1960 Sonrasında Türk Dış Politikası Ders Notu

Ders Notu — 1960 Sonrasında Türk Dış Politikası

Dış politikanın ana başlıkları

Türkiye, “Yurtta sulh, cihanda sulh!” yaklaşımını sürdürdü. Bu dönemde Kıbrıs sorunu, Ege kıta sahanlığı ve adaların statüsü, Batı Trakya Türklerinin hakları ile ASALA saldırıları dış ilişkileri etkiledi. Bunların her biri farklı bir coğrafi ve hukuki alana ilişkindir.

Kıbrıs: Tarihsel zemin ve temel kavramlar

**1571:** Osmanlı yönetimine giriş. **1878:** Hükümranlık Osmanlı’da kalmak üzere yönetimin İngiltere’ye bırakılması. **1914:** İngiliz ilhakı. **1923:** Lozan’da Türkiye’nin ilhakı tanıması. **ENOSİS:** Ada'nın Yunanistan'a bağlanması düşüncesi; **EOKA (1955):** Bu amaçla kurulan silahlı örgüt. **Taksim:** Kıbrıs Türkleriyle Rumların ayrı siyasal yapılanmalar oluşturması tezi; **Volkan** ve **TMT (1958):** Kıbrıs Türk toplumunun savunma örgütlenmeleri. 27 Ocak 1958: Ya Taksim Ya Ölüm mitingi.

Ortaklık Cumhuriyeti ve bunalımlar

**11 Şubat 1959 Zürih:** Türkiye–Yunanistan uzlaşması; Türkiye, Yunanistan ve İngiltere için garantörlük. **19 Şubat 1959 Londra:** Toplum temsilcilerinin katıldığı düzenleme. **6 Ağustos 1960:** Kıbrıs Cumhuriyeti. Cumhurbaşkanı Rum (Makarios), yardımcısı Türk (Dr. Fazıl Küçük); meclis %70 Rum–%30 Türk, bakanlar 7 Rum–3 Türk; iki resmî dil. **1963 Kanlı Noel** ve **Yeşil Hat**; **1964 Erenköy**, Yüzbaşı Cengiz Topel, İnönü’ye **Johnson Mektubu**; **1967 Boğaziçi–Geçitkale saldırıları**, ardından **Kıbrıs Geçici Türk Yönetimi** (başkan Dr. Fazıl Küçük, yardımcısı Rauf Denktaş). 1971'de adı Kıbrıs Türk Yönetimi oldu.

1974 ve sonrasında Kıbrıs

1974'teki darbe ve ENOSİS yönelimi üzerine Türkiye garantörlük hakkıyla **20 Temmuz'da** Birinci Kıbrıs Barış Harekâtı'nı başlattı. **25 Temmuz'daki Cenevre görüşmeleri** sonuç vermeyince **14 Ağustos'ta** “Ayşe tatile çıksın!” parolasıyla ikinci harekât yapıldı. **13 Şubat 1975:** Kıbrıs Türk Federe Devleti; **15 Kasım 1983:** KKTC, ilk gün Türkiye tarafından tanındı. Başında Rauf Denktaş vardı. ABD ambargosu ve Ege Adaları'nın silahlandırılması gerginliği takip etti.

Kıta sahanlığı, kara suları, Mavi Vatan

**1961:** Yunanistan’ın Ege’de petrol ruhsatları. **1973:** TPAO’ya Türk ruhsatları; kıta sahanlığı uyuşmazlığı. **Kıta sahanlığı**, deniz yatağı/toprak altı doğal kaynak haklarıyla; **kara suları**, kıyı devletinin tam egemenliğiyle ilgilidir. Kitap Ege’de geçerli 6 deniz milini ve 12 mile genişletme tartışmasını karşılaştırır: Yunan kara suları alanı yaklaşık %40'tan %70'e çıkabilecektir; fark **30 yüzde puandır**. **Mavi Vatan**, Karadeniz, Ege ve Akdeniz’de deniz yetki alanlarıyla ilgili yaklaşımdır. **2019 Türkiye–Libya** ve **2020 Yunanistan–Mısır** düzenlemeleri Doğu Akdeniz tartışmalarında yer alır.

Ege adalarının statüsü

**Lozan 1923:** Gökçeada–Bozcaada Türkiye; On İki Ada–Meis İtalya; diğer Ege adaları Yunanistan. **Paris 1947:** On İki Ada ve Meis Yunanistan’a geçti. Türkiye ile Yunanistan arasında adaların silahsızlandırma statüsü ve egemenliği tartışmalı kayalıklar gerginlik kaynağı oldu.

Batı Trakya Türkleri

**1913 İstanbul:** Bölge Bulgaristan'a; **1923 Lozan:** Yunanistan'a geçti. Batı Trakya Türkleri ile İstanbul, Gökçeada, Bozcaada Rum Ortodoksları nüfus mübadelesi dışında tutuldu. Vatandaşlık, mülkiyet, eğitim, vakıf ve temsil hakları konuları önem kazandı. **Dr. Sadık Ahmet 1989'da** bağımsız milletvekili seçildi; **1991'de Dostluk Eşitlik ve Barış Partisini** kurdu. %3 ülke barajı bağımsız temsil için engel oluşturdu.

ASALA ve Türkiye–Ermenistan ilişkileri

**Diaspora**: Ana vatan dışında kalıcı yerleşmiş ortak kökenli topluluk. Kitap **ASALA'nın 1973–1984 yıllarındaki Türk diplomatlarına yönelik terör saldırılarını** ele alır. **1991:** Türkiye Ermenistan’ı tanıyan ilk ülkeler arasındaydı. Dağlık Karabağ’ın işgaliyle ilişkiler kesildi. **2005:** Ortak bilimsel inceleme ve arşivlerin açılması teklifi; restorasyon ve ulaşım adımları.

Kısa Özet

Kıbrıs'ta **1959 antlaşmaları → 1960 Cumhuriyet → 1963–1967 krizleri → 1974 harekâtları → 1975 federe devlet → 1983 KKTC**; Ege'de **kıta sahanlığı/kara suları ile ada statüsü**; Batı Trakya'da **azınlık hakları**; ASALA'da **terör saldırıları ve diplomatik etkiler** temel ayrımlardır.