TYT Tarih İlk ve Orta Çağlarda Türk Dünyası Ders Notu

İlk ve Orta Çağlarda Türk Dünyası – Ders Notu

Orta Asya ve Bozkır

Orta Asya’nın bozkır koşulları hayvancılık ve konargöçer yaşamı öne çıkardı. Yaylak-kışlak hareketi, at yetiştiriciliği ve hızlı süvari birlikleri bu yaşam biçimiyle bağlantılıdır.

Konargöçerlik; tarım, ticaret ve madenciliğin hiç yapılmadığı anlamına gelmez.

İlk Kültür Çevreleri

Anav, Afanasyevo, Andronovo, Karasuk ve Tagar gibi kültür çevreleri erken dönem Orta Asya tarihini anlamada arkeolojik buluntularıyla önemlidir.

Asya Hun

• Teoman
• Mete Han
• Onlu sistem
• Çin ile siyasi-ekonomik mücadele
• İpek Yolu

Kavimler Göçü ve Avrupa Hun

375’te Hunların batıya yönelişi Avrupa’daki büyük göç hareketlerini hızlandırdı.

Sonuçlar:

• etnik yapı değişti,
• yeni siyasi oluşumlar ortaya çıktı,
• Roma dünyası sarsıldı,
• feodal eğilimler güçlendi.

Avrupa Hunlarının en güçlü hükümdarı Attila’dır.

Kök Türkler

I. Kök Türk:

• 552
• Bumin Kağan
• Türk adını devlet adı olarak ilk kullanan Türk devleti
• Batıda İstemi Yabgu
• İpek Yolu mücadelesi

II. Kök Türk:

• 682
• Kutluk Kağan
• Bilge Kağan
• Kül Tigin
• Tonyukuk
• Orhun Yazıtları

Orhun Yazıtları bağımsızlık, devlet yönetimi ve kağan-halk ilişkisi hakkında birinci elden bilgi verir.

Uygurlar

• 744
• Bögü Kağan
• Maniheizm
• yerleşik yaşam
• şehirleşme
• tarım ve ticaret
• yazılı sözleşmeler
• kâğıt, matbaa, mimari ve resim

Devlet Kavramları

Kut → yönetme yetkisinin ilahi kaynağı Töre → hukuk düzeni Kurultay → danışma meclisi İkili teşkilat → doğu-batı yönetimi

Hanedanın yönetimde hak sahibi görülmesi taht mücadelelerini artırabilir.

Toplum

Oguş → urug → boy → budun → il

Hatun siyasi hayatta etkili olabilir; kurultaya katılabilir ve elçi kabul edebilir.

Ordu

• ordu-millet
• onlu sistem
• atlı süvari
• Turan/hilal taktiği

Ekonomi

Hayvancılık temeldir; tarım, ticaret, madencilik ve el sanatları da vardır. İpek Yolu hem ekonomik gelir hem siyasi üstünlük sağlar.

İnanç

Gök Tanrı inancı yaygındır.

Yuğ → cenaze töreni Kurgan → mezar Balbal → mezar çevresine dikilen taş

Diğer Türk Toplulukları

Hazar → dinî hoşgörü, Musevilik Avar → Avrupa, İstanbul kuşatmaları Karluk → Talas Savaşı Bulgar → İtil ve Tuna Kırgız → Uygur Devleti’nin yıkılışı, Manas Peçenek/Kıpçak → Doğu Avrupa ve Bizans çevresi Macar → Orta Avrupa

Sık Ayrımlar

• Asya Hun ≠ Avrupa Hun
• I. Kök Türk ≠ II. Kök Türk
• Kut ≠ töre
• Kurultay ≠ modern parlamento
• İkili teşkilat yönetimi kolaylaştırır ama bölünme riski taşır
• Uygur sorularında Maniheizm + yerleşik yaşam birlikte düşünülür
• Orhun Yazıtları Uygur değil II. Kök Türk dönemidir

İlk ve Orta Çağlarda Türk Dünyası Kısa Özet

Bozkır coğrafyası konargöçer yaşamı, hayvancılığı ve atlı askerî yapıyı geliştirdi. Asya Hunlarda Mete Han ve onlu sistem; Avrupa Hunlarında Attila; Kök Türklerde Türk adının devlet adı olarak kullanılması ve Orhun Yazıtları; Uygurlarda Maniheizm ve yerleşik kültür öne çıkar. Yönetimde kut, töre, kurultay ve ikili teşkilat temel kavramlardır. Göçler ve diğer Türk toplulukları, Türk tarihinin Orta Asya dışına yayılmasını sağlamıştır.