1960 Sonrasında Türk Dış Politikası Konu Anlatımı

1960 Sonrasında Türk Dış Politikası

1. Dış politikanın temel yaklaşımı ve yeni sorun alanları

1960 sonrasında Türkiye dış ilişkilerinde **“Yurtta sulh, cihanda sulh!”** anlayışını sürdürdü. Bununla birlikte Yunanistan’la ilişkiler, önce Kıbrıs nedeniyle, sonraki yıllarda Ege Denizi, kıta sahanlığı ve Batı Trakya Türklerinin hakları sebebiyle gerildi. Yurt dışındaki Türk temsilciliklerini hedef alan ASALA saldırıları ve Ermeni diasporasının faaliyetleri de dış politikanın gündemine girdi. Bu sorunların aynı tarihte başlamadığını ve farklı hukuki, coğrafi, toplumsal boyutları bulunduğunu bilmek gerekir.

2. Kıbrıs'ın coğrafi önemi ve tarihsel statüsü

2.1. Akdeniz'deki konumundan siyasi soruna

Kıbrıs, Anadolu, Suriye ve Mısır kıyılarına ve Süveyş Kanalı’na yakınlığı nedeniyle Doğu Akdeniz’in ticareti ve güvenliği açısından stratejik konumdadır. 1571’de Osmanlı topraklarına katıldı. 1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında adanın yönetimi, Osmanlı'nın hükümranlık hakkı saklı tutulmak koşuluyla İngiltere’ye bırakıldı. İngiltere I. Dünya Savaşı sırasında adayı ilhak ettiğini duyurdu; Türkiye bu ilhakı **1923 Lozan Barış Antlaşması’yla** tanıdı. Buradan 1878’de yönetimin devriyle 1914’te ilan edilen ilhakın aynı işlem olmadığı anlaşılır.

2.2. ENOSİS, EOKA, Taksim ve Türk Mukavemet Teşkilatı

İngiltere’nin 1950’lerde Kıbrıs’tan çekilme yönündeki tutumu üzerine Yunanistan ile Kıbrıslı Rumlar, **Megali İdea** doğrultusunda adayı Yunanistan’a katmayı hedefleyen **ENOSİS** politikasına ağırlık verdi. 1955’te kurulan **EOKA**, ENOSİS için silahlı saldırılara girişti. Türk toplumu buna **Volkan Teşkilatı** ve 1958’de Rauf Denktaş ile Dr. Fazıl Küçük öncülüğünde oluşturulan **Türk Mukavemet Teşkilatı (TMT)** ile karşılık verdi. TMT’nin amaçları Türklerin can ve mal güvenliğini korumak, saldırıları önlemek ve ENOSİS’e karşı durmaktı. Türkiye, iki toplumun ayrı siyasal yapılanmalara kavuşmasını öngören **Taksim tezini** savundu. 27 Ocak 1958’deki “Ya Taksim Ya Ölüm” mitingi, Kıbrıs Türklerinin bu konudaki talebini duyurdu.

3. Kıbrıs Cumhuriyeti'nin kuruluşu ve ortaklık düzeni

3.1. 1959 Zürih ve Londra Antlaşmaları

Türkiye ile Yunanistan, ABD’nin ara buluculuğuyla **11 Şubat 1959’da Zürih Antlaşması’nı** imzaladı. Böylece Türkiye, Yunanistan ve İngiltere için **garantörlük** kabul edildi. **19 Şubat 1959 Londra Antlaşması** görüşmelerine bu devletlerin yanı sıra Türk toplumu adına Dr. Fazıl Küçük, Rum toplumu adına Başpiskopos Makarios katıldı. Bu düzenlemeler üzerine **6 Ağustos 1960’ta Kıbrıs Cumhuriyeti** kuruldu.

3.2. Anayasanın iki toplumlu yönetim yapısı

Kitapta verilen 1960 düzenlemesinde cumhurbaşkanı **Rum**, yardımcısı **Türk**; Temsilciler Meclisinin **%70’i Rum, %30’u Türk**; Bakanlar Kurulunun **yedi üyesi Rum, üç üyesi Türk** olarak belirlenmiştir. Resmî diller Rumca ve Türkçedir. Makarios cumhurbaşkanı, Dr. Fazıl Küçük yardımcısı oldu. Bu dağılımlar, ortaklık devletinin iki toplumun siyasal katılımını biçimlendirmek üzere tasarlandığını gösterir.

4. 1963–1967 bunalımları ve Türk toplumunun güvenliği

4.1. Kanlı Noel, Yeşil Hat ve Erenköy

Ortaklık anayasasının bazı hükümlerinin uygulanmaması ve taraflar arasındaki uzlaşmazlıklar sonucunda güvenlik krizi derinleşti. Kitap, Rum tarafının **Akritas Planı** ve Kıbrıs Türklerine yönelik saldırılarını anlatır. **21 Aralık 1963’te başlayan Kanlı Noel** saldırılarında Kıbrıs Türkleri hayatını kaybetti; saldırıların simgesel örneklerinden biri Binbaşı Nihat İlhan’ın ailesinin öldürülmesidir. Lefkoşa’da iki toplumu ayıran **Yeşil Hat**, İngiltere tarafından 1963’te çizildi. **6 Ağustos 1964 Erenköy saldırılarına** Türklerin direnişi ve Türk Hava Kuvvetlerinin uyarı uçuşları karşılık verdi. Bu çatışmalarda uçağı düşürülen **Yüzbaşı Cengiz Topel** hayatını kaybetti.

4.2. Johnson Mektubu ve 1967 gelişmeleri

Türkiye’nin müdahale seçeneğini gündeme getirmesi üzerine ABD Başkanı **Lyndon Johnson**, Başbakan **İsmet İnönü’ye 1964’te** bir mektup gönderdi. Mektupta müdahalenin Türk-Yunan savaşına ve SSCB müdahalesine yol açabileceği uyarısı yapıldı; ABD kaynaklı silahların kullanımına izin verilmeyeceği belirtildi. Bu metin, Kıbrıs meselesinin Türkiye–ABD ilişkilerinde de gerilim oluşturabildiğini gösterir. **15 Kasım 1967** tarihinde Boğaziçi ve Geçitkale köylerine yönelik saldırılar sonrasında **28 Aralık 1967’de Kıbrıs Geçici Türk Yönetimi** kuruldu. Başkan Dr. Fazıl Küçük, yardımcısı Rauf Denktaş oldu. Yönetimin adı 1971’de **Kıbrıs Türk Yönetimi** olarak değişti.

5. 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı

5.1. Müdahalenin gerekçesi ve ilk aşama

1974’te Yunanistan’daki askerî yönetimin desteklediği darbeyle Makarios’un yerine **Nikos Sampson** getirildi; adanın Yunanistan’a bağlanması yönünde bir yönetim ilan edildi. Bülent Ecevit’in başbakan ve Necmettin Erbakan’ın başbakan yardımcısı olduğu Türkiye hükûmeti, 1959’dan kaynaklanan **garantörlük hakkına** dayanarak müdahale kararı aldı. **20 Temmuz 1974’te** Türk birlikleri Girne kıyısına denizden çıkarken Gönyeli çevresine havadan indirme yaptı. Bülent Ecevit, harekâtın barış ve güvenliği amaçladığını vurguladı.

5.2. Cenevre görüşmeleri ve ikinci aşama

BM’nin ateşkes çağrısının ardından **25 Temmuz 1974’te Cenevre görüşmeleri** başladı. Beklenen sonuç alınamayınca **14 Ağustos 1974’te** Dışişleri Bakanı Turan Güneş’in “Ayşe tatile çıksın!” parolasıyla ikinci harekât gerçekleştirildi. Kitap ikinci aşamanın Lefke–Lefkoşa–Mağusa hattını oluşturduğunu belirtir. Bu nedenle 20 Temmuz ile 14 Ağustos aynı harekâtın iki ayrı evresidir.

5.3. Federe devlet, KKTC ve dış sonuçlar

**13 Şubat 1975’te Kıbrıs Türk Federe Devleti** kuruldu; devlet başkanlığına **Rauf Denktaş** getirildi. **15 Kasım 1983’te KKTC** ilan edildi; Türkiye aynı gün tanıdı. Harekât sonrası ABD Türkiye’ye askerî ve ekonomik ambargo uyguladı; Yunanistan’ın Ege adalarını silahlandırmasıyla gerilim arttı ve Türkiye İzmir merkezli **Ege Ordusu** kurdu. Petrol kriziyle ambargonun birlikte oluşturduğu ekonomik güçlükler de kitapta vurgulanır.

6. Ege Denizi'nde kıta sahanlığı ve kara suları

6.1. Kaynakların aranması ve kıta sahanlığı iddiaları

Yunanistan 1961’de Türkiye’ye yakın Ege alanlarında petrol arama ruhsatları verdi. Türkiye ise **1973’ten itibaren TPAO’ya** Ege’de petrol arama ruhsatı tanıdı. Yunanistan bu bölgeleri kendi kıta sahanlığı sayarken Türkiye onların Anadolu’nun doğal deniz altı uzantısıyla ilişkili olduğunu savundu. Böylece jeolojik/coğrafi yaklaşım ile deniz yetki alanlarının hukuki sınırlandırılması arasında diplomatik uyuşmazlık doğdu. **Kıta sahanlığı**, kara parçasının deniz altında süren doğal uzantısıdır; deniz yatağı ve toprak altındaki kaynakları araştırma ve işletme haklarıyla ilgilidir. **Kara suları** ise kıyı devletinin tam egemenliğe sahip olduğu deniz şerididir. Kitabın bilgi şemasında Türkiye ve Yunanistan’ın Ege'de **6 deniz mili** uyguladığı, olası **12 deniz mili** genişletmenin Ege’nin paylaşım oranlarını değiştireceği aktarılır. Kitapta 6 mil için Yunan kara suları yaklaşık **%40**, 12 mile çıkarsa yaklaşık **%70** olarak verilir. Bu oranlar birer senaryo karşılaştırmasıdır, gerçekleşmiş durum gibi okunmamalıdır.

6.2. Mavi Vatan ve Doğu Akdeniz

Kitap, Karadeniz, Akdeniz ve Ege'deki ilan edilmiş deniz yetki alanlarını **Mavi Vatan** kavramıyla açıklar. Türkiye’nin bu alanlardaki güvenlik ve doğal kaynak kullanımına ilişkin haklarını savunmasını, uluslararası hukuk ve bölgesel iş birliği arayışıyla birlikte ele alır. **27 Kasım 2019 Türkiye–Libya deniz yetki alanları antlaşması** ve Yunanistan ile Mısır arasındaki **2020 düzenlemesi**, Doğu Akdeniz tartışmalarının güncel örnekleri olarak verilmiştir. Tarafların hukuki iddialarını birbiriyle karıştırmadan aktarmak gerekir.

7. Ege Adaları Sorunu

7.1. Lozan, Paris ve adaların statüsü

**1923 Lozan** düzenlemesine göre **Gökçeada ve Bozcaada Türkiye’ye**, On İki Ada ile Meis o tarihte **İtalya’ya**, diğer Ege adaları Yunanistan’a bırakılmıştır. **1947 Paris Antlaşması** ile On İki Ada ve Meis Yunanistan’a geçmiştir. Kitapta bu düzenlemelerle Türkiye kıyılarına yakın bazı adaların **silahsızlandırılma** statüsü üzerinde durulur. Türkiye'nin Yunanistan’ın 1960’lardan itibaren bu adaları silahlandırmasına itiraz ettiği belirtilir. Ayrıca egemenliği tartışmalı adacık ve kayalıklar da gerginlik konusudur.

8. Batı Trakya Türklerinin sorunları

8.1. Bölgenin statüsü ve mübadele istisnası

Batı Trakya, **1913 İstanbul Antlaşması'yla Bulgaristan'a**, **1923 Lozan Antlaşması’yla Yunanistan’a** geçti. Lozan çerçevesindeki mübadelede **Batı Trakya’daki Türk nüfus** ile **İstanbul, Gökçeada ve Bozcaada’daki Rum Ortodoks nüfus** karşılıklı nüfus değişiminin dışında bırakıldı. Bölgedeki Türk toplumu bu nedenle bir **azınlık hakları** konusu olarak da Türk–Yunan ilişkilerinin parçasıdır.

8.2. Kimlik, eğitim ve siyasi temsil

Kitap, 1960’lar sonrasında vatandaşlık, taşınmaz edinme, vakıf yönetimi, Türkçe yer ve yayın adları, Türkçe eğitim gibi alanlarda yaşanan kısıtlamaları aktarır. **Dr. Sadık Ahmet**, Batı Trakya Türklerinin haklarını savunmuş, **1989’da** Yunanistan Parlamentosuna bağımsız milletvekili seçilmiş, **1991’de Dostluk Eşitlik ve Barış Partisini** kurmuştur. Kitabın belirttiği **%3 ülke seçim barajı**, bağımsız adayların temsilini güçleştiren bir düzenleme olarak açıklanır.

9. ASALA ve Ermeni diasporası

9.1. Diaspora, propaganda ve terör saldırıları

**Diaspora**, ortak kökene sahip insanların ana vatanları dışında kalıcı yerleşim oluşturmasıdır. MEB kitabı, 1960’lar sonrasında Ermeni diasporasındaki bazı grupların 1915 Olaylarıyla ilgili Türkiye aleyhindeki siyasi kampanyalarını ve **ASALA terör örgütünün 1973–1984 yılları arasında yurt dışındaki Türk temsilciliklerini hedef alan saldırılarını** ele alır. Bu saldırılarda çok sayıda Türk diplomat ve temsilci hayatını kaybetmiştir. Diaspora topluluklarının bütünü ile şiddet eylemleri gerçekleştiren örgütleri eşitlememek gerekir. Kitap, parlamentoların bu konudaki kararları ile hukuki bağlayıcılık arasındaki ayrıma da dikkat çeker.

9.2. Türkiye–Ermenistan ilişkileri ve çözüm girişimleri

Kitaba göre Türkiye, **1991'de bağımsız olan Ermenistan'ı ilk tanıyan ülkelerden biri** oldu. Ermenistan’ın Azerbaycan'a ait Dağlık Karabağ'ı işgali ilişkilerin kesilmesine yol açtı. Türkiye **2005'te ortak bilimsel inceleme ve arşivlerin araştırmacılara açılması** teklifini gündeme getirdi. Akdamar Kilisesi’nin restorasyonu ve hava ulaşımı gibi adımlar atıldı; sonraki süreçte ilişkilerde yeni duraklamalar yaşandı. Bu dönem bilgileri, önceki Kıbrıs ve Ege sorunlarından ayrı bir diplomatik dosyadır.

Sık Karıştırılan Noktalar

• **ENOSİS ≠ Taksim:** Birincisi Kıbrıs’ın Yunanistan’a bağlanması, ikincisi iki ayrı devlet/yönetim fikridir.
• **EOKA ≠ TMT:** EOKA ENOSİS hedefli örgüt; TMT Kıbrıs Türklerinin savunma örgütüdür.
• **Zürih (11 Şubat 1959) ≠ Londra (19 Şubat 1959)**; iki düzenleme 1960 ortaklık devletine giden sürecin farklı parçalarıdır.
• **1964 Johnson Mektubu ≠ 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı.** İlki diplomatik baskı, ikincisi askerî müdahaledir.
• **1975 federe devlet ≠ 1983 KKTC.** Her ikisinde Rauf Denktaş ön plana çıksa da tarih ve statü ayrıdır.
• **Kara suları ≠ kıta sahanlığı.** İlki egemen olunan deniz şeridi, ikincisi deniz yatağındaki haklarla bağlantılıdır.
• **Lozan ≠ 1947 Paris:** On İki Ada ve Meis'in hangi ülkeye bırakıldığı dönemlere göre değişir.
• **Batı Trakya Türkleri, nüfus mübadelesine tabi tutulanlar arasında değildir.**

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Metindeki **yer ve tarafları** belirle: Kıbrıs mı, Ege mi, Batı Trakya mı, diasporayla ilişkili bir konu mu?
2. **Tarihleri** olayla eşleştir; aynı kişi birden fazla dönemde görev yapabilir.
3. Bir antlaşmada **hukuki statü**, askerî harekâtta **güvenlik kararı**, deniz uyuşmazlığında **yetki alanı** arandığını ayırt et.
4. Bir cümledeki «garantörlük», «federe», «mübadele dışı», «silahsızlandırma» gibi anahtar sözcüklerin hangi bağlamı anlattığını açıkla.
5. Veriden çıkarım yaparken doğrudan bilgi ile yorum arasındaki sınırı koru; örneğin **yüzde puan** ile **yüzde artış** farklıdır.

Konu Özeti

Türkiye 1960 sonrasında barışçı dış politika anlayışını sürdürürken Kıbrıs Türklerinin güvenliği, Yunanistan'la deniz ve ada uyuşmazlıkları, Batı Trakya Türklerinin hakları ve ASALA saldırıları dış politikanın gündeminde yer aldı. Kıbrıs’ta 1959–1960 ortaklık düzeninin ardından krizler yaşandı; 1974 harekâtı, 1975 federe devlet ve 1983 KKTC aşamaları birbirini izledi. Ege’de kıta sahanlığı ve adaların statüsü, Batı Trakya’da azınlık hakları ve Ermenistan ile ilişkiler ayrı tarihsel ve hukuki bağlamlara sahiptir.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Kıbrıs’ın 1878–1983 arasındaki önemli statü ve olaylarını sıralamak.
• ENOSİS, Taksim, EOKA, TMT ve garantörlüğü örnekler üzerinden ayırt etmek.
• 1960 Kıbrıs Cumhuriyeti'nin iki toplumlu yönetim oranlarını açıklamak.
• İki Kıbrıs harekâtını ve 1975–1983 siyasal yapıları tarihleriyle eşleştirmek.
• Kıta sahanlığı, kara suları, Mavi Vatan ve adaların silahsızlandırılmasını ayırmak.
• Batı Trakya Türklerinin haklarını ve Dr. Sadık Ahmet'in girişimlerini açıklamak.
• ASALA terör eylemleri ile devletler arası çözüm girişimlerini birbirinden ayırmak.