I. Dünya Savaşı’nın Sonuçları Ders Notu

I. Dünya Savaşı’nın Sonuçları — Ders Notu

Savaş sonunda değişen dünya

**1914–1918 I. Dünya Savaşı**, 1918'de **İtilaf Devletlerinin üstünlüğüyle** sonuçlandı. Osmanlı Devleti, Almanya ve Avusturya-Macaristan İmparatorluğu yıkıldı; Çarlık Rusyası savaş yıllarında devrim sonucunda sona erdi. Avusturya, Macaristan, Çekoslovakya, Yugoslavya, Polonya, Türkiye ve SSCB gibi siyasi oluşumlar savaş sonrasının değişen haritasında yer aldı. **İmparatorluğun parçalanması** ile yalnızca devlet adının değişmesi aynı şey değildir.

Sömürgeci devletler **manda ve himaye** yönetimlerine yöneldi. Savaş teknolojilerinin gelişmesi cephe–cephe gerisi farkını zayıflattı; **sivil savunma** yaygınlaştı. Kalıcı barış için **Cemiyet-i Akvam (Milletler Cemiyeti)** kuruldu. Ancak ağır barış koşulları ve baskılar yeni rejimlerle gerilimlere zemin hazırladı; kalıcı barış kurulamaması II. Dünya Savaşı'na giden süreçte etkili oldu.

Mondros'a giden süreç

Osmanlı'nın müttefiki **Bulgaristan'ın savaştan ayrılması** ve İngilizlerin İstanbul'a yaklaşması Osmanlı'nın konumunu zorlaştırdı. **8 Ekim 1918:** Talat Paşa kabinesi istifa etti. **14 Ekim:** Ahmet İzzet Paşa Hükûmeti kuruldu. **30 Ekim 1918:** Bahriye Nazırı **Rauf Orbay'ın** başkanlığındaki Osmanlı heyeti, **Amiral Calthorpe** ile Limni Adası **Mondros Limanı**'ndaki görüşmeler sonucu **25 maddelik Mondros Ateşkes Antlaşması'nı** imzaladı.

Mondros'un önemli maddeleri

• **1:** İstanbul ve Çanakkale Boğazlarının açılması; savunma tesislerinin işgali.
• **5:** Güvenlik için gerekli kuvvetler dışında ordunun **terhisi**.
• **6:** Osmanlı savaş gemilerinin teslimi.
• **7:** İtilaf Devletlerinin güvenlik tehdidi iddiasıyla **herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilmesi**.
• **8:** Liman ve tersanelerin kontrolü.
• **10:** Toros tünellerinin işgali.
• **12:** Hükûmet haberleşmesi dışındaki **telsiz/telgraf denetimi**.
• **14:** Ülke ihtiyaçları karşılandıktan sonra kömür vb. kaynaklardan İtilaf güçlerinin yararlanmasının kolaylaştırılması.
• **24:** **Vilayet-i Sitte** (Erzurum, Van, Bitlis, Sivas, Elâzığ, Diyarbakır) için karışıklık hâlinde işgal hükmü.

**Ayırt et:** **7 = ülke genelinde işgal bahanesi**, **24 = adları verilen altı doğu vilayeti**, **1 = Boğazlar**, **5 = terhis**. Maddeler birlikte Osmanlı'nın savunma, ulaşım ve haberleşme kapasitesini zayıflattı.

İşgaller ve tepkiler

Mondros sonrası işgaller hızla başladı: **Musul 3 Kasım 1918**, **İstanbul 13 Kasım 1918**, **İzmir 15 Mayıs 1919**. Haritada İngiliz, Fransız, İtalyan, Yunan ve Ermeni işgal alanları ile ortak işgal bölgeleri ayrı gösterilmiştir. Yıllarca savaşmış halk, ateşkesi ilk anda barış umuduyla karşıladı. **Rauf Bey ve Ahmet İzzet Paşa** olumlu beklentilere sahipken **Mustafa Kemal**, belirsiz maddelerin istismar edileceği ve terhisin savunmayı zayıflatacağı uyarısında bulundu. İşgaller karşısında **direniş cemiyetleri, Kuvay-ı Millîye, miting ve protestolar** gelişti.

Wilson İlkeleri (8 Ocak 1918)

**14 ilke:** Galiplerin toprak ve savaş tazminatı almaması; gizli antlaşma yerine **açık diplomasi**; ekonomik engellerin azaltılması; silahlanmaya karşı önlemler; uluslararası örgüt kurulması. **Wilson'un 12. maddesi**, Türk çoğunluğun olduğu Osmanlı bölgelerinin bağımsızlığı, diğer unsurlara özerk gelişme, Boğazların uluslararası garantiyle **ticaret gemilerine** açılmasıyla ilgilidir. **Mondros'un 12. maddesi** ise haberleşme denetimidir. Mondros sonrası işgaller, Wilson'un barış ilkeleriyle çelişti.

Paris Barış Konferansı (18 Ocak 1919)

Galipler barış antlaşmaları ve savaş sonrası düzen için toplandı. **ABD, İngiltere, Fransa, İtalya ve Japonya** katılan güçlü devletler arasındaydı. Wilson, **Milletler Cemiyetinin** kurulmasını öne çıkardı. ABD daha sonra **Monroe Doktrini** doğrultusunda yalnızlık siyasetine yöneldi; **İngiltere–Fransa** belirleyici oldu. **İtalya'ya vaat edilmiş Batı Anadolu'nun Yunan işgaline bırakılması** kararlaştırıldı. Osmanlı topraklarının paylaşımı ve galipler arasındaki çekişmeler nedeniyle Osmanlı'yla barış ertelendi.

Dört barış antlaşması

| Devlet | Antlaşma (tarih) | Ayırt edici hükümler | |---|---|---| | **Almanya** | **Versay**, 28 Haziran 1919 | Alsas-Loren ve Saar'ı Fransa'ya bırakma; sömürgeleri kaybetme; Avusturya'yla birleşmeme | | **Bulgaristan** | **Nöyyi**, 27 Kasım 1919 | Romanya, Yunanistan ve Yugoslavya'ya toprak bırakma | | **Avusturya** | **Sen Jermen**, 10 Eylül 1919 | Macaristan, Çekoslovakya, Yugoslavya'nın bağımsızlığını tanıma; Almanya'yla birleşmeme | | **Macaristan** | **Triannon**, 4 Haziran 1920 | Çekoslovakya, Yugoslavya, Romanya ve Avusturya'ya toprak; **35 bin kişilik ordu sınırı** |

**Ortak yön:** Toprak kayıpları, zorunlu askerliğin kaldırılması, askerî sınırlamalar ve **tamirat borcu/savaş tazminatı**. Kitaptaki koşullar devletlere göre farklı ayrıntılar içerir; örneğin **35 bin sınırı yalnız Macaristan**, **Alsas-Loren yalnız Almanya** için verilmiştir.

Kısa Özet

**1918 İtilaf zaferi → 30 Ekim Mondros → Anadolu işgalleri ve tepkiler → 18 Ocak 1919 Paris → mağlup devletlere ağır barış antlaşmaları.** Wilson'un açıklanan barış ilkeleri ile işgal ve yaptırımlar arasındaki gerilim, kalıcı barışın sağlanamamasını anlamak için temel çerçevedir.