I. Dünya Savaşı Sürecinde Osmanlı Devleti Ders Notu

I. Dünya Savaşı Sürecinde Osmanlı Devleti — Ders Notu

1. Savaşın nedenleri, bloklaşma ve başlaması

**Milliyetçilik:** Fransız İhtilali sonrası ulusal talepler, Panslavizm, Alsas-Loren ve Balkan sorunları. **Sömürgecilik:** Sanayileşmenin yarattığı ham madde–pazar ihtiyacı ve emperyalist rekabet. **Silahlanma:** Güvensizliği ve krizlerin büyümesini artıran yarış. **Bloklaşma:** Üçlü İttifak (1882): Almanya, Avusturya-Macaristan, İtalya; Üçlü İtilaf (1907): İngiltere, Fransa, Rusya. İtalya savaş başlayınca tarafsız kaldı, **26 Nisan 1915 Londra Antlaşması** sonrasında İtilaf'a katıldı.

**Başlatıcı olay:** 28 Haziran 1914 Franz Ferdinand suikastı; **28 Temmuz 1914** Avusturya-Macaristan'ın Belgrad'a saldırısı. İttifak bağları savaşı yaygınlaştırdı.

2. Osmanlı'nın savaşa girişi

İtilaf'a katılma girişimleri sonuçsuz kalınca Osmanlı **2 Ağustos 1914'te Almanya ile ittifak** imzaladı; ancak başlangıçta tarafsız kaldı. Osmanlı yalnızlıktan kurtulmak ve toprak kayıplarını gidermek; Almanya Avrupa'daki yükü azaltmak, halifenin nüfuzundan ve Osmanlı'nın konumundan yararlanmak istiyordu. **Goeben–Breslau → Yavuz–Midilli** gemileri Rusların **Sivastopol ve Odesa** limanlarını bombaladı. Rusya **2 Kasım**, İngiltere-Fransa **5 Kasım**, Osmanlı **11 Kasım 1914** tarihinde savaş ilan etti.

3. Cepheler: amaçlar ve sonuçlar

• **Kafkas:** Rusya'ya karşı; Enver Paşa'nın Turan düşüncesi. **Sarıkamış (22 Aralık 1914–19 Ocak 1915)** iklim, strateji ve lojistik nedeniyle büyük kayıp. **Mustafa Kemal 1916'da Muş–Bitlis'i aldı.** Rusya'nın çekilmesi ve **Brest-Litovsk (3 Mart 1918)**: Kars, Ardahan, Batum geri verildi.
• **Çanakkale:** İtilaf'ın Osmanlı'yı saf dışı bırakıp Rusya'ya yardım taşıma isteği. **18 Mart 1915 deniz zaferi**, **25 Nisan kara çıkarması**, **9 Ocak 1916 İtilaf'ın çekilişi**. Mustafa Kemal Arıburnu, Conkbayırı, Anafartalar'da etkili oldu.
• **Irak:** İngiltere'nin Abadan petrol bölgesini koruyup Rusya'yı desteklemek için kuzeye ilerlemesi. **Selmân-ı Pâk, Kut'ül-Amâre** başarıları; **1917 Bağdat'ın İngilizlerce alınması**.
• **Kanal:** Osmanlı'nın Mısır'ı geri alma ve İngiltere'nin Süveyş üzerinden sömürge bağlantısını kesme girişimi. **Cemal Paşa**, iki başarısız harekât, Sina'dan çekiliş.
• **Hicaz–Yemen:** Şerif Hüseyin'in isyanı ve İngiliz ilerleyişine karşı savunma; kutsal yerleri koruma.
• **Suriye–Filistin:** Gazze, Kudüs ve Suriye gelişmeleri; **Mustafa Kemal 7. Ordu** ile Antakya–Halep hattında direniş.
• **Galiçya, Makedonya, Romanya:** Bulgaristan ve Avusturya-Macaristan'a **yardım cepheleri**.

4. Gizli antlaşmalar

**İstanbul (1915):** İstanbul ve Boğazlar Rusya'ya. **Londra (1915):** İtalya'ya On İki Ada, Trablusgarp ve Batı Anadolu'dan toprak vaatleri. **Sykes–Picot (1916):** İngiltere-Fransa anlaşması; sonradan Rusya katıldı; Ortadoğu ve doğu bölgeleri paylaştırılmak istendi. **Saint Jean de Maurienne (1916):** İzmir, Menteşe, Antalya ve Konya'nın bir bölümü İtalya'ya.

5. Zaferler ve komutanlar

**Çanakkale:** Nusret Mayın Gemisi; deniz ve kara zaferleri. Mustafa Kemal önce **19. Tümen**, ardından **Anafartalar Grup Komutanı**; “Anafartalar Kahramanı”. Çanakkale'de Cevat Paşa (Müstahkem Mevki), Liman von Sanders (5. Ordu), Esat Paşa (Kuzey Grubu), Fevzi Paşa (5. Kolordu), Ali Fuat Paşa (Bolayır), Kâzım Karabekir (Seddülbahir) görev aldı.

**Kut'ül-Amâre (29 Nisan 1916):** Irak'ta Halil (Kut) Paşa'nın kuşatması sonunda General Townshend'in İngiliz kuvvetleri teslim oldu. **Bakü (15 Eylül 1918):** Nuri (Killigil) Paşa yönetimindeki **Kafkas İslam Ordusu** başarı sağladı. **Medine Müdafaası:** Fahreddin (Türkkan) Paşa, şehri iki yıl yedi ay savundu; kutsal emanetleri İstanbul'a nakletti.

6. Mustafa Kemal'in savaş görevleri

**1915 Çanakkale:** 19. Tümen / Anafartalar Grup Komutanlığı. **1916 Kafkas:** 16. Kolordu, Muş–Bitlis. **1917 Suriye–Filistin:** 7. Ordu. **1918 Yıldırım Orduları Grup Komutanlığı:** Halep kuzeyinde İngiliz ve Arap kuvvetlerine karşı savunma. Savaşın başında Sofya'da ataşemiliterdi.

7. 1915 Sevk ve İskân düzenlemeleri

Kitaba göre **24 Nisan 1915'te** ilgili komiteler hakkında kapatma ve yakalama kararları alındı; **27 Mayıs 1915** Sevk ve İskân Kanunu çıkarıldı. İdari tedbirler kapsamında nakil güvenliği, iaşe, barınma ve mal kayıtları sıralanır. Kitap, sevk sırasında kötü koşullara bağlı ölümler yaşandığını bildirir. **31 Aralık 1918** Geri Dönüş Kararnamesi çıkarıldı. Kitabın tartışmalı olaylara ilişkin değerlendirmeleri, kaynakta ileri sürülen görüşler olarak okunmalıdır.

8. Anadolu'da savaş ve 1917 dönüm noktası

Seferberlik iş gücünü azalttı; kadınların yükü büyüdü, çocuklar yetim kaldı. Kıtlık, göç, salgın hastalık, karaborsa ve okul binalarının hastane/karargâh yapılması toplumsal hayatı etkiledi. İstanbul fiyat tablosunda **şeker 1914'te 3, 1918'de 195**; **un 1,75'ten 45'e** yükseldi. Yönetim stokçuluğu önleme ve ekmeği halka ulaştırma tedbirleri aldı.

**1917 Bolşevik İhtilali → Rusya'nın savaştan çekilmesi → 1918 Brest-Litovsk**. **Almanya'nın sınırsız denizaltı savaşı ve Meksika'yla gizli ittifak girişimi → ABD'nin İtilaf yanında savaşa girmesi**. İki büyük değişim 1917'yi “kader yılı” yaptı.

Kısa Özet

Genel nedenler (milliyetçilik–sömürgecilik–silahlanma–bloklaşma), Osmanlı'nın savaşa giriş zinciri, cephe–amaç eşleştirmeleri, gizli paylaşım antlaşmaları, Çanakkale/Kut/Bakü/Medine gelişmeleri, Mustafa Kemal'in görevleri, sevk ve iskân düzenlemeleri, savaşın toplum ve fiyatlara etkisi ve 1917 dengesi birlikte değerlendirilmelidir.