ekleri

1. Yapım Eki

Köke veya gövdeye gelerek yeni anlamlı bir sözcük oluşturan ektir.

1. Yapım Eki Sözcüğün Türünü Her Zaman Değiştirir mi?

Hayır.

Yapım eki yeni sözcük oluşturur ancak sözcük türü her zaman değişmek zorunda değildir.

1. İsimden İsim Yapan Ekler

İsim kök veya gövdelerinden yeni isimler oluşturur.

1. İsimden Fiil Yapan Ekler

İsim kök veya gövdelerinden fiil oluşturur.

1. Fiilden İsim Yapan Ekler

Fiil kök veya gövdelerinden isim oluşturur.

1. Fiilden Fiil Yapan Ekler

Bir fiilden yeni bir fiil oluşturur.

1. Bir Sözcük Birden Fazla Yapım Eki Alabilir

Her yapım ekiyle yeni bir gövde oluşur.

1. Gövde

Bir kökün yapım eki almış hâline gövde denir.

1. Bir Gövde Yeniden Yapım Eki Alabilir

1. Çekim Eki

Sözcüğün temel anlamını değiştirmeden cümlede başka sözcüklerle ilişki kurmasını veya farklı görevler üstlenmesini sağlayan ektir.

1. İsim Çekim Ekleri

İsimlere gelen başlıca çekim ekleri:

• çoğul eki • hâl ekleri • iyelik ekleri • tamlayan eki • eşitlik eki

1. Çoğul Eki

“-lar / -ler” ekidir.

1. Hâl Ekleri

İsimlerin cümlede diğer sözcüklerle ilişki kurmasını sağlar.

Belirtme: -ı / -i / -u / -ü

Yönelme: -a / -e

Bulunma: -da / -de / -ta / -te

Ayrılma: -dan / -den / -tan / -ten

1. İyelik Ekleri

Bir varlığın kime veya neye ait olduğunu bildirir.

1. Tamlayan Eki

İsim tamlamalarında tamlayana gelir.

“evin” ve “çocuğun” sözcüklerindeki ekler tamlayan ekidir.

1. Fiil Çekim Ekleri

Fiillerin zaman, kip ve kişi özelliklerini gösteren ekler çekim ekidir.

1. Yapım Eki – Çekim Eki Farkı

1. Yapım ve Çekim Eklerini Ayırma

1. Basit Sözcük

Yapım eki almamış sözcüklere basit sözcük denir.

1. Türemiş Sözcük

En az bir yapım eki almış sözcüğe türemiş sözcük denir.

1. Türemiş Sözcük Çekim Eki de Alabilir

Sözcük yapım eki aldığı için türemiştir.

1. Birleşik Sözcük

İki veya daha fazla sözcüğün birleşerek yeni bir kavramı karşılamasıyla oluşan sözcüklerdir.

1. Birleşik Sözcüklerin Yazımı

Birleşik sözcüklerin yapı bakımından birleşik olması ile bitişik veya ayrı yazılması farklı konulardır.

1. Birleşik Fiiller

Birden fazla sözcüğün bir araya gelmesiyle birleşik fiiller oluşabilir.

Yapı sorularında sözcüğün nasıl oluştuğuna dikkat edilir.

1. Basit – Türemiş – Birleşik Ayrımı

1. Kökü Bulurken Yapılan En Büyük Hata

Bir sözcüğü yalnızca harflerine bakarak parçalamak yanlıştır.

Kök ile sözcüğün anlamı arasında ilişki bulunmalıdır.

1. Sözcüğün En Uzun Anlamlı Parçası Her Zaman Kök Değildir

Kök, sözcüğün yapım eki almamış temel bölümüdür.

1. Eklerin Sırası

Bir sözcükte yapım ve çekim ekleri birlikte bulunabilir.

Burada:

kitap → kök -çı → yapım eki -lar → çekim eki -dan → çekim eki

1. Yapım Ekiyle Oluşan Anlam Değişimi

Her yapım eki sözcükte yeni bir anlam oluşturmuştur.

1. Çekim Ekinde Anlamın Korunması

Bütün örneklerde temel kavram “kitap”tır.

1. “-lar / -ler” Her Zaman Yapım Eki Değildir

Çoğul bildiren “-lar / -ler” çekim ekidir.

Ancak sözcüğü değerlendirirken ekin cümledeki işlevine dikkat edilmelidir.

1. Ek ile Kök Arasında Ses Olayı Olabilir

Sözcük ek aldığında ses değişikliği gerçekleşebilir.

1. Sözcük Çözümleme Örneği

1. Fiil Çözümleme Örneği

1. Yapım Eki Sayısını Bulma

1. Çekim Eki Sayısını Bulma

1. Yapı Bakımından Aynı Sözcükler

Soruda iki veya daha fazla sözcüğün yapı bakımından aynı olup olmadığı sorulabilir.

1. Türemiş Sözcüğün Kökünü Bulma

1. Kökün Türünü Cümle Belirleyebilir

Aynı biçimde görünen kökler farklı anlamlarda kullanılabilir.

1. Yapım Ekinden Sonra Oluşan Bölüm Gövdedir

Bir sözcük art arda birden fazla yapım eki alabilir.

1. Çekim Eki Sözcüğün Yapısını Değiştirir mi?

Hayır.

Hepsi yapım eki almadığı için basittir.

1. TYT’de Sık Sorulan Sözcükte Yapı Kalıpları

Sık Karıştırılan Noktalar

• Kök ile sözcüğün anlamı arasında ilişki bulunmalıdır. • İsim kökü ile fiil kökü aynı şey değildir. • Ortak kökte anlam ilişkisi vardır, sesteş kökte yoktur. • Yapım eki yeni sözcük oluşturur. • Yapım eki sözcüğün türünü her zaman değiştirmek zorunda değildir. • Çekim eki yeni sözcük oluşturmaz. • Kök + yapım eki sonucunda gövde oluşur. • Basit sözcük ek almamış sözcük değildir; yapım eki almamış sözcüktür. • Basit sözcük birden fazla çekim eki alabilir. • En az bir yapım eki alan sözcük türemiştir. • Birleşik sözcük, birden fazla sözcüğün/kökün birleşmesiyle oluşur. • Ses olayları sözcüğün yapısal çözümlemesini ortadan kaldırmaz. • Çok sayıda ek görmek, sözcüğün mutlaka türemiş olduğu anlamına gelmez.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Sözcüğün anlamlı en temel bölümünü bul.
2. Kökün isim mi fiil mi olduğunu belirle.
3. Kökle sözcük arasında anlam ilişkisini kontrol et.
4. Ekleri kökten başlayarak sırayla ayır.
5. Her ek için “Yeni bir sözcük oluşturmuş mu?” diye sor.
6. Yeni sözcük oluşturuyorsa yapım eki olarak değerlendir.
7. Yalnızca cümlede görev veya ilişki kuruyorsa çekim eki olarak değerlendir.
8. Yapım eki yoksa basit, varsa türemiş olduğunu kontrol et.
9. Birden fazla kök veya sözcük birleşmişse birleşik yapıyı değerlendir.

Konu Özeti

Kök: Sözcüğün anlamlı en küçük temel bölümü

İsim kökü: Varlık veya kavram bildirir.

Fiil kökü: İş, oluş, hareket bildirir.

Ortak kök: İsim ve fiil kullanımları arasında anlam ilişkisi vardır.

Sesteş kök: Biçimleri aynı, anlamları farklıdır.

Yapım eki: Yeni sözcük oluşturur.

Çekim eki: Yeni sözcük oluşturmaz.

Gövde: Kök + yapım eki

Basit: Yapım eki yok.

Türemiş: En az bir yapım eki var.

Birleşik: Birden fazla sözcük/kök birleşmiş.