Alkoller Ders Notu

Alkoller — Ders Notu

Alkol koşulu ve sınıflandırma

**Alkol:** Bir veya daha çok –OH grubunun **sp³ karbon atomuna** bağlı olduğu organik bileşiktir. –OH, doğrudan çift bağ karbonuna ya da benzen halkasına bağlıysa aynı tanım uygulanmaz. **Monoalkol** bir –OH, **polialkol** birden fazla –OH içerir. Basit monoalkol serisi **CₙH₂ₙ₊₁OH** biçimindedir. **CH₃OH metanol**, **C₂H₅OH etanol**, **HOCH₂CH₂OH glikol**, **HOCH₂CH(OH)CH₂OH gliserin** örnekleridir.

–OH’nin bağlı olduğu **alfa karbona** bir alkil bağlıysa **primer**, iki alkil bağlıysa **sekonder**, üç alkil bağlıysa **tersiyer** alkol denir. Örnekler: **CH₃CH₂CH₂OH primer 1-propanol**; **CH₃CH(OH)CH₃ sekonder 2-propanol**; **(CH₃)₃COH tersiyer 2-metil-2-propanol**.

Adlandırma

–OH’yi içeren en uzun zinciri seçin; –OH’ye en yakın uçtan numaralandırın. Yan grupların yerini ve –OH’nin numarasını gösterip köke **-ol** ekleyin: **2-metil-1-pentanol**. Çok sayıda hidroksilde yerler ve **diol/triol** ekleri belirtilir: **1,2-etandiol**, **1,2,3-propantriol**. Halkada –OH bağlı karbon 1 numaradır; yalnız –OH varsa **siklobütanol**, yan grupla **2-metilsiklobütanol**. Çoklu bağ varsa konumu da ad içinde bulunur: **3-pentin-2-ol**. Yaygın isimde alkil adı + alkol: **metil alkol**, **etil alkol**.

Fiziksel özellikler

–OH hidrofil ve karbon zinciri hidrofob bölümdür. Alkoller suyla hidrojen bağı kurar; kısa zincirliler suda iyi çözünür. Moleküler çözündüklerinden **elektrolit değildir**. Monoalkolde zincir uzadıkça çözünürlük düşer; aynı karbon sayısında –OH sayısının artması çözünürlüğü ve kaynama noktasını yükseltir. Aynı karbon sayılı hidrokarbonlara göre hidrojen bağı nedeniyle daha yüksek kaynarlar. Monoalkolde molekül kütlesi arttıkça, Van der Waals etkileriyle kaynama noktası yükselir; aynı karbon sayılı monoalkolde dallanma artınca düşer.

**Kitap verileri:** Metanol **64 °C**, etanol **78 °C**, 1-propanol **97 °C**, 1-bütanol **118 °C**. Üç karbonlu 1-propanol **97 °C**, 1,2-propandiol **188 °C**, 1,2,3-propantriol **290 °C**. Dört karbonlu izomerler: 1-bütanol **118 °C**, 2-bütanol **100 °C**, 2-metil-2-propanol **83 °C**.

Yükseltgenme

**Primer:** alfa karbonda iki H → önce **aldehit**, sonra **karboksilik asit**. **Sekonder:** alfa karbonda bir H → **keton**. **Tersiyer:** alfa karbonda H yok → kitapta verilen yükseltgenme tepkimesi gerçekleşmez. –OH sayısı ile primer/sekonder/tersiyer sınıfını karıştırmayın.

Üretim, kullanım ve güvenlik

**Metanol (odun alkolü)** CO + 2H₂ tepkimesiyle endüstride üretilebilir; çözücü, antifriz, yakıt ve yapıştırıcı alanında kullanılır. **Zehirlidir; körlük ve ölüme yol açabilir.** **Etanol (tahıl alkolü)** fermantasyonla, etilenin suyla tepkimesiyle ya da etil halojenür + seyreltik baz tepkimesiyle elde edilir; kolonya, parfüm, ilaç, antiseptik ve biyoyakıt alanındadır. Sağlığa zararlı etkileri göz ardı edilmez.

**1-Propanol** mürekkep, boya ve kozmetikte çözücü; **2-propanol** antiseptik; **1-bütanol** çözücü ve yakıt. **Glikol (etandiol)** zehirli, yüksek kaynama noktalı radyatör antifrizidir. **Gliserin (propantriol)** sabun üretiminin yan ürünü; temizlik, gıda katkısı, reçine ve öksürük şurubu üretiminde kullanılır.

Kısa Özet

Önce **–OH’nin bağlandığı karbonun türünü**, sonra –OH sayısını ve karbon komşularını belirleyin. **Adlandırmada –OH önceliklidir.** Kaynama/çözünürlükte hidrojen bağı, zincir boyu ve dallanmayı; yükseltgenmede alfa karbonun H sayısını esas alın.