1960 Sonrası Dünyada Yaşanan Siyasi Gelişmeler Konu Anlatımı

1960 Sonrası Dünyada Yaşanan Siyasi Gelişmeler

Dönemi anlamak: iki kutuplu dünyadan bölgesel krizlere

II. Dünya Savaşı’ndan sonra dünyanın siyasi ve askerî güç dengesi büyük ölçüde ABD ile Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) çevresinde şekillendi. Batı ve Doğu blokları ideolojik, diplomatik ve askerî rekabeti farklı alanlarda sürdürdü. Soğuk Savaş denilen bu ortam, iki büyük gücün bütün dünyada doğrudan bir genel savaşa girmesinden farklıdır: Bölgesel çatışmalar yaşanabilirken küresel güçler birbirlerinin hamlelerini sürekli gözetiyordu. Kitap bu dönemi önce bloklaşma ve yumuşama, ardından Orta Doğu savaşları ve İran–Irak çatışması üzerinden inceler.

1. Bloklar arası rekabet ve Bağlantısızlar Hareketi

Soğuk Savaş’ta Doğu ve Batı blokları

ABD ve SSCB’nin öncülük ettiği iki kutup; siyaset, güvenlik, ekonomi ve diplomasi alanlarında ayrı yönelimler oluşturdu. Çok sayıda devlet bu iki bloktan birine yakınlaştı. Ancak dünyadaki bütün devletlerin bu ikili tercihi kabul ettiği söylenemez. Özellikle sömürge yönetimlerinden bağımsızlığına yeni kavuşan devletlerin bir bölümü başka bir dış politika yolu aradı.

Bandung Konferansı (1955) ve bağlantısızlık

1955’te Endonezya’da yapılan Bandung Konferansı’nda, ABD veya SSCB liderliğindeki bloklara katılmak istemeyen devletler bir araya geldi. Bu konferans, daha sonra **Bağlantısızlar Hareketi** adıyla anılan yaklaşımın başlangıcıdır. Kitabın Bandung görselinde Nehru, Nkrumah, Abdünnâsır, Sukarno ve Tito gibi isimler gösterilir. Bağlantısızlığın esası, Doğu ile Batı arasındaki çekişmelerden ayrı bir yol izlemektir; yeni bir askerî kutba katılmak değildir.

2. Küba Krizi ve Yumuşama (Detant) Dönemi

Küba Krizi (1962): nükleer savaş tehlikesi

1962’de SSCB’nin ABD’ye çok yakın olan Küba’ya gizlice füzeler yerleştirmesi ABD’nin sert tepkisine neden oldu. Başkan Kennedy, Küba’yı abluka altına aldı. Böylece ABD ve SSCB arasında nükleer savaş tehlikesi belirgin biçimde yükseldi. Kriz, karşılıklı caydırma ve güç gösterisinin ne kadar tehlikeli olabileceğini ortaya koydu; iki blok daha sonra gerilimi azaltacak adımlara yöneldi.

Yumuşama neyi ifade eder?

**Yumuşama (detant)**, Doğu–Batı rekabetinin tamamen bitmesi değil, bloklar arasında savaş tehlikesinin azalması ve siyasi, ekonomik, kültürel, teknolojik anlaşmaların artmasıdır. Bir yanda iki kutuplu yapı sürerken diğer yanda ortak tehditleri azaltmayı hedefleyen diplomasi gelişmiştir. Kitapta Doğu Bloku içindeki anlaşmazlıklar ve Küba Krizi sonrasında ortaya çıkan nükleer risk, bu değişimin başlıca nedenleri arasında gösterilir.

SALT antlaşmaları, Helsinki ve Çin açılımı

ABD ve SSCB, nükleer silahlanmayı azaltma girişimleri kapsamında **SALT-I’i 1972**, **SALT-II’yi 1979** yılında imzaladı. Helsinki Sözleşmesi bağlamında birbirlerinin varlığına saygı göstermeyi taahhüt etmeleri de çatışma yerine görüşmeye verilen ağırlığı gösterir. ABD’nin Çin ile ilişkilerini güçlendirmesi ise kitapta SSCB’ye karşı denge arayışının bir parçası olarak anlatılır. Bu gelişmeleri «ittifaklar ortadan kalktı» biçiminde yorumlamak yanlıştır.

3. Arap–İsrail savaşlarının kökeni ve 1948 savaşı

1948: İsrail’in kuruluşu ve ilk büyük savaş

Filistin topraklarında **1948’de İsrail Devleti’nin kurulması**, Araplar ile Yahudiler arasındaki ayrışmayı derinleştirdi. Kitaba göre 1948, 1956, 1967 ve 1973 yıllarında Arap–İsrail savaşları yaşandı. 1948’de BM’nin **Çoğunluk Planı** Filistin’in Araplar ile Yahudiler arasında bölüştürülmesini; Kudüs’ün ise uluslararası kontrol altında ortak bir bölge olmasını öngörüyordu. ABD’nin İsrail’i tanıması ve BM’nin Çoğunluk Planı’nı desteklemesi üzerine Mısır, Suriye, Ürdün, Lübnan ve Irak kuvvetleri İsrail’le savaştı.

Arapların yenildiği bu savaş, yalnız cephe sonuçlarıyla sınırlı kalmadı. Yüz binlerce Arap mülteci hâline geldi; uzun süreli toplumsal ve siyasi sorunlar ortaya çıktı. Kitap ayrıca Arap milliyetçiliğinin sosyalist ve cumhuriyetçi kimliğinin güçlendiğini belirtir.

4. 1956 Süveyş Krizi ve büyük güçlerin konumu

Mısır’ın **Süveyş Kanalı’nı millîleştirmesi** ve İngiltere’nin bölgeden ayrılmasını istemesi çatışmayı tetikledi. İngiltere ile Fransa, İsrail’i de içeren bir planla Mısır’a saldırdı ve kanalı işgal etti. Dikkat çekici nokta, **ABD ile SSCB’nin bu müdahaleye karşı çıkarak Mısır’dan yana tutum almasıdır**. BM kararı üzerine İngiltere, Fransa ve İsrail işgal ettikleri Mısır topraklarından çekildi. Böylece İngiltere ve Fransa’nın bölgedeki nüfuzu gerilerken ABD ile SSCB daha etkili konuma geldi.

5. 1967 Altı Gün Savaşı

Mısır Devlet Başkanı Cemal Abdünnâsır, daha önceki yenilgileri telafi etmek için Suriye, Ürdün ve Irak ile askerî ittifak yaptı. Kitabın anlatımında çatışma Filistinli direnişçilerin saldırısıyla başladı. **Altı Gün Savaşı** Arap devletlerinin yenilgisiyle bitti. İsrail **Golan Tepeleri, Batı Şeria, Sina Yarımadası, Gazze ve Doğu Kudüs’ü** ele geçirdi; topraklarını büyük ölçüde genişletti. Haritada işgal bölgelerini görmek, olayın yalnızca iki devlet arasında sınır çatışması olmadığını anlamayı sağlar.

Savaş sonrası Arap ülkeleri Batılı devletlere petrol sevkiyatını durdurdu ve ilişkileri askıya aldı. Abdünnâsır’ın Arap dünyasındaki itibarı sarsıldı; Arap ülkelerini ortak amaç çevresinde birleştirecek güçlü bir teşkilat ihtiyacı öne çıktı.

6. 1973 Yom Kippur Savaşı, petrol krizi ve 1978 Camp David

1973 savaşının başlangıcı ve seyri

1967 sonrasındaki görüşmeler uzlaşma sağlayamadı. **1973’te Mısır, Suriye ve Ürdün**, kaybettikleri bölgeleri geri alma amacıyla Yahudilerin kutsal günü Yom Kippur’da İsrail’e karşı savaşa girişti. Savaşın başında Mısır ve Suriye ilerledi; sonra İsrail kuvvetleri toparlanıp Mısır ordusunu durdurdu ve Süveyş Kanalı’nın batısına geçti. Kitaba göre Mısır’ın ateşkes çağrısı önce kabul edilmedi; **ateşkes, 1974’te BM Güvenlik Konseyinin çağrısıyla** gerçekleşti.

Petrolün siyasi baskı aracına dönüşmesi

Savaş sonrasında Arap ülkeleri İsrail’i destekleyen Batılı devletlere karşı petrol fiyatlarını siyasi koz olarak kullandı ve ham petrol fiyatlarını yükseltti. **Küresel petrol krizi**, askerî bir çatışmanın dünya ekonomisini nasıl etkileyebileceğinin örneğidir. 1967 sonrasındaki petrol sevkiyatını durdurma ile 1973 savaşı sonrasındaki fiyat yükselişine bağlı küresel krizi ayırt etmek gerekir.

Camp David Antlaşması (17 Eylül 1978)

ABD’nin arabuluculuğu ve Mısır Devlet Başkanı Enver Sedat’ın ABD’ye yakınlaşmasıyla Mısır ve İsrail arasında **Camp David Antlaşması** imzalandı. Antlaşmaya göre **İsrail Sina Yarımadası’ndan çekilip bölgeyi Mısır’a geri verecek**, **Mısır da İsrail’i resmen tanıyacaktı**. Bu, bir Arap devletinin İsrail’in siyasi varlığını ilk kez tanıması anlamına geliyordu. Kitap, antlaşmaya karşı çıkan 18 Arap devletinin Mısır’la ilişkileri kestiğini ve ABD’ye tepki olarak SSCB’ye yakınlaştığını belirtir. Dolayısıyla antlaşma iki ülke arasında barış yönünde gelişme yaratırken bütün Arap dünyasında aynı yönde bir uzlaşma sağlamadı.

7. İran–Irak Savaşı (1980–1988)

Savaşa zemin hazırlayan anlaşmazlıklar

İran ile Irak arasında sınır ve mezhep temelli anlaşmazlıklar vardı. Irak, kendi Şii nüfusunun İran tarafından Sünni yönetime karşı harekete geçirilmesinden kaygılanıyor, İran’daki petrol bakımından zengin **Hûzistan** üzerinde hak iddia ediyordu. Kitaba göre 1975’te **Cezayir Antlaşması** ile Hûzistan konusu çözüme bağlandı; ancak **1979 İran İslam Cumhuriyeti’nin kurulması**, sorunların yeniden alevlenmesinde etkili oldu.

1980’de saldırı ve Şattülarap

Saddam Hüseyin, İran ordusunun devrim sonrasında zayıfladığını düşünerek **Şattülarap su yolunu denetim altına almak** istedi. Irak, **22 Eylül 1980’de İran’a saldırdı**. Uzun süren savaşta taraflar önemli kaynaklarını tükettiği hâlde birbirlerine kesin üstünlük kuramadı. Kitap, **Türkiye’nin tarafsız kaldığını**; Suriye ve Libya’nın İran’ı, Suudi Arabistan, Ürdün ve Körfez ülkelerinin Irak’ı desteklediğini aktarır. Küresel güçlerin iki tarafa da silah satması, resmî söylemle fiilî ilişkilerin farklılaşabildiğini gösterir.

Savaşın sona ermesi ve sonuçları

**1988’de Birleşmiş Milletlerin arabuluculuğuyla** savaş sona erdi. **Sınırlar değişmedi**, buna karşın çok büyük insan kaybı ve ekonomik yıkım yaşandı. Petrol bölgelerine saldırılar üretimi azalttı ve petrol fiyatlarını yükseltti. Arap ülkelerinin farklı taraflara destek vermesi aralarında bölünmeye neden oldu; kitap bu ayrılıkların İsrail’in hareket alanını genişlettiğini ve savaşın Saddam Hüseyin’in Kuveyt’i işgalinde etkili olduğunu vurgular.

İrangate Olayı (1986)

Kitapta verilen bilgi kutusunda, ABD ve Avrupa’nın İran’a ambargo uyguladıklarını duyurmasına karşın ABD’nin gizlice İran’a silah satmasının ortaya çıkmasına **İrangate Olayı** denildiği belirtilir. Bu olay, bir ülkenin kamuoyuna açıkladığı ambargo ile fiilî silah ticaretinin çelişebileceğini gösterir.

Sık Karıştırılan Noktalar

• **Bağlantısızlık**: Her iki bloktan bağımsız çizgi; «üçüncü askerî blok» olduğu sonucu çıkarılmaz.
• **Küba Krizi (1962)**: Nükleer savaş tehdidi; **SALT-I (1972) ve SALT-II (1979)**: silahlanmayı sınırlama girişimleri.
• **1956 Süveyş**: Mısır’ın kanalı millîleştirmesi; **1967 Altı Gün**: İsrail’in geniş toprak kazanımları.
• **1973 Yom Kippur**: Savaşın başladığı yıl; **1974**: kitapta belirtilen BM çağrılı ateşkes yılı.
• **1978 Camp David**: Mısır’ın İsrail’i tanıması, Sina’nın Mısır’a geri verilmesi; tüm bölgesel sorunların çözümü değildir.
• **1975 Cezayir**: iki komşu ülke arasındaki önceki uzlaşı; **1980–1988**: İran–Irak Savaşı; **1986 İrangate**: ambargo söylemi ve gizli silah satışının açığa çıkması.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Soru kökünde anahtar işareti belirle: «abluka» Küba’yı; «millîleştirme» Süveyş’i; «Altı Gün» 1967’yi; «petrol krizi» 1973 sonrasını; «ilk Arap devletinin tanıması» Camp David’i çağrıştırır.
2. Tarihle sonucu birlikte kontrol et. 1948’de kuruluştan ve mültecilikten söz ediliyorsa 1967 işgal listesini yanlış eşleme.
3. Antlaşma adını işleviyle birleştir. SALT nükleer silahların sınırlandırılması; Camp David Mısır–İsrail uzlaşması; 1975 Cezayir İran–Irak anlaşmazlığıyla ilişkilidir.
4. Çok öncüllü sorularda «bütün ülkeler», «savaş bitince sınırlar değişti», «yumuşamayla bloklar kalktı» gibi mutlak yargılara özellikle dikkat et.
5. Bir savaşın siyasî, beşerî ve ekonomik sonuçlarını birbirinden ayır: mültecilik, işgal edilen topraklar, petrol fiyatı ve sınırlar aynı ölçüt değildir.

Konu Özeti

II. Dünya Savaşı sonrası iki kutuplu rekabet, Bandung’daki bağlantısızlık arayışını ve 1962 Küba Krizi’nin ardından yumuşama girişimlerini beraberinde getirdi. SALT-I ve SALT-II nükleer tehlikeyi azaltma arayışlarıyla ilişkilidir. Orta Doğu’da 1948 savaşı ve mülteci sorunu, 1956 Süveyş Krizi, 1967 toprak işgalleri, 1973 petrol krizi ve 1978 Camp David Antlaşması birbirinden farklı sonuçlar yarattı. İran–Irak Savaşı, 1980–1988 arasında çok ağır insani ve ekonomik bedellere rağmen sınır değişmeden sona erdi.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Bağlantısızlar Hareketi’ni ve yumuşamayı birbirinden ayırabilmek.
• Küba Krizi, SALT-I, SALT-II ve Helsinki girişimlerini işlevleriyle açıklayabilmek.
• Dört Arap–İsrail savaşını tarih, neden ve sonuçlarıyla karşılaştırabilmek.
• Camp David’in taraflarını ve bölgesel etkilerini yorumlayabilmek.
• İran–Irak Savaşı’nın nedenlerini, tarafların tutumlarını ve ekonomik sonuçlarını açıklayabilmek.