Konu Anlatımı / Ders Notu
Borçlar Hukuku | Konu Anlatımı
KPSS Medeni Hukuk: kişiler, hak ve fiil ehliyeti, aile hukuku, mal rejimleri, miras payları, zilyetlik ve taşınmaz mülkiyeti.
Borçlar Hukuku – Konu Anlatımı
Konuya Giriş
Borçlar hukuku, bir kişinin diğerinden belirli bir **edimi** isteme hakkını ve bu hakkın doğum, ifa, ihlal ve sona erme koşullarını düzenler. KPSS Alan Bilgisi kapsamında özellikle 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) genel hükümleri, borcun üç temel kaynağı, sözleşmenin geçerliliği, borca aykırılık, temerrüt, sona erme ve zamanaşımı ilişkilendirilerek çalışılmalıdır. Bu notlar 10 Kasım 2026 tarihli mevcut mevzuat temel alınarak hazırlanmıştır.
1. Borç İlişkisi, Edim ve Sorumluluk
- **Borç ilişkisi:** Alacaklının bir edimi talep edebildiği, borçlunun da edimle yükümlü olduğu hukuki ilişki.
- **Edim:** Verme, yapma veya yapmama biçiminde olabilir. Para ödemek verme, bir bina inşa etmek yapma, rekabet etmeme yapmama edimidir.
- **Asli edim:** İlişkinin temel borcu. **Yan borç:** Koruma, özen veya bilgi verme gibi tamamlayıcı yükümlülük.
- **Parça borcu:** Bireysel olarak belirlenen nesne; **cins borcu:** Türü ve miktarıyla belirlenen nesne; **seçimlik borç:** Birden çok edimden birinin ifası.
- Borcun doğması, muaccel olması, borçlunun temerrüdü ve zamanaşımı aynı zaman noktaları değildir. **Muacceliyet**, alacağın talep edilebilir hâle gelmesidir.
2. Sözleşmenin Kurulması: Öneri ve Kabul (TBK m. 1–11)
**Sözleşme**, karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarıyla kurulur (m. 1). İrade açık ya da örtülü olabilir. Taraflar esaslı noktalarda anlaşmış ve şekil koşulu varsa ona uymuşsa ikinci derecede ayrıntıların açık bırakılması her zaman sözleşmeyi engellemez (m. 2).
- **Öneri (icap):** Kabul edildiğinde sözleşme kurmaya elverişli, esaslı unsurları içeren irade açıklaması.
- **Kabul:** Öneriye uygun irade açıklaması. Bazı koşullarda örtülü davranışla gerçekleşebilir (m. 6).
- **Süreli öneri:** Öneren, belirlediği kabul süresi sonuna kadar bağlıdır (m. 3).
- **Hazır bulunanlar:** Süresiz öneriye hemen kabul gelmezse öneren bağlılıktan kurtulur; doğrudan telefon ve benzeri iletişim de bu kapsamdadır (m. 4).
- **Ismarlanmayan şeyin gönderilmesi:** Tek başına öneri sayılmaz; alan kimse onu geri göndermek veya saklamakla yükümlü değildir (m. 7). Ticari/özel hukuk istisnaları ayrıca incelenir.
- **İlan yoluyla ödül:** Belirli sonucu gerçekleştirecek kişiye herkese yönelik ödül sözü (m. 9).
3. Şekil, İçerik Özgürlüğü ve Hükümsüzlük (TBK m. 12–29)
- **Şekil serbestisi:** Kanunda özel şekil öngörülmedikçe sözleşmeler şekle bağlı değildir (m. 12). Kanun bir geçerlilik şekli öngörmüşse buna uyulmaması kural olarak geçersizlik doğurur.
- **Yazılı şekil:** Kural olarak borç altına girenin imzası gerekir (m. 14–15).
- **İradi şekil:** Tarafların şekil kararlaştırmasının sonuçları m. 17'ye göre değerlendirilir.
- **Sözleşme özgürlüğü:** İçeriği kanuni sınırlar içinde belirleme (m. 26).
- **Kesin hükümsüzlük:** Emredici kurallara, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkânsız sözleşme kural olarak kesin hükümsüzdür (m. 27). Bu, irade sakatlığıyla aynı kategori değildir.
- **Genel işlem koşulları (m. 20–25):** Bir tarafça çok sayıda benzer sözleşme için önceden hazırlanan standart koşulların yürürlük, yorum ve içerik denetimi. Karşı tarafın menfaatine aykırı alışılmadık şartların sözleşmeye dahil oluşu için özel kurallar vardır.
- **Aşırı yararlanma / gabin (m. 28):** Açık oransızlığın zarar görenin zor durumda kalmasından, düşüncesizliğinden veya deneyimsizliğinden yararlanılarak oluşturulması. Sırf pahalı satış tek başına bu koşulları ispatlamaz.
4. İrade Bozuklukları ve Temsil (TBK m. 30–48)
- **Esaslı yanılma:** Yanılan, sözleşmeyle bağlı olmayabilir; basit hesap hataları kural olarak düzeltme yoluyla giderilir.
- **Aldatma (hile):** Diğer tarafın kasıtlı yanıltması; yanılmanın esaslı olma şartı aranmayabilir (m. 36).
- **Korkutma (ikrah):** Ağır ve yakın zarar tehlikesine inanmada haklılık gibi kanuni koşullar (m. 37–38).
- **Bir yıllık süre (m. 39):** Yanılma/aldatmanın öğrenilmesinden ya da korkutmanın etkisinin kalkmasından itibaren bir yıl içinde bağlı olmadığını bildirmeyen veya verdiğini geri istemeyen taraf sözleşmeyi onamış sayılır. Bu bir yıllık süreyi genel zamanaşımıyla karıştırmayın.
- **Temsil:** Yetkili temsilci kendi adına değil temsil olunan adına işlemi yaparsa hukuki sonuç kural olarak doğrudan temsil olunana bağlanır. Yetkisiz temsil işleminde icazet verilmesi önemlidir (m. 40–47).
5. Haksız Fiil (TBK m. 49–76)
**Kural olarak unsurlar:** Hukuka aykırı fiil, kusur, zarar ve uygun illiyet bağı. Kusurlu ve hukuka aykırı fiille başkasına zarar veren tazmin yükümlüsü olabilir (m. 49). Kanunun öngördüğü kusursuz sorumluluk durumları ayrıca değerlendirilir.
- **Maddi zarar:** Malvarlığında irade dışı eksilme veya beklenen artışın gerçekleşmemesi.
- **Manevi tazminat:** Kanundaki şartlarda kişilik hakkı ihlalinin sonuçlarına karşı giderim (m. 58).
- **Zarar görenin kusuru:** TBK m. 52 kapsamında tazminatın indirilmesi veya kaldırılmasına yol açabilir.
- **Ayırt etme gücü ve hakkaniyet:** TBK m. 65 hükmü kanuni şartlarda hakkaniyet sorumluluğu öngörür.
- **Zamanaşımı (m. 72):** Kural olarak zararın ve tazminat yükümlüsünün öğrenilmesinden **2 yıl**, fiil tarihinden itibaren her hâlde **10 yıl**; ceza kanununda daha uzun zamanaşımı gerektiren fiilde özel kural saklıdır.
6. Sebepsiz Zenginleşme (TBK m. 77–82)
**Haklı sebep olmaksızın** başkasının malvarlığı veya emeğinden zenginleşen, kanun koşullarında bu zenginleşmeyi geri verir (m. 77). Geri verme, borca aykırılık tazminatı ya da haksız fiilin kusuruna dayanmaz. Örneğin yanlış banka havalesi geri verme borcu doğurabilir.
- **İyiniyetli zenginleşen:** Geri istenme anında elinde kalandan sorumlu tutulmasına ilişkin kurallar (m. 79).
- **Zamanaşımı (m. 82):** İstem hakkının öğrenilmesinden **2 yıl**, zenginleşmenin gerçekleşmesinden **10 yıl**.
- Bir ödemenin “karşılıksız” olması her zaman sebepsiz zenginleşme demek değildir; bağışlama geçerli bir hukuki sebep olabilir.
7. İfa, İfa Yeri ve Alacaklı Temerrüdü (TBK m. 83–111)
- **Şahsen ifa:** Alacaklının bizzat borçlunun ifasında menfaati yoksa borçlu şahsen ifaya zorunlu değildir (m. 83).
- **Kısmi ifa:** Borcun tamamı belli ve muaccelse alacaklı kısmi ifayı reddedebilir (m. 84).
- **İfa yeri (m. 89):** Aksine anlaşma veya durum yoksa para borcu alacaklının ödeme zamanındaki yerleşim yerinde; parça borcu sözleşme kurulduğunda şeyin bulunduğu yerde; diğer borçlar borcun doğduğu anda borçlunun yerleşim yerinde ifa edilir.
- **Karşılıklı edimlerde ifa sırası:** Kural olarak eşzamanlı ifa veya ifayı teklif ilkesi (m. 97), özel hüküm ve anlaşma saklıdır.
- **Alacaklının temerrüdü:** Gereği gibi önerilen ifayı haklı neden olmadan kabul etmeyen veya hazırlık fiilinden kaçınan alacaklı (m. 106). Borçlunun temerrüdünden ayrı bir kurumdur.
8. Borca Aykırılık ve Borçlu Temerrüdü (TBK m. 112–126)
- **Borca aykırılık (m. 112):** Hiç veya gereği gibi ifa etmeyen borçlu, kusursuzluğunu ispat etmedikçe bundan doğan zararı gidermekle yükümlüdür.
- **Borçlu temerrüdü (m. 117):** Muaccel borçta kural olarak ihtarla; ifa günü tarafların anlaşmasıyla belirlenmişse ihtarsız da oluşabilir.
- **Karşılıklı sözleşmede ek süre (m. 123):** Temerrütten sonra uygun süre tanınması esastır. Kanundaki hâllerde süre verilmesine gerek olmayabilir (m. 124).
- **Seçimlik haklar (m. 125):** Süre sonunda ifa ve gecikme tazminatı istenebilir; koşullara göre derhal bildirerek ifadan vazgeçip olumlu zararın tazmini yahut sözleşmeden dönüp olumsuz zarar talebi gündeme gelir. Süre, bildirimin ve sorumluluğun şartlarına dikkat edin.
- **İmkânsızlık:** Borçlunun sorumlu tutulamayacağı sonradan imkânsızlık (m. 136) ile başlangıçtaki objektif imkânsızlık (m. 27) aynı değildir.
9. Aşırı İfa Güçlüğü, Sona Erme ve Zamanaşımı (TBK m. 131–161)
- **Sona erme:** İfa, ibra, takas, yenileme, birleşme ve sonraki imkânsızlık gibi kurumlar somut koşullarıyla değerlendirilir.
- **İbra (m. 132):** Borcun taraflarca tamamen/kısmen kaldırılması; borcu doğuran işlem şekle bağlı olsa bile ibra şekle bağlı değildir.
- **Takas (m. 139):** Kural olarak karşılıklı, aynı türden ve muaccel alacakların takas beyanıyla karşılıklı sona erdirilmesi; koşulları ve istisnalar önemli.
- **Aşırı ifa güçlüğü (m. 138):** Sözleşme kurulurken öngörülemeyen ve beklenmeyen olağanüstü durumun borçludan kaynaklanmaması, ifa dengesinin dürüstlüğe aykırı biçimde bozulması ve borcun ifa edilmemiş veya hakları saklı tutularak ifa edilmiş olması gibi koşullarda uyarlama istenebilir; koşullar varsa dönme, sürekli edimlerde kural olarak fesih gündeme gelebilir.
- **Genel zamanaşımı (m. 146):** Kanunda aksine hüküm yoksa **10 yıl**.
- **Beş yıllık zamanaşımı (m. 147):** Kira bedeli, anapara faizi, ücret gibi dönemsel edimler ve kanunda sayılan bazı özel alacaklar.
- **Zamanaşımının durması (m. 153):** Kanunun saydığı durumlarda sürenin işlememesi.
- **Zamanaşımının kesilmesi (m. 154):** Borç ikrarı, kısmi ifa, dava veya icra takibi gibi kanuni sebeplerle yeni süre işlemeye başlar.
- **Borç sona ermiş midir?:** Zamanaşımına uğramış alacak kural olarak kendiliğinden yok olmaz; borçlu zamanaşımı def'i ileri sürebilir. Hak düşürücü süreyle ayrılır.
10. Borç İlişkisinin Taraflarında Değişiklik ve Teminatlar
- **Alacağın devri (m. 183–184):** Kural olarak borçlunun rızası gerekmeksizin alacak hakkı devredilebilir; **geçerlilik için yazılı şekil** gerekir. Kanun, sözleşme veya işin niteliği engel oluşturabilir.
- **Borcun üstlenilmesi (m. 195 vd.):** Dış üstlenme, alacaklı ile borcu üstlenen arasındaki sözleşmeyle gerçekleşir; iç üstlenme başka ilişkidir.
- **Müteselsil borçluluk (m. 162 vd.):** Her borçlu alacaklıya karşı borcun tamamından sorumludur; borçluların kendi aralarındaki rücu ilişkisi ayrıca değerlendirilir.
- **Ceza koşulu (m. 179 vd.):** Borca aykırılık için kararlaştırılan edim. Fahiş ceza koşulunu hâkim kural olarak kendiliğinden indirir (m. 182); özel ticari hükümler farklılık oluşturabilir.
- **Kefalet (m. 581–584):** Başkasının borcuna kişisel teminat; geçerlilik için yazılı şekil, kefilin sorumlu olacağı azami miktar ve kefalet tarihi ile kanunda öngörülen bazı el yazısı şartları aranır. Eş rızası kuralı ve yasal istisnalar ayrıca değerlendirilir.
Sık Karıştırılan Noktalar
- **Kesin hükümsüzlük** ile irade bozukluğundan doğan bağlayıcı olmama ve onama ayrı kurumlardır.
- **Borç doğumu** ile **muacceliyet** ve **temerrüt** eş anlamlı değildir.
- **Haksız fiilde** zarar ve uygun illiyet; **sebepsiz zenginleşmede** haklı sebep yokluğu incelenir.
- **Başlangıçtaki imkânsızlık (m. 27)** ile **sonraki kusursuz imkânsızlık (m. 136)** ayrıdır.
- **Alacaklı temerrüdü** ve **borçlu temerrüdü** farklı şartlarla doğar.
- **İbra**, **takas**, **yenileme** ve **zamanaşımı** birbiri yerine kullanılamaz.
- **İfa yeri** borç türüne göre değişir; bütün borçlar borçlunun evinde ödenmez.
- **Alacağın devri** ve **borcun üstlenilmesi** aynı tarafı değiştirmez.
- **Müteselsillik** ile birden çok borçlunun paylı sorumluluğu farklıdır.
- **Kefalet** bir şahsi teminat, **ipotek** ise ayni teminattır.
Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım
- Önce **borcun kaynağını** bul: sözleşme / haksız fiil / sebepsiz zenginleşme.
- Sözleşme varsa **kuruluş–şekil–irade–içerik** kontrolünü sırayla yap.
- Taraflardan biri ifa etmiyorsa **muacceliyet, ihtar, ek süre ve seçimlik haklar** aşamalarını ayrı düşün.
- Süre sorusunda **1 yıl / 2–10 yıl / 5 yıl / 10 yıl** eşleştirmesini kanun maddesiyle kontrol et.
- Bir alacak başka kişiye geçmişse **alacağın devri mi borcun üstlenilmesi mi** sorusunu sor.
- Çok öncüllü soruda her öncülü **madde ve istisnaya** göre ayrı test et.
Konu Özeti
Borçlar hukukunun ana kaynakları **sözleşme–haksız fiil–sebepsiz zenginleşme**; temel kavramları **alacaklı–borçlu–edim**dir. Sözleşme, öneri ve kabul niteliğindeki uygun iradelerle kurulur. Şekil serbestisi esas, kanuni şekil zorunluluğu istisnadır. Borca aykırılık ve temerrüt aşamalarında muacceliyet, ihtar, ek süre ve seçimlik hakları ayır. Zamanaşımında genel süre **10 yıl**, dönemsel bazı alacaklarda **5 yıl**, haksız fiil ve sebepsiz zenginleşmede **2/10 yıl**dır. Alacağın devri alacaklıyı; borcun üstlenilmesi borçluyu değiştirir.
Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın
- [ ] Borç ilişkisinin üç temel kaynağını gerçek yaşam örnekleriyle ayırmak.
- [ ] Öneri, kabul, şekil, kesin hükümsüzlük ve irade bozukluğunun sonuçlarını açıklamak.
- [ ] Haksız fiil ve sebepsiz zenginleşmenin farklı koşullarını karşılaştırmak.
- [ ] İfa yeri ve kısmi ifa sorularını çözebilmek.
- [ ] Temerrüt, ek süre, dönme ve tazminat seçeneklerini karşılaştırmak.
- [ ] Genel ve özel zamanaşımı sürelerini doğru kullanmak.
- [ ] İbra, takas, alacağın devri, borcun üstlenilmesi, müteselsillik ve kefaleti ayırmak.
Kaynaklar
- T.C. Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: https://mevzuat.adalet.gov.tr/mevzuat/103273?query=6098
- Resmî Gazete, 04.02.2011 / 27836 Türk Borçlar Kanunu (ilk metin): https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/02/20110204-1.htm
- 6098 sayılı Kanun güncel konsolide metni: https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/kanunlar/turk-borclar-kanunu-6098
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
KPSS Alan Bilgisi Hukuk Borçlar Hukuku - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
KPSS Alan Bilgisi Hukuk Borçlar Hukuku - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
KPSS Alan Bilgisi Hukuk Borçlar Hukuku - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
KPSS Alan Bilgisi Hukuk Borçlar Hukuku - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene