1960 Sonrası Dünyada Yaşanan Siyasi Gelişmeler Ders Notu

1960 Sonrası Dünyada Yaşanan Siyasi Gelişmeler — Ders Notu

Soğuk Savaş, bloklar ve bağlantısızlık

II. Dünya Savaşı’nın ardından ABD ile SSCB çevresinde Doğu ve Batı blokları oluştu. Siyasi, askerî ve ekonomik rekabet sürerken birçok ülke bloklardan birine yakınlaştı. Buna karşılık bağımsızlığına yeni kavuşan ülkelerin bir bölümü taraf tutmaktan kaçındı. **1955 Bandung Konferansı**, daha sonra **Bağlantısızlar Hareketi** olarak adlandırılan çizginin başlangıcıdır. Bu hareket, üçüncü bir askerî ittifak değil, iki kutuplu rekabetten bağımsız davranma arayışıdır.

Küba Krizi ve yumuşama

**1962 Küba Krizi**nde SSCB’nin Küba’ya füze yerleştirmesi üzerine ABD Başkanı Kennedy abluka uyguladı. Nükleer savaş tehlikesinin büyümesi gerginliği azaltma çabalarını artırdı. **Yumuşama (detant)**, blokların ortadan kalkması değil, savaş tehlikesinin azalması ve anlaşmaların artmasıdır. ABD–SSCB arasında **SALT-I (1972)** ve **SALT-II (1979)** nükleer silahlanmayı sınırlama girişimleridir. Helsinki Sözleşmesi karşılıklı varlığa saygı taahhüdüyle bağlantılıdır. ABD’nin Çin ile yakınlaşması SSCB’ye karşı denge politikasıyla ilişkilidir.

Arap–İsrail savaşlarının genel çizgisi

İsrail’in **1948’de Filistin topraklarında kurulması** çatışmaları derinleştirdi. Kitabın anlattığı savaş yılları **1948, 1956, 1967 ve 1973**tür. BM’nin **Çoğunluk Planı**, Filistin’in Araplar ve Yahudiler arasında paylaştırılmasını ve Kudüs’ün uluslararası denetimli ortak bölge sayılmasını öngörüyordu.

1948 Savaşı

ABD’nin İsrail’i tanıması ve BM planı üzerine Mısır, Suriye, Ürdün, Lübnan ve Irak güçleri savaşa girdi. Arapların yenilgisi yüz binlerce insanın mülteci olmasına yol açtı. Arap milliyetçiliğinde sosyalist ve cumhuriyetçi vurgular güçlendi.

1956 Süveyş Krizi

Mısır’ın Süveyş Kanalı’nı **millîleştirmesine** karşı İngiltere, Fransa ve İsrail müdahale etti. ABD ve SSCB müdahaleye karşı çıkarak Mısır’dan yana tutum aldı. **BM kararıyla işgalciler çekildi**; İngiltere ve Fransa’nın bölgedeki ağırlığı azalırken ABD ve SSCB güçlendi.

1967 Altı Gün Savaşı

Mısır’ın Suriye, Ürdün ve Irak’la ittifakına rağmen Arap tarafı yenildi. İsrail **Golan Tepeleri, Batı Şeria, Sina, Gazze ve Doğu Kudüs’ü** ele geçirdi. Abdünnâsır’ın itibarı sarsıldı; Arap ülkeleri Batı’ya petrol sevkiyatını durdurdu ve ilişkileri askıya aldı.

1973 Yom Kippur Savaşı ve 1978 Camp David

Mısır, Suriye ve Ürdün, kaybettikleri toprakları geri almak için 1973’te İsrail’e karşı savaştı. İsrail toparlanarak üstünlük sağladı; kitapta ateşkes **1974’te BM Güvenlik Konseyinin çağrısına** bağlanır. Petrol fiyatlarının siyasi baskı amacıyla yükseltilmesi **küresel petrol krizi** oluşturdu. **17 Eylül 1978 Camp David Antlaşması** ABD arabuluculuğuyla Mısır ve İsrail arasında imzalandı: İsrail **Sina’dan çekilecek**, Mısır **İsrail’i resmen tanıyacaktı**. Mısır, İsrail’i tanıyan ilk Arap devleti oldu; 18 Arap devleti buna tepki gösterip Mısır’la ilişkilerini kesti.

İran–Irak Savaşı (1980–1988)

İran ile Irak arasındaki **sınır, mezhep, Hûzistan ve Şattülarap** anlaşmazlıkları çatışmayı besledi. 1975 **Cezayir Antlaşması** sonrasında 1979 İran İslam Devrimi gerginliği yeniden yükseltti. Irak **22 Eylül 1980’de** İran’a saldırdı. Türkiye tarafsız kaldı; Suriye ve Libya İran’ı, Suudi Arabistan, Ürdün ve Körfez ülkeleri Irak’ı destekledi. **1988’de BM arabuluculuğuyla** savaş bitti; **sınırlar değişmedi**, ancak büyük insan kaybı, ekonomik yıkım ve petrol üretiminde düşüş yaşandı. **İrangate (1986)**, ABD’nin ilan ettiği İran ambargosuna rağmen gizli silah satışının açığa çıkmasıdır.

Kısa Özet

**Bandung 1955 → Küba 1962 → SALT-I 1972 → SALT-II 1979.** Orta Doğu hattında **1948 kuruluş ve mülteciler; 1956 Süveyş; 1967 işgaller; 1973 petrol krizi; 1978 Camp David** ayrımını koru. **1980–1988 İran–Irak** savaşı ağır kayıplara rağmen sınır değişmeden sonlandı.