Konu Anlatımı / Ders Notu
Yumuşama Dönemi ve Türkiye Konu Anlatımı
KPSS Ön Lisans Tarih: yumuşama, SALT, Helsinki, Orta Doğu, petrol krizi, Johnson Mektubu, Kıbrıs, ABD ambargosu, AET ve 1960–1980 Türkiye.
Yumuşama Dönemi ve Türkiye — Konu Anlatımı
Konu Özeti
**Yumuşama (detant)**, Soğuk Savaş sürerken **ABD–SSCB ilişkilerindeki gerginliğin diplomatik yöntemlerle azaltılmaya çalışılması** sürecidir. Özellikle **1960'ların ikinci yarısından 1970'lerin sonuna** kadar silah kontrolü, zirve diplomasisi ve Avrupa güvenliği görüşmeleri öne çıktı. Yumuşama **Soğuk Savaşın bittiği** veya **bölgesel savaşların durduğu** anlamına gelmez. **1972 SALT I**, **1975 Helsinki Nihai Senedi** ve **1975 Apollo-Soyuz ortak uzay uçuşu** iş birliği örnekleridir; **1979 Sovyetlerin Afganistan müdahalesi** ise bu iklimin bozulduğunu gösterir.
Türkiye açısından **1962 Küba Füze Krizi**, **4 Haziran 1964 Johnson Mektubu**, **1974 Kıbrıs Barış Harekâtı**, **1975–1978 ABD silah ambargosu**, **1963 Ankara Anlaşması** ve 1970'lerin ekonomik-siyasi çalkantıları dönemin kilit başlıklarıdır. **12 Mart 1971 Muhtırası** ve **12 Eylül 1980 Darbesi** birbirine karıştırılmamalıdır. **24 Ocak 1980 Kararları** askerî müdahaleden **önce** ilan edilmiş ekonomik kararlardır.
1. Yumuşamanın Nedenleri, Niteliği ve Başlangıcı
İkinci Dünya Savaşı sonrası iki kutuplu düzen nükleer silahlar ve vekâlet savaşları nedeniyle büyük riskler doğurdu. **1962 Küba Füze Krizi**, süper güçlerin nükleer savaşın eşiğine yaklaşabileceğini gösterdi. Bu durum, taraflar arasında doğrudan iletişim, silahların sınırlandırılması ve diplomatik görüşmelerin önemini artırdı. ABD ve SSCB askerî rekabeti terk etmedi; **yumuşama, çatışmayı yönetme ve tehlikeyi sınırlama çabasıydı**.
**1963 Washington-Moskova doğrudan iletişim hattı:** Krizlerde iki tarafın hızla haberleşmesine yardımcı olmak için kuruldu. Yaygın adıyla “kırmızı telefon” dense de ilk düzenek klasik bir telefon görüşmesinden ibaret değildi. **1963 Kısmi Nükleer Deneme Yasağı Antlaşması:** Atmosfer, uzay ve su altındaki nükleer denemelere yasak getirdi; **yer altı denemelerini tamamen yasaklamadı**. **1968 Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması (NPT)** imzaya açıldı; **1970'te yürürlüğe girdi**.
2. SALT, ABM ve Helsinki: Silah Denetimi ile Avrupa Güvenliği
| Düzenleme | Tarih | Ana amaç ve sınav ayrımı | |---|---|---| | Washington–Moskova hattı | **1963** | Kriz iletişimini hızlandırmak | | Kısmi Nükleer Deneme Yasağı | **1963** | Atmosfer, uzay ve su altı denemelerini yasaklamak | | NPT | **1968 / 1970** | İmzaya açılış / yürürlüğe giriş; nükleer yayılmayı önlemek | | **SALT I** | **1972** | Stratejik silahların sınırlandırılması; ABM Antlaşması ile aynı süreç | | **Helsinki Nihai Senedi** | **1 Ağustos 1975** | Avrupa güvenliği, iş birliği ve insan haklarına ilişkin ilkeler | | **SALT II** | **1979** | İmzalandı fakat ABD Senatosu tarafından onaylanmadı |
**SALT** açılımı **Stratejik Silahların Sınırlandırılması Görüşmeleri**dir. **1972 SALT I** ile stratejik silah yarışına kısıtlamalar getirildi; aynı yıl **Anti-Balistik Füze (ABM) Antlaşması** imzalandı. **1979 SALT II** imzalandı ancak Sovyetlerin Afganistan'a girmesiyle kötüleşen ilişkiler nedeniyle ABD Senatosunun onayını alamadı. Sınavda “imzalandı” ile “onaylanıp yürürlüğe girdi” ifadeleri farklıdır.
**Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı (AGİK)**, Doğu-Batı diyaloğunun geniş katılımlı zeminidir. **Türkiye'nin de aralarında olduğu 35 katılımcı devlet**, **1 Ağustos 1975'te Helsinki Nihai Senedi**ni imzaladı. Temel konular: Avrupa'da sınırların ve güvenliğin korunması, devletlerin egemenliği, iş birliği, insani ilişkiler ve temel haklar. Helsinki Nihai Senedi **askerî ittifak antlaşması değildir**. Süreç, **1994 Budapeşte kararıyla AGİT adını aldı** ve 1995'ten itibaren bu adla yürütüldü. **1975 Helsinki**, Türkiye'nin Avrupa Birliği adaylığının kabul edildiği **1999 Helsinki Zirvesiyle aynı olay değildir**.
3. Yumuşama Döneminde Dünyada Siyasi ve Askerî Gelişmeler
**1968 Prag Baharı:** Çekoslovakya'da reform arayışları yaşandı; **Varşova Paktı kuvvetlerinin müdahalesiyle** bastırıldı. Bu gelişme, Doğu blokunda Sovyet denetiminin sürdüğünü gösterdi. “Prag Baharı” demokrasi ve reform tartışmalarıyla, “yumuşama” ise uluslararası bloklar arası diplomasiyle ilgilidir.
**ABD–Çin yakınlaşması:** **1971'de Çin Halk Cumhuriyeti**, BM'de Çin'i temsil eden yönetim olarak kabul edildi. **1972'de ABD Başkanı Richard Nixon'ın Çin ziyareti** iki ülke arasındaki ilişkileri değiştirdi. Çin Halk Cumhuriyeti ile ABD'nin tam diplomatik ilişkileri **1979'da** başladı. Bu süreç üçgen diplomasi ve uluslararası güç dengeleri bakımından önemlidir.
**Uzay rekabetinden iş birliğine:** **1969 Apollo 11** göreviyle insanlar ilk kez Ay'a ayak bastı. **1975 Apollo-Soyuz Test Projesi**, Amerikan ve Sovyet uzay araçlarının kenetlenmesiyle yumuşama atmosferindeki iş birliğini temsil etti. **1961 Vostok 1** ilk insanlı uzay uçuşu, **1969 Apollo 11** Ay'a ilk insanlı iniş, **1975 Apollo-Soyuz** ortak proje olarak farklıdır.
**1979 Sovyet Afganistan müdahalesi:** SSCB'nin Afganistan'a asker göndermesi ABD-SSCB ilişkilerinde yeni gerginliğe yol açtı. ABD **1980 Moskova Olimpiyatlarını boykot** etti. SALT II'nin ABD Senatosunda onaylanmamasında bu gelişme etkili oldu. **1979 Afganistan**, yumuşamanın zayıflaması sorularının güçlü tarih işaretidir.
4. Orta Doğu: Arap–İsrail Savaşları, Petrol ve Bölgesel Dönüşüm
4.1. 1967 ve 1973 Arap–İsrail savaşları
**1967 Altı Gün Savaşı:** İsrail ile Mısır, Suriye ve Ürdün arasındaki savaşta İsrail **Sina Yarımadası, Gazze, Batı Şeria, Doğu Kudüs ve Golan Tepeleri** üzerinde kontrol kurdu. Toprak ve güvenlik sorunları büyüdü. **1973 Yom Kippur/Ramazan Savaşı:** **Mısır ve Suriye**, 1967'de kaybedilen toprakları geri almak amacıyla saldırı başlattı. Büyük güçlerin diplomatik girişimleri sonucunda ateşkes sağlandı. **1967 = Altı Gün**, **1973 = Yom Kippur/Ramazan** eşleştirmesini öğren.
**1978 Camp David Çerçeve Anlaşmaları:** ABD Başkanı Jimmy Carter'ın arabuluculuğunda **Mısır ile İsrail** barış görüşmelerine yöneldi. **26 Mart 1979 Mısır–İsrail Barış Antlaşması**, bu sürecin sonucudur. **Camp David görüşmeleri 1978**, ikili **barış antlaşması 1979** tarihini ayır.
**İslam Konferansı Teşkilatı:** 1969'da Mescid-i Aksa'ya yönelik kundaklama girişimi sonrasında **Rabat'ta İslam ülkelerinin zirvesi** toplandı. Bu girişim İslam Konferansı Teşkilatının gelişimine temel oluşturdu. Kuruluşun günümüzdeki adı **İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT)**dır; 1969'daki adla karıştırma.
4.2. OPEC, OAPEC ve 1973 Petrol Krizi
**OPEC**, petrol üreticisi devletlerce **1960'ta** kuruldu; petrol politikaları alanındaki koordinasyona yönelik örgüttür. **OAPEC** ise **1968'de kurulan Petrol İhraç Eden Arap Ülkeler Örgütü**dür. **1973 Arap–İsrail Savaşı** sırasında Arap petrol ihracatçılarının arzı kısıtlaması ve ambargoları **1973 Petrol Krizini** ağırlaştırdı. **OPEC ile OAPEC aynı örgüt değildir**. Petrol fiyatları hızla yükseldi; ithalatçı ülkelerde **enerji faturası, üretim maliyeti ve enflasyon** arttı. Türkiye de bu gelişmelerden olumsuz etkilendi.
4.3. 1979 İran Devrimi ve 1980 İran–Irak Savaşı
**1979 İran İslam Devrimi** ile İran'da **Pehlevi şahlığı** sona erdi. **1980'de İran–Irak Savaşı** başladı; **1988'de ateşkesle** fiilen durdu. Türkiye bu savaşta **tarafsızlık ve iki tarafla ilişkileri yürütme** çizgisi izledi. **İran Devrimi 1979**, **İran–Irak Savaşı başlangıcı 1980**, **SSCB'nin Afganistan müdahalesi 1979** birbirinden ayrı gelişmelerdir.
5. Türkiye'nin ABD, SSCB ve Kıbrıs Politikası
5.1. Küba krizi ve Johnson Mektubu
**1962 Küba Füze Krizi** sırasında ABD'nin Türkiye'ye yerleştirdiği **Jüpiter füzeleri**, kriz çözümünün diplomatik boyutlarından biri oldu. Türkiye, müttefikler arasında alınan kararların kendi güvenliğine etkilerini daha yakından tartışmaya başladı.
**4 Haziran 1964 Johnson Mektubu:** ABD Başkanı **Lyndon B. Johnson**, Başbakan **İsmet İnönü'ye** Kıbrıs'a askerî müdahale konusunda uyarı içeren mektup gönderdi. Bu olay Türkiye-ABD ittifakındaki güvence ve bağımsız karar alma tartışmalarını büyüttü. **Johnson Mektubu, NATO'dan çıkış belgesi veya 1975 ambargosu değildir**. Türkiye dış politikada ilişkilerini çeşitlendirmeye yöneldi; buna rağmen NATO üyeliği sürdü.
5.2. Kıbrıs Harekâtı ve ambargo
**1960 Kıbrıs Cumhuriyeti** ve **Türkiye-Yunanistan-Birleşik Krallık garantörlüğü**, harekât öncesinin hukuki-diplomatik çerçevesidir. **15 Temmuz 1974'te Yunan cuntasının desteklediği darbe** üzerine Türkiye **20 Temmuz 1974'te birinci Kıbrıs Barış Harekâtını**, görüşmelerin sonuçsuz kalmasının ardından **14 Ağustos 1974'te ikinci harekâtı** başlattı. Dönemde Türkiye yönetimi Garanti Antlaşması kaynaklı hak ve sorumluluklarını vurguladı.
**1975 ABD silah ambargosu** Türkiye'nin savunma tedarikinde sorunlar yarattı. Türkiye **25 Temmuz 1975'ten itibaren İncirlik dışındaki Amerikan üs ve tesislerinin faaliyetlerini durdurma** yönünde adımlar attı. Yerli savunma sanayiini güçlendirme düşüncesi öne çıktı. **Ambargo 1978'de kaldırıldı.** **13 Şubat 1975 Kıbrıs Türk Federe Devleti**, **15 Kasım 1983 Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti** ilan edildi. **1974 askerî harekât, 1975 federatif devlet ve ambargo, 1983 KKTC** farklı konulardır.
5.3. SSCB ile ilişkiler ve çok yönlü dış politika
Johnson Mektubu ve ambargo gibi gelişmeler, Türkiye'nin **SSCB dahil farklı ülkelerle ekonomik ve diplomatik ilişkilerini çeşitlendirme** arayışına katkı sağladı. Ancak ilişkilerde güvenlik sorunları ve ittifak sınırları sürdü. “Çok yönlü dış politika”, **Türkiye'nin NATO'dan çıkması** anlamına gelmez. Türkiye Batı ittifakında kalırken diğer devletlerle iş birliği alanları aradı.
6. Avrupa Ekonomik Topluluğu ile Türkiye'nin İlişkileri
**12 Eylül 1963 Ankara Anlaşması**, Türkiye ile **Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET)** arasında ortaklık ilişkisini kurdu; **1 Aralık 1964'te** yürürlüğe girdi. **1970 Katma Protokol** imzalandı ve **1 Ocak 1973'te** yürürlüğe girdi. **14 Nisan 1987'de** Türkiye Avrupa Topluluğuna tam üyelik için başvurdu. Bu olaylar **AB'ye tam üyelik kazanıldığı** anlamına gelmez. **1999 Helsinki Zirvesi**, Türkiye'nin adaylığının kabul edildiği başka bir tarihtir; **1975 Helsinki Nihai Senediyle karıştırılmaz**.
| Yıl | Türkiye–Avrupa gelişmesi | |---|---| | **1963** | **Ankara Anlaşması** imzalandı | | **1964** | Ankara Anlaşması yürürlüğe girdi | | **1970** | **Katma Protokol** imzalandı | | **1973** | Katma Protokol yürürlüğe girdi | | **1987** | Avrupa Topluluğuna **tam üyelik başvurusu** | | **1999** | Helsinki Zirvesinde **adaylık statüsü** kabulü |
7. Türkiye'de Siyaset, Ekonomi ve Toplumsal Değişim
7.1. 1960 sonrası siyasi hayat, 12 Mart ve 12 Eylül
**27 Mayıs 1960 askerî müdahalesi** sonrasında **1961 Anayasası** kabul edildi. Siyasal ve toplumsal hareketlilik, ekonomik sorunlar ve toplumsal çatışmalar 1960'ların sonlarında artış gösterdi. **12 Mart 1971 Muhtırası** üzerine Başbakan Süleyman Demirel'in hükûmeti istifa etti; sonraki yıllarda koalisyon ve geçiş hükûmetleri görüldü. **12 Eylül 1980 askerî darbesi** ile yönetime el konuldu, partiler kapatıldı ve demokrasi kesintiye uğradı. **1982 Anayasası** halk oylamasıyla kabul edildi. **1983 genel seçimlerini ANAP** kazandı ve **Turgut Özal** başbakan oldu.
**24 Ocak 1980 Kararları**, darbeden önce alınmış **ekonomik istikrar ve dışa açılma** kararlarıdır: kur, dış ticaret, fiyat politikaları ve piyasa odaklı dönüşüm. **24 Ocak kararları (ekonomi) ≠ 12 Eylül müdahalesi (siyaset/askerî yönetim)**.
7.2. İç-dış göç, enerji ve iletişim
Sanayileşme, tarımda makineleşme ve kentlerde iş olanakları **kırdan kente göçü** hızlandırdı. Plansız kentleşme, konut ve altyapı sorunları büyüdü. **1961 Türkiye-Federal Almanya İşgücü Anlaşması**, Batı Avrupa'ya işçi göçünün temel dönüm noktasıdır; daha sonra diğer Avrupa ülkeleriyle de anlaşmalar yapıldı. İşçilerin gönderdiği dövizler, aile yapısı ve iş gücü ilişkileri üzerinde etkili oldu.
**1952 İstanbul Teknik Üniversitesi televizyon denemeleri**, **1968 TRT deneme televizyon yayınları**, **1984 renkli televizyon yayınları** ayrı aşamalardır. **1969 Apollo 11 Ay'a iniş** ve **1975 Apollo-Soyuz** dünya çapındaki bilim-teknoloji gelişmelerini gösterir. **1973 petrol fiyat şoku**, Türkiye'de enerji bağımlılığı ve döviz darboğazıyla bağlantılı ekonomik baskıyı artırdı.
8. Tarihleri Doğru Sıraya Koy
| Yıl | Olay | Sınav anahtarı | |---|---|---| | **1960** | OPEC kuruluşu / Türkiye'de 27 Mayıs | Petrol örgütü / askerî müdahale | | **1961** | Almanya ile işgücü anlaşması | Dış göç | | **1963** | İletişim hattı ve test yasağı / Ankara Anlaşması | Yumuşama / AET ortaklığı | | **1964** | Johnson Mektubu | Kıbrıs uyarısı | | **1967** | Altı Gün Savaşı | Arap–İsrail | | **1968** | NPT imzaya açıldı / Prag Baharı / TRT yayınları | Silah kontrolü / Doğu bloku / iletişim | | **1969** | Apollo 11 / İslam ülkeleri Rabat Zirvesi | Ay / İslam Konferansı süreci | | **1971** | 12 Mart Muhtırası / BM'de Çin temsilinin değişmesi | Türkiye / Çin | | **1972** | SALT I–ABM / Nixon Çin ziyareti | Silah kontrolü / diplomasi | | **1973** | Yom Kippur Savaşı / petrol krizi / Katma Protokol yürürlük | Savaş / ekonomi / AET | | **1974** | Kıbrıs Barış Harekâtı | 20 Temmuz, 14 Ağustos | | **1975** | Helsinki / Kıbrıs Türk Federe Devleti / ABD ambargosu / Apollo-Soyuz | Diplomasi / Kıbrıs / ambargo / uzay | | **1978** | Camp David / ABD ambargosu kalktı | Mısır–İsrail / Türkiye–ABD | | **1979** | İran Devrimi / Afganistan / SALT II imzası | Orta Doğu / yumuşamanın bozulması | | **1980** | 24 Ocak Kararları / 12 Eylül Darbesi / İran–Irak Savaşı | Ekonomi / siyaset / bölgesel savaş | | **1982–1983** | Anayasa / ANAP seçimi / KKTC ilanı | Türkiye ve Kıbrıs |
Sık Karıştırılan Noktalar
- **Yumuşama, Soğuk Savaşın bitişi değildir**; doğrudan çatışma riski ve rekabet devam etti.
- **1972 SALT I** anlaşmalarını **1979 SALT II** ile ayır; SALT II ABD Senatosunda onaylanmadı.
- **1963 test yasağı**, yer altı nükleer denemelerini kapsayan tam yasak değildi.
- **AGİK 1975 Helsinki Nihai Senedi**, **1999 Helsinki AB adaylık kararı** değildir.
- **1967 Altı Gün**, **1973 Yom Kippur**, **1978 Camp David**, **1979 Mısır–İsrail Barışı**.
- **OPEC 1960** petrol üreticileri; **OAPEC 1968** Arap petrol ihracatçıları; **1973 ambargo** OAPEC bağlamındadır.
- **1964 Johnson Mektubu** diplomatik uyarı; **1975 ABD ambargosu** askerî tedarik kısıtlamasıdır.
- **1974 Kıbrıs Harekâtı** 20 Temmuz ve 14 Ağustos; **1975 Kıbrıs Türk Federe Devleti**, **1983 KKTC**.
- **1963 Ankara Anlaşması**, **1970 Katma Protokol**, **1973 protokolün yürürlüğe girişi**, **1987 tam üyelik başvurusu**.
- **12 Mart 1971 muhtıra**, **12 Eylül 1980 askerî darbe**; **24 Ocak 1980 ekonomik kararlar** daha öncedir.
Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım
- **Anahtar yıl bul:** 1963 iletişim/test yasağı; 1972 SALT I; 1975 Helsinki; 1979 Afganistan.
- **Kurumun işlevini ayır:** SALT silah sınırlandırma, AGİK Avrupa güvenliği, OPEC petrol üreticileri, OAPEC Arap ihracatçılar.
- **Orta Doğu'da sıralama yap:** 1967 savaş → 1973 savaş/petrol → 1978 Camp David → 1979 barış/İran devrimi.
- **Kıbrıs'a ilişkin yıl ve belge soruluyorsa:** 1964 Johnson, 1974 iki aşamalı harekât, 1975 ambargo/federatif devlet, 1978 ambargonun sonu, 1983 KKTC.
- **Avrupa ilişkilerinde belge mi üyelik mi?** 1963 Ankara, 1973 Katma yürürlük, 1987 tam üyelik başvurusu, 1999 adaylık.
- **Askerî-siyasi-ekonomik ayrımı yap:** 1971 muhtıra, 1980 Ocak ekonomi, 1980 Eylül darbe; üçü aynı tür işlem değildir.
Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın
- [ ] Detantın çatışmayı tamamen bitirmediğini açıklayabiliyorum.
- [ ] SALT I/II, ABM, NPT ve Helsinki belgelerini tarih/amaç bakımından ayırabiliyorum.
- [ ] 1967-1973 savaşları, 1973 petrol krizi, Camp David ve İran-Afganistan olaylarını sıralayabiliyorum.
- [ ] OPEC ve OAPEC farkını biliyorum.
- [ ] Johnson Mektubu, Kıbrıs Harekâtı, ABD ambargosu ve KKTC tarihlerini karıştırmıyorum.
- [ ] AET ile Türkiye'nin 1963, 1973, 1987 aşamalarını açıklayabiliyorum.
- [ ] 1971 Muhtırası, 24 Ocak Kararları ve 1980 Darbesi arasındaki farkı biliyorum.
- [ ] İşçi göçü, TRT ve uzay çalışmalarını dönemin genel gelişmeleriyle ilişkilendirebiliyorum.
**Kaynak çerçevesi:** MEB OGM Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi 4. Ünite; T.C. Dışişleri Bakanlığı AGİT/Helsinki ve Türkiye dış politikası bilgi notları. Sorular özgün hazırlanmıştır.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
KPSS Ön Lisans Tarih Yumuşama Dönemi ve Türkiye - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
KPSS Ön Lisans Tarih Yumuşama Dönemi ve Türkiye - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
KPSS Ön Lisans Tarih Yumuşama Dönemi ve Türkiye - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
KPSS Ön Lisans Tarih Yumuşama Dönemi ve Türkiye - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene