I. Dünya Savaşı Sürecinde Osmanlı Devleti Konu Anlatımı

I. Dünya Savaşı Sürecinde Osmanlı Devleti

I. Dünya Savaşı (1914–1918), Avrupa'daki bloklaşmaların ve emperyalist rekabetin geniş bir coğrafyaya yayıldığı; Osmanlı Devleti'nin ise güvenlik, ittifak ve toprak bütünlüğü meseleleriyle yüzleştiği bir dönemdir. Konuyu öğrenirken **savaşın nedenleri, Osmanlı'nın savaşa giriş süreci, cephelerin açılma amaçları, askerî başarılar ve cephe gerisindeki etkiler** arasında neden-sonuç ilişkisi kurulmalıdır.

1. Büyük Savaşa Doğru: gerginlik neden dünya savaşına dönüştü?

1.1. Rekabeti artıran uzun süreli nedenler

1. yüzyıl sonundaki hızlı sanayileşme, ticaret ve ulaştırma ağları dünyayı birbirine bağlarken büyük devletler arasındaki çıkar mücadelesini büyüttü. **Emperyalizm**, bir devletin başka toplumları ve özellikle onların kaynaklarını kendi çıkarları için nüfuzu altına almasıdır. Sanayi İnkılabı ile üretim artınca **ham madde ve pazar arayışı** sömürge rekabetini hızlandırdı. İngiltere, Fransa ve Almanya gibi devletler arasında ekonomik ve stratejik gerilim yoğunlaştı.

**Milliyetçilik**, Fransız İhtilali'nin yaydığı düşüncelerin bir sonucuydu. Almanya ve İtalya'nın siyasi birliklerini kurması, Rusya'nın Balkan Slavlarına yönelik **Panslavizm** siyaseti, Avusturya-Macaristan ile Rusya'nın Balkan hâkimiyeti rekabeti ve Fransa ile Almanya arasındaki **Alsas-Loren sorunu** gerilimin farklı boyutlarıdır. 1908'de Avusturya-Macaristan'ın Bosna-Hersek'i işgali ile Balkan Savaşları bu ortamı daha kırılgan kıldı.

**Silahlanma yarışı**, karşılıklı güvensizliği derinleştirdi: Devletler kendilerini koruma iddiasıyla güç toplarken diğerlerinin de yeni silahlar edinmesine yol açtı. Yöneticilerin yanlış siyasi ve askerî hesapları ise sınırlı çatışmanın genişleme riskini artırdı.

1.2. İttifaklar ve savaşın başlaması

**Üçlü İttifak (1882)** Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya arasında; **Üçlü İtilaf (1907)** İngiltere, Fransa ve Rusya arasında oluştu. Ancak bloklaşma, ülkelerin savaş boyunca hiç değişmeyen bir konumda kaldıkları anlamına gelmez. İtalya, savaşın başlangıcında tarafsızlığını ilan etti; **26 Nisan 1915 Londra Antlaşması** ile vaat edilen topraklar karşılığında İtilaf tarafına geçti.

28 Haziran 1914'te Avusturya-Macaristan veliahdı **Arşidük Franz Ferdinand**, Sırp milliyetçisi **Gavrilo Princip** tarafından öldürüldü. Avusturya-Macaristan'ın ültimatomunun Sırbistan tarafından kabul edilmemesi üzerine **28 Temmuz 1914'te Belgrad'ın bombalanmasıyla** savaş başladı. Rusya Sırbistan'ı, Almanya Avusturya-Macaristan'ı destekledi; İngiltere ve Fransa'nın Rusya yanında yer almasıyla savaş yayıldı.

2. Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'na katılması

2.1. Osmanlı'nın ittifak arayışı ve Almanya'nın beklentisi

İttihat ve Terakki yöneticileri, Rusya karşısında yalnız kalma endişesi yaşıyor; siyasi ve askerî gerilemeyi durdurmak, kaybedilen toprakları geri almak istiyorlardı. İtilaf Devletleri'yle ittifak arayışları karşılık bulmayınca **2 Ağustos 1914'te Almanya ile gizli bir ittifak antlaşması** imzalandı. Buna rağmen Osmanlı Devleti hemen savaş ilan etmedi, başlangıçta **tarafsızlığını duyurdu**.

Almanya'nın hedefleri farklıydı: Osmanlı'yı yanına çekerek **Avrupa cephelerindeki yükünü hafifletmek**, Osmanlı'nın **jeopolitik konumundan** ve **halifenin dinî nüfuzundan** yararlanmak. Dolayısıyla iki devlet ittifaka aynı nedenle yaklaşmamıştır. Kitaptaki üç kanıt metni de Osmanlı yöneticilerinin tek sesli olmadığını gösterir: Enver Paşa çevresinde Almanya ile ittifakı gerekli görenler bulunduğu gibi Almanya'ya güvenmeyen, Fransa gibi farklı seçenekler arayan veya savaşa girmeyi sakıncalı bulan görüşler de vardı.

2.2. Goeben–Breslau olayından resmî savaş ilanına

Akdeniz'de İngiliz donanmasından kaçan Alman **Goeben ve Breslau** gemileri Çanakkale Boğazı'na sığındı. Osmanlı, gemileri satın aldığını açıkladı; adları **Yavuz ve Midilli** oldu. Bu gemilerin Karadeniz'de **Sivastopol ve Odesa** limanlarını bombalaması savaşa doğrudan giriş sürecini başlattı. **Rusya 2 Kasım 1914'te**, **İngiltere ve Fransa 5 Kasım 1914'te** Osmanlı'ya; **Osmanlı Devleti de 11 Kasım 1914'te İtilaf Devletleri'ne** savaş ilan etti.

3. Osmanlı Devleti'nin savaştığı cepheler

Cephe sorularında yalnız yer adı değil, **cephenin açılma amacı → savaşan taraflar → önemli olay → sonuç** sırası izlenmelidir. Kitabın haritasında Osmanlı'nın taarruz, savunma ve müttefiklere yardım amacıyla savaştığı alanlar ayrı işaretlenir.

3.1. Kafkas Cephesi: Rusya, Sarıkamış ve Brest-Litovsk

Osmanlı orduları ilk olarak Rusya ile **Kafkas Cephesi'nde** savaştı. Harbiye Nazırı **Enver Paşa**, Orta Asya Türkleriyle bağlantı kurup **Turan ülküsünü** gerçekleştirmeyi; ayrıca İngiltere'nin Hindistan'la bağlantısına zarar vermeyi tasarlıyordu. **22 Aralık 1914–19 Ocak 1915 Sarıkamış Harekâtı**, sert kış, lojistik eksiklikler ve stratejik hatalar nedeniyle ağır kayıplarla sonuçlandı. Ruslar 1916'da Erzurum, Muş, Bitlis, Bayburt, Van, Trabzon ve Erzincan gibi yerleri işgal etti. Aynı yıl **Mustafa Kemal Muş ve Bitlis'i geri aldı**.

1917 **Bolşevik İhtilali** Rus birliklerinin çekilmesini hızlandırdı. **3 Mart 1918 Brest-Litovsk Antlaşması** ile cephe kapandı; Rusya, 93 Harbi'nde aldığı **Kars, Ardahan ve Batum'u (Elviye-i Selâse)** Osmanlı'ya geri verdi.

3.2. Çanakkale Cephesi: Boğazı geçme girişimi

İtilaf Devletleri, **Osmanlı'yı savaş dışı bırakmak**, **Rusya'ya yardım ulaştırmak** ve **Balkanlar üzerinden İttifak Devletlerine karşı yeni cephe açmak** için Çanakkale'ye saldırdı. **18 Mart 1915'teki deniz harekâtı** Osmanlı direnişi karşısında başarısız oldu. Ardından İngiliz-Fransız kuvvetleri General **Hamilton** komutasında **25 Nisan 1915'te Gelibolu'ya çıkarma** yaptı. **Yarbay Mustafa Kemal**, Arıburnu, Conkbayırı ve Anafartalar savunmasında belirleyici rol oynadı. Çekilme **9 Ocak 1916'da** tamamlandı.

Bu başarı, İstanbul'un korunmasına, Osmanlı'nın savaş gücünün ve itibarının artmasına, Mustafa Kemal'in komutanlık yeteneklerinin tanınmasına ve kitabın vurgusuyla sonraki millî mücadele bilincine katkı sağladı. **Nusret Mayın Gemisi** deniz savunmasının simgelerindendir. Mustafa Kemal'in çatışma sırasında zaman kazanmaya yönelik emri, askerin dayanıklılığını ve stratejik kararlılığı anlatır.

3.3. Irak Cephesi: petrol, Rusya'ya ulaşma ve Kut'ül-Amâre

İngiltere, **Abadan petrol bölgesini korumak** ve kuzeye ilerleyerek **Rusya'yı desteklemek** için Irak Cephesi'ni açtı. Osmanlı kuvvetleri **Selmân-ı Pâk** ve **Kut'ül-Amâre** çevresinde başarılar elde etti. Ancak İngilizler takviye birlikler gönderdi; **1917'de Bağdat'ı ele geçirmeleriyle** cephe Osmanlı açısından kapandı.

3.4. Kanal Cephesi: Süveyş ve İngiltere'nin sömürge bağlantıları

Osmanlı'nın **Cemal Paşa** komutasında **1915'te Süveyş Kanalı'na** yönelmesinin amacı Mısır'ı geri almak, İngiltere'nin sömürgeleriyle bağlantısını ve asker/ham madde akışını kesmekti. Kanal'a düzenlenen iki büyük harekât hedefe ulaşmadı; İngiltere'nin Sina Yarımadası'nı ele geçirmesi üzerine Osmanlı güçleri çekildi.

3.5. Hicaz–Yemen ve Suriye–Filistin cepheleri

İngilizlerin **Mac Mahon Antlaşması** çerçevesinde Arap bağımsızlığı vaadinde bulunması üzerine **Hicaz Emiri Şerif Hüseyin** ve bağlı aşiretler isyan etti. Osmanlı; isyanları bastırmak, kutsal yerleri korumak ve İngiliz ilerleyişini durdurmak için **Hicaz ve Yemen Cephesi'nde** mücadele etti; Mondros'la bölgeden çekilmek zorunda kaldı.

**Suriye–Filistin Cephesi**, Kanal ve Sina'dan ilerleyen İngilizlere karşı açılan savunma hattıdır. Osmanlı birlikleri **Gazze muharebelerinde** başarılar kazandı; ancak İngiliz takviyeleri karşısında **Kudüs ve Suriye** işgal edildi. **7. Ordu Komutanı Mustafa Kemal**, düşmanı **Antakya–Halep hattında** durdurmayı başardı. Cephedeki mücadele, Mondros Ateşkes Antlaşması'na kadar sürdü.

3.6. Galiçya, Makedonya ve Romanya: müttefiklere yardım

Osmanlı birlikleri **Galiçya, Makedonya ve Romanya cephelerine**, müttefikleri **Bulgaristan ve Avusturya-Macaristan'a yardım** için asker gönderdi. Kitap, bu cephelerin Rusya'nın savaştan çekilmesiyle kapandığını belirtir. Bu cepheleri Osmanlı'nın doğrudan kendi topraklarını savunduğu Çanakkale veya Irak gibi cephelerle karıştırma.

4. Savaş sürerken yapılan gizli paylaşım antlaşmaları

İtilaf Devletleri, Osmanlı topraklarının geleceğini savaş bitmeden kendi aralarında görüşüp düzenlediler. **1915 İstanbul Antlaşması** (İngiltere, Fransa ve Rusya), **İstanbul ve Boğazların Rusya'ya bırakılmasını** öngörüyordu. Bu, Rusya'nın sıcak denizlere inme siyasetinin müttefiklerince tanınması anlamına geliyordu.

**1915 Londra Antlaşması** (İngiltere, Fransa, Rusya, İtalya), İtalya'nın İtilaf yanında savaşa girmesi karşılığında **On İki Ada, Trablusgarp ve Antalya'ya uzanan Batı Anadolu topraklarının İtalya'ya vaat edilmesi** ile ilişkilidir.

**1916 Sykes–Picot Antlaşması**, İngiltere ile Fransa arasında yapıldı; sonradan Rusya katıldı. Kitapta **Doğu Anadolu'nun bir kısmının Rusya'ya**, **Adana, Halep, Lübnan, Beyrut ve çevresinin önemli bölümlerinin Fransa'ya**, **Bağdat, Basra ve Güney Irak'ın İngiltere'ye** bırakılması öngörülür.

**1916 Saint Jean de Maurienne Antlaşması**, İngiltere, Fransa ve İtalya arasında yapıldı. **İzmir, Menteşe, Antalya ve Konya'nın önemli bir bölümünün İtalya'ya** bırakılması ile bazı limanlarda İtalya'ya ayrıcalık verilmesi kararlaştırıldı.

5. I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı zaferleri ve öne çıkan komutanlar

5.1. Çanakkale deniz ve kara zaferlerinin önemi

Çanakkale'nin savunulmasında deniz ve kara harekâtları birlikte değerlendirilir. **Cevat (Çobanlı) Paşa**, Çanakkale Müstahkem Mevkii Komutanı olarak deniz ve kara muharebelerine katkıda bulundu. **Otto Liman von Sanders**, 5. Ordu Komutanıydı; **Esat (Bülkat) Paşa** Kuzey Grubu Komutanı, **Fevzi (Çakmak) Paşa** 5. Kolordu Komutanıydı. **Ali Fuat (Cebesoy) Paşa** Bolayır bölgesinde, **Kâzım (Karabekir) Paşa** Seddülbahir'de savunma yaptı. **Enver Paşa**, Harbiye Nazırı olarak askerî harekâtların yönetiminde görev aldı.

Mustafa Kemal, önce **19. Tümen Komutanı**, sonra **Anafartalar Grup Komutanı**ydı. Cephedeki yerinde kararlarıyla tanındı; Arıburnu'nda kullandığı gözetleme yeri **Kemalyeri** olarak adlandırıldı ve kendisi **Anafartalar Kahramanı** adıyla anıldı.

5.2. Kut'ül-Amâre Zaferi (29 Nisan 1916)

İngiliz General **Townshend**, Bağdat'a ilerlemek için Dicle boyunca hareket etti; İngilizler 1915'te Kut'u işgal ettiler. **Selmân-ı Pâk** bölgesindeki çarpışmaların ardından geri çekilen İngilizler, **5 Aralık 1915'te Albay Halil (Kut)** komutasındaki birliklerce **Kut'ül-Amâre'de kuşatıldı**. Yardım ve kuşatmayı yarma girişimleri başarısız olunca İngiliz kuvvetleri **29 Nisan 1916'da teslim oldu**. Halil Bey daha sonra paşa unvanı aldı; **Kut'ül-Amâre Fatihi** olarak anıldı. Kitap, bu zaferi Çanakkale'den sonra savaşın en önemli Osmanlı başarılarından biri olarak ele alır.

5.3. Kafkas İslam Ordusu ve Bakü (15 Eylül 1918)

Azerbaycan'ın işgalci kuvvetlere karşı yardım istemesi üzerine **Nuri (Killigil) Paşa** önderliğinde **Kafkas İslam Ordusu** teşkil edildi. Osmanlı birliklerinin desteğiyle **15 Eylül 1918'de Bakü** alındı. Kitabın bilgi kutusuna göre **28 Mayıs 1918'de Mehmet Emin Resulzâde** başkanlığında **Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti** bağımsızlığını ilan etmişti. Sınavda **Nuri Paşa–Bakü** eşleştirmesini **Enver Paşa–Sarıkamış** ile karıştırmamak gerekir.

5.4. Medine Müdafaası

İngilizlerle anlaşan Şerif Hüseyin'in isyanı karşısında **Fahreddin (Türkkan) Paşa**, **28 Mayıs 1916'da** Medine'ye gönderildi. **Yaklaşık iki yıl yedi ay** şehri sınırlı imkânlarla savundu; kutsal emanetleri güvenlik için İstanbul'a nakletti. Mondros sonrasında teslim olunması yönündeki hükme ve tahliye isteğine karşı direndi; ancak cephane, ilaç ve giyecek yokluğu ile hastalıklar sebebiyle teslim olmak zorunda kaldı. **Fahreddin Paşa–Medine** eşleştirmesi, **Halil Paşa–Kut** ve **Nuri Paşa–Bakü** eşleştirmelerinden farklıdır.

6. I. Dünya Savaşı'nda Mustafa Kemal'in görevleri

Mustafa Kemal savaş başlarken **Sofya'da ataşemiliter** olarak bulunuyordu; Enver Paşa'ya yazdığı mektupta cephede aktif görev istedi. Ardından önemli komutanlıklar üstlendi:

• **1915 Çanakkale:** 19. Tümen ve Anafartalar Grup Komutanlığı; Arıburnu, Conkbayırı ve Anafartalar'da savunma.
• **1916 Kafkas:** 16. Kolordu Komutanlığı; **Muş ve Bitlis'in geri alınması**.
• **1917 Suriye–Filistin:** 7. Ordu Komutanlığı; İngiliz ilerleyişine karşı savunma.
• **1918 Yıldırım Orduları:** Ordular Grubu Komutanlığı; **26 Ekim 1918'de Halep kuzeyinde** İngiliz ve Arap kuvvetlerinin ilerlemesinin durdurulması.

Bu görevler, değişik coğrafyalarda askerî koşulları değerlendirme, birlik yönetme ve karar verme deneyimini artırdı. Kitabın kanıt metinleri, bu deneyimin sonraki Millî Mücadele kadrosu ve liderlik süreciyle ilişkisini kurdurur.

7. 1915 Olayları ve Sevk ve İskân Kanunu

Ders kitabı, 1915 olaylarını savaş güvenliği ve Ermeni komitelerinin faaliyetleri çerçevesinde değerlendirir. Bu bölümde **24 Nisan 1915'te** bazı Ermeni komitelerinin kapatılmasının ve üyeler hakkında yakalama kararı verilmesinin ardından **27 Mayıs 1915'te Sevk ve İskân Kanunu'nun** çıkarıldığı belirtilir. Kitabın anlatımına göre hükûmet, güvenliği tehdit ettiğini değerlendirdiği grupların **Suriye ve Irak'a sevk edilmesini** öngörmüştür.

Kitabın aktardığı düzenleme ve belgelerde; **can ve mal güvenliğinin korunması, barınma ve iaşenin sağlanması, tarımsal araç ve tohum verilmesi, taşınır malların ulaştırılması ve taşınmaz malların kayda geçirilmesi** gibi tedbirler sıralanır. Aynı kaynak, göç güzergâhında hastalık, ulaşım güçlüğü ve kötü hava koşulları nedeniyle ölümlerin yaşandığını da belirtir. **31 Aralık 1918 Geri Dönüş Kararnamesi**, isteyenlerin eski yerlerine dönüşüne ilişkin düzenlemedir.

8. Savaş yıllarında Anadolu: toplum, ekonomi ve eğitim

Seferberlik, erkeklerin cepheye gitmesine neden oldu; geride kalan **kadınların sorumluluğu arttı**, çok sayıda **çocuk yetim kaldı**. Ulaşımın bozulması, kıtlık ve artan talep ile **fiyatlar yükseldi, alım gücü düştü**; stokçuluk, karaborsacılık ve eşkıyalık gibi sorunlar büyüdü. Savaş ve güvenlik endişeleri nedeniyle **göç** arttı; yer değiştiren topluluklarda **barınma, sağlık ve salgın hastalık** sorunları ortaya çıktı. Öğrenciler ve öğretmenler cepheye gitti, **okullar hastane veya karargâha** dönüştürüldü; eğitim aksadı.

Kitaptaki **İstanbul 1914–1918 perakende fiyatları tablosu**, bu değişimi somut gösterir. Örneğin **şeker 3 kuruştan 195 kuruşa**, **un 1,75'ten 45'e**, **çay 60'tan 500'e** yükseldi (kitabın birimi: yıllık ortalama kıyye/kuruş). **Şekerin fiyatı 65 katına** çıkmıştır; **çayın fiyat artışı tutar olarak 440**, oran olarak yaklaşık **8,3 kat**tır. Dolayısıyla “en büyük nominal artış” ile “en yüksek kat artışı” farklı ölçülerdir. 8 Ağustos 1914 tarihli İstanbul yönetimi kararları, **ekmek üretimini sürdürme, stokçulukla mücadele ve fiyat kontrolü** gibi tedbirleri içerir.

9. I. Dünya Savaşı'nın kader yılı: 1917

Savaşın uzaması bütün devletlerde ekonomik sıkıntı ve savaş yorgunluğu yarattı. **1917 Bolşevik İhtilali**, Rusya'nın savaş dışına çıkmasının yolunu açtı; **Mart 1918 Brest-Litovsk Barışı** bu ayrılmayı antlaşmaya bağladı ve Osmanlı için Kars, Ardahan, Batum'un geri verilmesini sağladı.

Öte yandan Almanya'nın **sınırsız denizaltı savaşı** ve **Meksika'ya gizli ittifak teklifi** ortaya çıkınca **ABD, İtilaf Devletleri yanında savaşa katıldı**. ABD'nin mali, sanayi ve askerî kapasitesi, İtilaf devletlerine önemli üstünlük kazandırdı. Böylece 1917'de aynı anda **Rusya'nın savaş alanından çekilmesi** ve **ABD'nin savaşa katılması**, savaşın kuvvet dengesini dönüştürdü.

Sık Karıştırılan Noktalar

• **İtalya**, başlangıçta Üçlü İttifak'ın üyesi olsa da savaş başında tarafsızdı; 1915'te İtilaf'a geçti.
• **Osmanlı–Almanya antlaşması** ile **Karadeniz limanlarının bombalanması** farklı aşamalardır.
• **Saldırı amaçları** sorulduğunda Çanakkale'de Rusya'ya yardım, Irak'ta petrol/kuzeye ilerleme, Kanal'da İngiliz sömürge yolunu kesme ayırt edilir.
• **Çanakkale deniz savunması (18 Mart)** ile **Gelibolu'ya çıkarma (25 Nisan)** birbirini izleyen gelişmelerdir.
• **Kut zaferi (1916)**, İngilizlerin **Bağdat'ı 1917'de** almasını önleyememiştir.
• **Bakü–Nuri Paşa; Medine–Fahreddin Paşa; Kut–Halil Paşa** eşleştirmelerini karıştırma.
• **1917 Bolşevik İhtilali** ile **3 Mart 1918 Brest-Litovsk** ayrı tarihlerdir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Soruda önce **sebep, amaç, gelişme veya sonuç** mu sorulduğunu belirle.
2. Cephe sorularında **bölge, karşı taraf, komutan ve stratejik hedefi** birlikte eşleştir.
3. 1914–1918 kronolojisinde **ittifak → savaşın başlaması → Osmanlı'nın katılması → cepheler ve zaferler → 1917 dengesi** sırasını koru.
4. Harita veya tablo kullanılıyorsa önce **başlık, tarih, birim ve gösterilen bölgeyi** oku; orantı sorusunda toplam farkı katsayıyla karıştırma.
5. Tarihsel kanıttan, yalnızca metnin desteklediği sonucu çıkar; şahısların aktardığı yorumları tek başına kesin kanıt sayma.

Konu Özeti

I. Dünya Savaşı, milliyetçilik, sömürge rekabeti, silahlanma ve bloklaşmanın oluşturduğu gerilimden doğdu. Osmanlı Devleti Almanya'yla 2 Ağustos 1914'te ittifak kurdu; Yavuz ve Midilli'nin Rus limanlarını bombalaması sonrasında savaşa katıldı. Kafkas, Çanakkale, Irak, Kanal, Hicaz–Yemen ve Suriye–Filistin cephelerinde; ayrıca müttefiklerine yardım için Galiçya, Makedonya ve Romanya'da savaştı. Çanakkale, Kut'ül-Amâre, Bakü ve Medine savunması dönemin belirgin askerî başlıklarıdır. Savaş sürerken gizli paylaşım antlaşmaları yapıldı, Anadolu'da ağır toplumsal ve ekonomik sorunlar yaşandı. 1917'de Rusya'nın çekilmesi ve ABD'nin katılması savaşın dengesini değiştirdi.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Dünya savaşının uzun dönemli nedenlerini başlatıcı olaydan ayırabilmek.
• Osmanlı'nın ittifak gerekçelerini Almanya'nın amaçlarıyla karşılaştırabilmek.
• Cepheleri stratejik hedef, sonuç ve komutanlarla eşleştirebilmek.
• Gizli antlaşmaların taraflarını ve öngördükleri paylaşım bölgelerini ayırt edebilmek.
• Mustafa Kemal'in 1915–1918 görevlerini kronolojik değerlendirebilmek.
• Sevk ve İskân Kanunu'na dair kaynakta belirtilen idari aşamaları ve savaşın toplumsal etkilerini gösterebilmek.
• Bir ekonomik tablodan destekli çıkarım yapıp 1917 gelişmelerini açıklayabilmek.