Çevre Sorunlarının Önlenmesine Yönelik Politika ve Uygulamalar — Konu Anlatımı

Çevre Sorunlarının Önlenmesine Yönelik Politika ve Uygulamalar — 12. Sınıf Coğrafya

1. Çevre sorunları neden politika ve uygulama gerektirir?

Doğal çevrenin sınırlı bir yenilenme kapasitesi bulunur. Üretim, ulaşım, kentleşme ve tüketim sırasında doğaya verilen atıklar bu kapasiteyi zorladığında hava, su ve toprak kirliliği; iklim değişikliği; biyoçeşitlilik kaybı gibi sorunlar belirginleşir. Bu sorunları azaltmak için yalnızca bireysel iyi niyet yeterli değildir: çevreyi koruyan **kuralların**, finansman olanaklarının, kurumlar arası iş birliğinin ve toplumun katılımının birlikte işlemesi gerekir. Buna **çevre politikası** denir. Politika, neyin korunacağını ve hangi hedefe ulaşılacağını belirler; uygulama ise bu hedefi somut eyleme dönüştürür.

MEB kitabı, ülkelerin çevre sorunları karşısında özellikle **1970'ten itibaren** daha çok endişe duymaya başladığını belirtir. Sanayileşmiş toplumlarda kirlenmenin belirginleşmesi, müdahale yöntemlerinin geliştirilmesini hızlandırmıştır. ABD ve Avrupa'da atık suların arıtılmasını amaçlayan **Temiz Su Yasaları** yaklaşımı buna örnektir. Buradaki mantık, kirlilik ortaya çıktıktan sonra yalnızca sonuçlarını gidermek yerine kirletici akışı azaltmak ve su kalitesini izlemektir.

1.1. Bir politika neden ülkeden ülkeye değişir?

Ülkelerin sanayi yapısı, enerji ihtiyacı, sermayesi, çevre sorunlarının türü ve yönetim olanakları farklıdır. Dolayısıyla her ülkede aynı aracın aynı sonucu sağlaması beklenmez. Sanayi kirliliği yaşayan bir ülkede atık su denetimi; orman alanları tehdit altında olan bir bölgede restorasyon ve yerel geçim olanakları; yüksek karbon salımı yapan bir ekonomide enerji verimliliği ve emisyon azaltımı ön plana çıkabilir. Kitaptaki ABD, Birleşik Krallık, Çin, Polonya, Cezayir ve Türkiye örnekleri bu çeşitliliği somutlaştırır.

2. Çevrenin korunmasında erken uygulamalar

2.1. Temiz Su Yasaları

Kitap, ABD ve Avrupa'da atık su arıtımını geliştirmeye yönelik Temiz Su Yasalarını birbirine benzeyen uygulamalar olarak verir. Ortak yön; suyun insan etkinlikleri sonucu kirlenmesini sınırlamak ve atık suyun çevreye bırakılmasından önce arıtılmasına önem vermektir. Buradan “bütün ülkelerde yasaların içeriği aynıdır” sonucu çıkarılamaz; benzer olan **çevresel amaç ve yaklaşım**dır.

2.2. Millî park hareketi ve koruma alanları

Doğal çevreyi koruma yaklaşımının tarihî örneği, **1872'de ABD'deki Yellowstone Ulusal Parkı** ile başlayan millî park hareketidir. Bu hareket daha sonra dünyanın farklı bölgelerine yayılmıştır. Koruma alanının temel mantığı, korunması gereken doğal varlıkların yoğun ve denetimsiz kullanımdan zarar görmesini engellemektir. Su yasaları kirliliğin denetlenmesiyle, millî parklar ise değerli alanların korunmasıyla ilişkilidir; ikisi aynı uygulama değildir.

3. Ekonomik gelişmişlik ve çevre performansı

MEB kitabındaki **2022 Çevresel Performans Endeksi (EPI)** grafiğinde kişi başına düşen GSMH ile çevresel performans arasında **genel olarak olumlu bir ilişki** görülür. Çevre sorunlarıyla mücadele etmek; izleme, arıtma tesisi, nitelikli personel, araştırma ve altyapı gibi maliyetler gerektirir. Ekonomik olanakların artması bu yatırımları kolaylaştırabilir. Ancak grafik tek başına gelirin çevre başarısını otomatik olarak belirlediğini göstermez.

Grafikte Danimarka, Birleşik Krallık, Almanya ve Fransa gibi ülkeler görece yüksek EPI değerleriyle yer alır. Aynı zamanda kişi başına geliri yüksek olup EPI puanı görece daha düşük görünen ülkeler de vardır; **Katar** örneği, “zenginlik = otomatik çevre başarısı” sonucunun yanlışlığını anlamayı sağlar. Düşük gelir grubunda bulunan ülkelerde çevre yatırımlarına ayrılabilecek kaynağın sınırlı oluşu performansı azaltabilse de toplumsal katılım, denetim ve sürdürülebilir planlama hâlâ önemlidir.

4. ABD: enerji verimliliği ve kurumsal iş birliği

Kitabın ABD örneğinde “**Sorumlu Üretim ve Tüketim**” ile “**Uygun Fiyatlı ve Temiz Enerji**” hedefleri ön plana çıkar. Enerji tasarrufu, enerji tüketiminin ölçülmesi ve verimliliğin artırılması bu yaklaşımın temel parçalarıdır. Kitapta **2030'a kadar enerji verimliliğinin iki katına çıkarılmasının planlandığı** aktarılır; bu ifade kitabın söz ettiği hedeftir, gerçekleşmiş bir sonuç değildir.

Enerji ölçümü önemlidir: Bir fabrika ne kadar enerji kullandığını, kaybın hangi süreçte oluştuğunu ölçmezse tasarruf olanağını belirlemekte zorlanır. Bu nedenle ölçüm → verimsiz noktanın belirlenmesi → iyileştirme → yeniden ölçüm zinciri etkili bir uygulama örneğidir. Kitap, **ABD Çevre Koruma Ajansını** kamu-özel sektör iş birliğinin çevre politikalarındaki kurumsal örneklerinden biri olarak gösterir.

5. Birleşik Krallık: karbon bütçesi ve düşük emisyonlu dönüşüm

Kitaba göre Birleşik Krallık, AB'den ayrıldıktan sonra çevre politikasında bazı düzenlemelere gitmiştir. Yenilenebilir enerjinin üretimdeki payını artırmak ve **karbon salımı düşük araçlara** geçişi desteklemek bu yaklaşımın parçalarıdır. Öne çıkan uygulama **Karbon Bütçesi**dir: karbon salımını **beşer yıllık dönemler** içinde azaltmayı hedefler. Burada “bütçe” sözcüğü doğrudan para miktarına değil, belirlenen dönemdeki emisyon sınırına/hedefine işaret eder.

Karbon salımını bir anda sınırsız miktarda azaltmak yerine dönemler tanımlamak, hedeflerin izlenmesini ve sonuçlarının karşılaştırılmasını kolaylaştırır. Kitap ayrıca Birleşik Krallık'ta yerel yönetimler, Çevre Ajansı ve Ulusal Sağlık Hizmeti temsilcileriyle ilişkilendirilen **Yerel Dayanıklılık Forumu**nu kamu–özel sektörün ve kurumların iş birliği bağlamında örnekler. Kitaptaki karbon vergisine ilişkin değerlendirmeler, o dönemki düzenleme ve taleplerin anlatımıdır; bugünkü hukukî durumla aynı kabul edilmemelidir.

6. Çin: kalkınma–koruma gerilimi ve ekolojik tamponlar

Kitap, Çin'in **2008'de Ekoloji ve Çevre Bakanlığını** kurduğunu belirtir. Çin örneğinin temel sorunu; **kısa vadeli ekonomik kalkınma hedefiyle uzun vadeli çevreyi koruma hedefi arasında gerilim yaşanması**dır. Bir taraftan üretimi artırırken diğer taraftan kirliliği azaltma gereği, uygulamaların eş güdümlü planlanmasını zorunlu kılar.

Bu kapsamda kitap; **Çinghay–Tibet Platosu** ile **kuzey orman kuşaklarında** ekolojik tampon bölgeler oluşturma planlarına değinir. Ekolojik tampon, baskıyı azaltarak hassas ekosistemlerin korunmasına katkı sağlamayı amaçlayan alan düzenlemesi olarak düşünülebilir. Kitaba göre Çin, **2060'a kadar karbon nötrlüğüne yönelik çaba göstermeyi** ve karbon vergisi benzeri araçlarla emisyonları sınırlamayı açıklamıştır. “2060 karbon nötr hedefi” ile “2008'de bakanlık kurulması” farklı türde iki bilgidir: biri ileriye dönük hedef, diğeri kurumsal düzenlemedir.

7. Üç ülkenin politika karşılaştırması

| Ülke | Kitapta öne çıkan araç | Temel hedef / sorun | | --- | --- | --- | | ABD | Enerji ölçümü, enerji tasarrufu, verimlilik | Daha verimli üretim ve enerji kullanımı | | Birleşik Krallık | Beş yıllık karbon bütçesi, düşük emisyonlu ulaşım | Karbon salımını planlı dönemlerle azaltmak | | Çin | Ekolojik tampon bölgeler, emisyon düzenlemeleri | Ekonomik büyüme ile ekosistem korumasını bağdaştırmak |

Üç ülkenin ortak yönü; **yeşil enerjiye ve karbon salımını azaltmaya önem vermeleri**, ayrıca kamu kurumlarıyla özel kesim arasında iş birliği oluşturmaya yönelmeleridir. Farklılık ise öncelikli aracın ülkenin ihtiyaçları ve kurumsal koşullarına göre seçilmesidir. Kitabın anlatısında ABD enerji tasarrufunda öne çıkarken Çin yenilenebilir enerji üretiminde güçlü bir örnek olarak sunulur; bunu belirli bir yılın evrensel ve değişmez sıralaması gibi okumamak gerekir.

8. Polonya: “Kirleten Öder” ilkesi ve çevre finansmanı

8.1. Sorunun ortaya çıkışı

MEB kitabına göre **1980'lerin sonunda** Polonya'da ciddi kirlilik yaşanmaktaydı. Halkın **%30'undan fazlası** ekolojik risk taşıyan alanlarda yaşamak zorunda kalmış; nehirlerin **%35'inden fazlası** endüstriyel kullanıma uygun olmamıştır. Pek çok şehirde hava kirliliği de ciddi düzeydedir. Para cezaları uygulanmasına karşın **yüksek enflasyon nedeniyle cezanın caydırıcılığı aşınmıştır**. Bu nedenle yalnız ceza koymak değil, kaynağı istikrarlı yöneten bir finansman kurumu kurmak gerekmiştir.

8.2. Fonun işleyişi: ceza, kredi ve geri dönüş

Bağımsız **Ulusal Çevre Koruma ve Su Yönetimi Fonu**, çevreyi bilinçsiz kullananlardan elde edilen para cezalarını toplar. Kitapta fonun yıllık yaklaşık **300 milyon avro** gelire sahip olduğu belirtilir. Gelirin önemli bir bölümü çevre yatırımlarına **kredi** olarak yöneltilir. Kredi geri ödemeleri yeni çevre projelerinde tekrar kullanılabilir. Böylece fon, kendi kaynaklarını yeniden devreye sokabilen bir **döner fon** niteliği kazanır. Ekoloji eğitimine finansman sağlamak da uygulamanın parçasıdır.

**Neden “Kirleten Öder”?** Çünkü kirliliğin maliyetini tüm topluma dışarıdan yüklemek yerine kirlenmeye neden olan faaliyete mali sorumluluk bağlanır. Bu tutar doğrudan tüketilip bitirilmeyip çevre yatırımlarına döndürüldüğünde koruma kapasitesi artabilir. Kitap, Dünya Bankası, OECD ve AB gibi kuruluşların sistemi desteklediğini söyler; bu kuruluşları fonun tek kurucusuymuş gibi değerlendirmek yanlıştır.

9. Cezayir: Tilimsân Model Ormanı

MEB kitabında Cezayir'in **Tilimsân Model Ormanı** projesi; ekosistem restorasyonu, biyoçeşitliliğin korunması ve **yerel geçim kaynaklarının desteklenmesi**ni birleştiren uygulama olarak verilir. Projede **30 kişiye eğitim verilerek Mısır akbabasının korunması** desteklenmiştir. Ayrıca kadınların aktif olduğu bir kooperatif kurulmuş; **tıbbi ve aromatik bitki fidanlığı** ile **yağ damıtma tesisinin yönetimi** kooperatifin faaliyetleri arasında yer almıştır.

Bu modelde doğa koruma ile ekonomi birbirinin karşıtı sayılmaz. Ekosistemi koruyacak yerel bilgi ve istihdam güçlendiğinde korumaya katılım ve sahiplenme artabilir. Ancak “bir kooperatif kuruldu, bu nedenle tüm ülkede biyoçeşitlilik sorunu çözüldü” gibi çok geniş bir sonuca varılamaz. Verilen örnek, **yerel ölçekte bütünleşik çözümü** gösterir.

10. Türkiye: Sıfır Atık Projesi

10.1. Temel yaklaşım ve etkiler

**Sıfır Atık**, yalnızca atıkları bir kutuda toplamak değildir. Projenin mantığı; **israfı önleme → kaynakları verimli kullanma → atık oluşumunu önleme veya azaltma → oluşan atığı kaynağında ayrı toplama → geri kazanma** zinciridir. Öncelik, atığın ortaya çıkışını azaltmaktır. Geri dönüşüm ise atık oluştuktan sonra yürütülen önemli bir adımdır.

Kitaptaki **2017–2020** dönemine ilişkin verilere göre **24 milyon ton** geri dönüştürülebilen atıktan **30 milyar lira gelir** sağlanmış; **3 milyon ton sera gazı salımı** engellenmiştir. Yaklaşık **140 bin kurum ve kuruluş** sisteme katılmış, **15 milyon kişiye** çeşitli eğitimler verilmiştir. Kitaba göre Türkiye, projeyle **2022'de Akdeniz Parlamenter Asamblesi (AKDENİZ-PA)** tarafından ödüllendirilmiştir. Bunlar kitapta verilen tarihli sonuçlardır; güncel toplam olarak sunulamaz.

10.2. Sıfır Atık'ın yedi aşamalı yol haritası

1. **Odak noktalarının belirlenmesi:** Süreci takip edecek sorumlu kişi veya birimler belirlenir.
2. **Durum tespiti:** Mevcut atık türleri, miktarları ve süreçleri gözden geçirilir.
3. **Planlama:** Hedefler, sorumluluklar, takvim ve yöntem belirlenir.
4. **İhtiyaçların belirlenmesi ve temin:** Gerekli kutular, alanlar, araçlar ve diğer kaynaklar sağlanır.
5. **Eğitim ve bilinçlendirme:** Katılan kişiler hangi atığı nereye ayıracağını ve sistemin neden gerekli olduğunu öğrenir.
6. **Uygulama:** Ayrı toplama, azaltım ve geri kazanım süreçleri işletilir.
7. **Raporlama:** Sonuçlar kaydedilir, başarı ve eksikler değerlendirilir.

Bu sıralama bir mantık zinciridir: **Önce sorumlu ve mevcut durum, ardından plan ve ihtiyaçlar; sonra eğitim ve uygulama, en sonda raporlama.** Uygulama sonrası izleme yeni iyileştirmelere veri sağlar.

11. Çevrenin korunmasında bireysel sorumluluklar

MEB kitabındaki Görsel 4.4, bireylerin uygulayabileceği beş başlıca davranış sıralar:

• **Çevre dostu ürün satın almak:** Tüketicinin tercihleri, işletmeleri daha az çevresel zarar oluşturan ürünlere yönlendirebilir.
• **Geri dönüşüm:** Plastik, metal, kâğıt, cam ve elektronik ürünleri uygun biçimde ayrı biriktirerek geri kazanımı desteklemek.
• **Aşırı tüketimden kaçınmak:** Gereksiz ışıkları kapatmak, suyu boşa harcamamak, ihtiyaç kadar gıda almak.
• **Bireysel alışveriş çantası kullanmak:** Tek kullanımlık plastik poşet ihtiyacını azaltmak.
• **Organik ve yerel ürünleri tercih etmek:** Yerel çiftçileri destekleyebilmek ve ürünlerin uzak mesafelerden taşınması için gereken enerjiyi azaltabilmek.

Bireysel kararlar sistemli politikaların yerine geçmez ama onları tamamlar. Örneğin evde atıkların ayrı toplanması, yerel yönetim uygun toplama ve geri kazanım altyapısı sağlamıyorsa tek başına yeterli sonuç oluşturmaz. Tersine yalnızca tesis kurmak, vatandaşların katılımı olmadan kaynakta ayırma başarısını sınırlayabilir.

12. MEB'nin proje temelli öğrenme uygulaması

Kitapta öğrenciye sürdürülebilir çevre için özgün bir proje geliştirmesi önerilir. Sekiz aşama şöyledir: **(1)** uygun konuyu belirleme; **(2)** bilimsel yöntemi seçme; **(3)** güvenilir kaynaklardan bilgi toplama; **(4)** bilimsel verilerle özgün uygulamayı tasarlama; **(5)** deneme yapıp süreci kayıt altına alma; **(6)** sonuçlardan tablo, grafik, harita veya metin oluşturma; **(7)** bilimsel raporu başlık–amaç, giriş, yöntem, bulgular, tartışma, sonuçlar ve kaynakça sırasıyla düzenleme; **(8)** projenin sunumunu gerçekleştirme.

13. Çok adımlı sınav örnekleri

Örnek 1: Ekonomi, çevre ve sosyal etkiyi aynı soruda yorumla

**Soru:** Sanayi kirliliği yaşayan X ülkesi, cezalardan gelen geliri bağımsız fonda topluyor; bu fondan arıtma tesislerine kredi sağlıyor; kredi dönüşlerini yeni yatırımlara aktarıyor. Hangi ülke modeline benzer ve hangi iki mekanizma vardır?

**Çözüm:** (1) Kirletenin mali sorumluluğu → **Kirleten Öder**. (2) Kredi geri dönüşünün tekrar yatırılması → **döner fon**. (3) Bu iki mekanizmayı birlikte kullanan kitap örneği → **Polonya**. Yalnız “ceza kesiliyor” diyerek durmak çözüm zincirinin son adımını kaçırır.

Örnek 2: Koruma ve üretim ilişkisi

**Soru:** Bir ülke koruma bölgesi oluştururken yerel halk için fidanlık ve yağ damıtma kooperatifi kuruyor, tehdit altındaki bir kuşun korunmasına eğitim desteği veriyor. Hangi politika mantığını yansıtır?

**Çözüm:** Koruma, yerel ekonomiden koparılmamıştır. Eğitim, tür koruma, kadın istihdamı ve yerel gelir birlikte desteklenmektedir. Bu **Cezayir Tilimsân Model Ormanı** yaklaşımına benzer. Salt orman sahasını kapatma ya da yalnız vergi toplama değildir.

Örnek 3: Sıfır Atık'ta iki oranı birbirine karıştırma

**Soru:** Kitaptaki 2017–2020 verilerinde 24 milyon ton geri dönüştürülebilir atık ve 3 milyon ton engellenen sera gazı verilir. Bunların sayısal oranı nedir?

**Çözüm:** 3/24 = **0,125**. Bir başka ifadeyle raporlanan toplamlar bakımından geri kazanılan atığın her tonu başına **0,125 ton engellenmiş sera gazı salımı** düşer. Bu bir oran hesabıdır; her ürün için eşit salım azaltımı kanıtı değildir. Gelir de sorulursa 30 milyar / 24 milyon = **1.250 TL/ton** bulunur.

Örnek 4: Ülkeleri tek özellikten değil araçtan ayır

**Soru:** I. Beşer yıllık karbon emisyon planı; II. Enerji tüketim ölçümüyle tasarruf; III. Ekolojik tampon bölgeler. Kitaptaki ülke sıralaması nedir?

**Çözüm:** I → Birleşik Krallık; II → ABD; III → Çin. Çünkü politikaların **ortak amacı** emisyon ve çevresel baskıyı azaltmak, ancak **ayırt edici araçları** farklıdır.

Sık Karıştırılan Noktalar

1. **Ekonomik büyüklük ve EPI aynı şey değildir:** 2022 grafiği genel eğilim gösterir, zorunlu bire bir sıralama vermez.
2. **Karbon bütçesi ve vergi aynı mekanizma değildir:** Bütçe dönemsel emisyon hedefi, vergi mali teşviktir.
3. **Enerji tasarrufu ile yenilenebilir üretim farklıdır:** İlki gereksiz tüketimi azaltır; ikincisi kaynağı değiştirir.
4. **Polonya'nın fonu yalnız ceza kesmekten ibaret değildir:** Çevre kredileri ve geri ödemeler temel mekanizmadır.
5. **Cezayir örneğinde yalnız ağaçlandırma yoktur:** Tür koruma, eğitim, kooperatif ve yerel geçim birlikte ele alınır.
6. **Sıfır Atık yalnız geri dönüşüm değildir:** Önleme, azaltma, ayırma ve geri kazanım bütünüdür.
7. **2017–2020 verileri güncel toplam değildir:** Veriler belirtilen tarih aralığı için okunmalıdır.
8. **Projede raporlama, uygulamanın önüne geçmez:** Ölçülen sonuçlar raporlanır.
9. **Bireysel davranış ile devlet politikası birbirinin alternatifi değildir:** Birlikte işlediğinde etki artar.
10. **Çevre koruma politikaları aynı soruna tek tip cevap vermez:** Yerel sorun ve kapasite çözümü belirler.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. **Sorun türünü belirle:** Su kirliliği mi, karbon salımı mı, orman kaybı mı, atık mı?
2. **Araç–amaç ilişkisini kur:** Arıtma suyu; karbon bütçesi emisyonu; restorasyon habitatı; Sıfır Atık atığı hedefler.
3. **Ülke ipuçlarını eşleştir:** ABD–enerji verimliliği; Birleşik Krallık–beş yıllık karbon bütçesi; Çin–ekolojik tampon; Polonya–döner fon; Cezayir–Tilimsân; Türkiye–Sıfır Atık.
4. **Veri yılına dikkat et:** EPI 2022, Türkiye Sıfır Atık sonuçları 2017–2020, Çin'in karbon nötrlüğü yönündeki 2060 beyanı ve ABD'nin 2030 planı farklı zaman türleridir.
5. **Yüzdelerin kapsamını kontrol et:** Polonya'nın %30 ve %35 değerleri farklı büyüklükleri temsil eder; birbirinden çıkarılarak çevre başarısı hesaplanamaz.
6. **Sıralama varsa süreci izle:** Sıfır Atık'ta odak noktası → durum tespiti → planlama → ihtiyaç → eğitim → uygulama → raporlama.
7. **Aşırı genellemeyi ele:** “Geliri yüksek her ülke en yüksek EPI'ye sahiptir” veya “geri dönüşüm çevre sorununu tek başına çözer” gibi tümel hükümler yanlıştır.

Konu Özeti

• 1970'ten itibaren çevre sorunları çok sayıda ülkede politika önceliği kazanmıştır.
• Temiz Su Yasaları ve 1872 Yellowstone örneği, farklı koruma araçlarının tarihsel örnekleridir.
• 2022 EPI grafiği ekonomik gelişmişlik ve çevre performansı arasında **genel** ilişki gösterir; otomatik eşitlik göstermez.
• ABD: enerji tasarrufu, enerji ölçümü ve verimlilik; Birleşik Krallık: düşük emisyonlu dönüşüm ve beş yıllık karbon bütçesi; Çin: büyüme–koruma gerilimi, tampon alanlar ve emisyon hedefleri.
• Polonya: “Kirleten Öder” ve kredileri yeniden yatırımlara döndüren bağımsız çevre fonu.
• Cezayir: Tilimsân Model Ormanı ile tür koruma, eğitim, yerel kooperatif ve kırsal istihdam.
• Türkiye: Sıfır Atık; atık önleme, kaynağında ayrı toplama, geri kazanım ve yedi aşamalı kurumsal sistem.
• Bireyler çevre dostu tüketim, geri dönüşüm, tasarruf, tekrar kullanılabilir çanta ve yerel ürünlerle katkı sunabilir.
• Bilimsel proje; sorunu tanımlama, araştırma, deneme, ölçme, rapor ve sunum aşamalarıyla geliştirilir.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• [ ] Çevre politikasını somut uygulamadan ayırt edebilmek.
• [ ] Temiz Su Yasalarının ve millî park hareketinin amacını açıklayabilmek.
• [ ] Gelir ile EPI arasındaki ilişkiyi aşırı genellemeye kaçmadan yorumlamak.
• [ ] ABD, Birleşik Krallık ve Çin uygulamalarını araç–hedef eşleştirmesiyle karşılaştırmak.
• [ ] Polonya döner fonunda ceza, kredi ve geri ödemelerin sırasını kurmak.
• [ ] Cezayir Tilimsân örneğinde biyoçeşitlilik ve yerel kalkınmanın bağını açıklamak.
• [ ] Sıfır Atık verilerinin yılını ve birimlerini doğru kullanmak, oran hesaplamak.
• [ ] Yedi aşamalı Sıfır Atık yol haritasını sıralamak.
• [ ] Bireysel sorumlulukları uygulama örnekleriyle açıklamak.
• [ ] Bir çevre projesinin ölçülebilir ve bilimsel biçimde tasarlanmasını değerlendirmek.