Konu Anlatımı / Ders Notu
Anlatım Bozuklukları Konu Anlatımı
ALES Türkçe anlatım bozuklukları: anlam ve dil bilgisi kusurları, örnek çözüm ve stratejiler.
Anlatım Bozuklukları — ALES Türkçe
Anlatım bozukluğu, bir cümlenin anlamını gereksiz yere yinelemesi, yanlış bir sözcük seçmesi, kendi içinde çelişmesi ya da dil bilgisi bakımından eksik/uyumsuz kurulmasıdır. ALES sorularında önemli olan yalnız kusuru adlandırmak değil, **istenen anlamı koruyarak en küçük ve doğru düzeltmeyi** yapabilmektir. Bir cümleyi denetlerken önce “Cümle ne demek istiyor?”, sonra “Sözcükler ve yüklemler bu anlamı tam karşılıyor mu?” sorularını sorun.
1. Anlama Dayalı Anlatım Bozuklukları
Gereksiz sözcük ve söz öbeği
Eş anlamlı veya aynı bilgiyi tekrar eden sözcükler anlatımı gereksiz uzatabilir. “Toplantıyı tekrar yeniden yapacağız.” ifadesinde **tekrar** ve **yeniden** sözcüklerinden biri çıkarılabilir. “Başvuru belgelerini geri iade etti.” ifadesinde **geri** gereksizdir; *iade etmek*, geri vermeyi içerir. Fakat aynı kökten gelen her sözcük ikilisi gereksiz değildir: “Kısa ve öz bir açıklama” anlamı güçlendiren yerleşik bir kullanımdır.
Anlamca çelişen ifadeler
Bir olay hem kesin hem de yalnızca olası biçimde anlatıldığında çelişki doğabilir: “Kesinlikle belki kabul edilir.” ifadesinde **kesinlikle** ile **belki** bağdaşmaz. “Yaklaşık tam kırk kişi” sözünde ise **yaklaşık** ile **tam** çatışır. Buna karşılık “İlk kez geçen yıl uygulandı; daha önce denenmemişti.” kendi içinde tutarlıdır; iki ifade aynı ilk gerçekleşme durumunu açıklayabilir.
Sözcüğün yanlış anlamda kullanılması
Bir kavramın taşıdığı anlam ilişkisi gözetilmelidir. “Fiyatı pahalı” yerine “fiyatı yüksek”, “ürün pahalı” yerine ise yine “ürün pahalı” kullanılabilir. “Bu olayın nedeni ihmalkârlıktan kaynaklanmaktadır.” cümlesindeki “nedeni” ile “kaynaklanmaktadır” neden ilişkisini üst üste kurar; “Bu olay ihmalkârlıktan kaynaklanmaktadır.” yeterlidir.
Karşılaştırma eksikliği ve belirsizlik
“Ali’yi Ayşe’den daha çok seviyorum.” cümlesi iki biçimde anlaşılabilir: Ali’yi, Ayşe’yi sevdiğimden çok seviyor olabilirim; yahut Ali’yi, Ayşe’nin sevdiğinden çok seviyor olabilirim. Karşılaştırılan ögeleri açıkça belirtmek belirsizliği giderir. Zamirlerde de aynı kural geçerlidir: “Merve, Deniz’e onun raporunu gösterdi.” sözü, raporun kime ait olduğunu bağlamdan kesinleştiremeyebilir.
Mantık ve sıralama kusurları
Bir eylemin koşulları, zamanı ve nedeni tutarlı olmalıdır. “Önce soruların yarısını çözdüm, ardından hepsini bitirdim.” ifadesinde çelişki yoktur; farklı aşamalar anlatılır. “Soruların yalnız yarısını çözdüm, fakat hepsini tamamladım.” ise zaman ilişkisi açıklanmadığında tutarsız görünebilir. Her “ancak”, “fakat” ya da “rağmen” bir çelişki göstermez; bağlaçların karşıtlık kurduğu yargılar tek tek denetlenmelidir.
2. Yapıya Dayalı Anlatım Bozuklukları
Özne–yüklem uyumu
Öznenin kişi, sayı ve anlamı yüklemle uyumlu olmalıdır. “Hiçbiri konuşmadılar.” yerine **Hiçbiri konuşmadı.** denir. “Birkaç öğrenci katıldılar.” yerine **Birkaç öğrenci katıldı.** uygundur. İnsan adlarından oluşan belirli çoğul öznelerde “Konuşmacılar soruları yanıtladı/yanıtladılar.” biçimleri kullanılabilir. Bu nedenle her çoğul öznenin mutlaka çoğul yüklem istediği sanılmamalıdır.
Nesne ve tümleç eksikliği
Bağlanan fiillerin istediği durum ekleri her zaman aynı değildir. “Eseri inceledi ve hayran kaldı.” sözünde “incelemek” **eseri**, “hayran kalmak” ise **esere** tümlecini ister. Açık biçim: “Eseri inceledi ve esere hayran kaldı.” “Öneriyi destekledi ama karşı çıktı.” sözünde ise **öneriye** eklenmelidir. “Raporu okudu ve inceledi.” doğrudur; iki fiil de **raporu** nesnesini alır.
Yüklem ve çatı uyuşmazlığı
Aynı özneye bağlanan yüklemler, kimin işi yaptığını ve kimin işten etkilendiğini tutarlı göstermelidir. “Sonuçlar açıklandı ve tartıştık.” sözünde ilk yüklem edilgen, ikinci yüklem birinci çoğul kişidir. “Sonuçlar açıklandı; biz de sonuçları tartıştık.” biçimi özne ilişkisini düzeltir. Bir yargının etken, öbürünün edilgen olması tek başına kusur değildir; ortak ögeler belirsiz veya yanlış kullanıldığında sorun çıkar.
Tamlayan, tamlanan ve ek sorunları
“Bu çalışmanın amacı yöntemleri belirlemek ve sonuçlarını yorumlamaktır.” cümlesinde aynı kuruluşa bağlanan ad-fiillerin görevleri açıktır. Farklı çekim gerektiren isimler veya yüklemler tek ekle bağlanırsa eksiklik oluşabilir. Cümleyi parçalara ayırarak her yüklemi tek başına okuyun; “karşı çıktı” derken **neye**, “yararlandı” derken **neden**, “ilgi duydu” derken **neye** sorularına yanıt arayın.
Sık Karıştırılan Noktalar
- “Bu kitap oldukça pahalı.” doğrudur; “Kitabın fiyatı oldukça pahalı.” yerine “fiyatı oldukça yüksek” daha uygundur.
- “Herkes geldi.” doğrudur; “Herkes geldiler.” anlatım bozukluğudur.
- “Birçok kişi katıldı.” doğrudur; “Birçok kişiler” biçimi yanlıştır.
- “Yazarın eserlerini okudum ve beğendim.” doğrudur; “okudum ve ilgi duydum” denecekse “eserlere” tümleci gerekir.
- “İlk kez bugün gördüm; daha önce görmemiştim.” cümlesindeki iki yargı bağdaşabilir.
- “Öneriyi kabul ettim ama eleştirdim.” mantıken mümkündür; kabul etmek ve eleştirmek birbirini zorunlu olarak dışlamaz.
Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım
- Temel yargıyı belirle: kim, neyi, ne yaptı?
- Kesinlik, olasılık, neden ve zaman ifadelerinin çatışıp çatışmadığını denetle.
- Yüklemleri tek tek ayır; her biri için gereken nesne ve tümleci kur.
- Özne–yüklem uyumunu, zamirlerin gönderimini ve çatı ilişkisini kontrol et.
- Düzeltme seçeneklerinden hem dil bilgisi bakımından doğru hem de özgün anlamı koruyanı seç.
Konu Özeti
Anlatım bozuklukları iki ana düzeyde incelenir: **anlam** (gereksiz ifade, çelişki, yanlış sözcük, belirsizlik, mantık) ve **yapı** (özne–yüklem uyumu, öge eksikliği, tamlama, ek ve çatı ilişkileri). Çok yüklemli cümlelerde ortak kullanılan ögeler her yüklem için ayrı ayrı doğrulanmalıdır.
Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın
- Bir cümledeki anlam tekrarını ve mantık çelişkisini ayırt etmek.
- Sözcüğün anlamca doğru yüklemle eşleşip eşleşmediğini sınamak.
- Ortak ögelerin yüklemlere uygun olup olmadığını belirlemek.
- Zamir, karşılaştırma ve özne gönderimi belirsizliğini gidermek.
- Birden fazla kusuru anlamı koruyarak düzelten seçeneği belirlemek.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
ALES Türkçe Anlatım Bozuklukları - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
ALES Türkçe Anlatım Bozuklukları - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
ALES Türkçe Anlatım Bozuklukları - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
ALES Türkçe Anlatım Bozuklukları - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene