Konu Anlatımı / Ders Notu

Yargı ve Yüksek Mahkemeler Ders Notu

KPSS Ön Lisans yargı yetkisi, bağımsızlık, AYM, Yargıtay, Danıştay, Uyuşmazlık Mahkemesi, HSK ve Sayıştay.

Yargı ve Yüksek Mahkemeler — KPSS Ön Lisans Ders Notu

1. Anayasal Genel Esaslar

  • **Madde 9:** Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemeler.
  • **Madde 138:** Hâkime emir, talimat, genelge, tavsiye ve telkin verilemez. Görülmekte olan dava hakkında Mecliste müdahale niteliğinde soru/görüşme yapılamaz. Mahkeme kararlarına yasama, yürütme ve idare uymak zorundadır; yerine getirmeyi geciktiremez.
  • **Madde 139:** Azledilememe ve özlük hakkı teminatı vardır. Meslekten çıkarılmayı gerektiren durumlar gibi kanuni istisnalar saklıdır.
  • **Madde 140:** Adli ve idari hâkim-savcılar; genel hizmet sınırı **65 yaş**.
  • **Madde 141:** Duruşmalar kural olarak açık; genel ahlak ve kamu güvenliğinin kesin gerektirdiği hâller istisna. Her mahkeme kararı gerekçeli.
  • **Madde 142:** Mahkemeler kanunla kurulur; disiplin mahkemesi dışında barışta askerî mahkeme yoktur, savaşta sınırlı istisna bulunur.

2. Anayasa Mahkemesi

  • **15 üye**: TBMM **3**, Cumhurbaşkanı **12** seçer.
  • **TBMM:** 2 Sayıştay kaynaklı, 1 baro başkanlarının avukat adayları kaynaklı.
  • **Cumhurbaşkanı:** 3 Yargıtay + 2 Danıştay + 3 YÖK aday havuzu + 4 diğer nitelikli meslek grubu.
  • **Üyelik:** 12 yıl; ikinci kez seçilme yok; emeklilik 65 yaş. Başkan ve iki başkanvekili 4 yıl.
  • **Görev:** Kanun, olağan CBK ve TBMM İçtüzüğü norm denetimi; anayasa değişikliği sadece şekil; bireysel başvuru; Yüce Divan.
  • **OHAL ve savaş CBK'sı:** AYM'de şekil/esas bakımından anayasaya aykırılık davası açılamaz.
  • **Genel Kurul:** En az 10 üyeyle; norm denetimi, siyasi parti, Yüce Divan işleri.
  • **Bölümler:** Başkanvekili başkanlığında dört üyenin katılımı; bireysel başvurular.
  • **Nitelikli karar çoğunluğu:** Anayasa değişikliği iptali, siyasi parti kapatma veya devlet yardımından yoksun bırakma için toplantıya katılanların üçte ikisi.

3. Denetim Yolları ve Süreler

**Soyut norm denetimi:** Cumhurbaşkanı, TBMM'deki en büyük iki siyasi parti grubu, 600 milletvekilinin en az **120'si** doğrudan iptal davası açabilir. **Genel süre 60 gün**. Kanunun şekil denetimi için **özel süre 10 gün**.

**Somut norm denetimi:** Bir davada uygulanacak kanun veya CBK Anayasaya aykırı görülürse mahkeme AYM'ye başvurur; AYM'nin karar süresi **5 ay**. Esastan ret edilen aynı **kanun hükmü** için **10 yıl** yeniden itiraz başvurusu yapılamaz.

**Bireysel başvuru:** Anayasa güvencesi ve AİHS ortak kapsamındaki hakların kamu gücü tarafından ihlali iddiası, olağan başvuru yolları tüketildikten sonra incelenir. **Süper temyiz değildir.**

**İptal kararları:** Kesin, bağlayıcı, gerekçeli; geriye yürümez. İptalin yürürlük tarihi gerekirse Resmî Gazete yayımından başlayarak **en fazla bir yıl** ertelenebilir.

4. Yüksek Yargı ve İlgili Kurumlar

| Kurum | Ana görev | Önemli sayı/ayrıntı | |---|---|---| | Anayasa Mahkemesi | Norm denetimi, bireysel başvuru, Yüce Divan | 15 üye; 12 yıllık üyelik | | Yargıtay | Adli yargıda son inceleme | Üyeleri HSK seçer; Başsavcı ve Başsavcıvekili Cumhurbaşkanınca 4 yıllığına | | Danıştay | İdari yargıda son inceleme | Üyelerin 3/4'ü HSK, 1/4'ü Cumhurbaşkanı seçer | | Uyuşmazlık Mahkemesi | Adli–idari görev ve hüküm uyuşmazlığı | Başkanı AYM üyeleri arasından görevlendirilir | | HSK | Adli/idari hâkim-savcı meslek ve özlük işleri | 13 üye, 2 daire, 4+7+2 dağılımı | | Sayıştay | Kamu gelir-gider ve hesap denetimi | TBMM adına; kesin hükümde 15 gün içinde bir kez düzeltme |

HSK ayrıntısı

**Adalet Bakanı başkan**, **ilgili bakan yardımcısı doğal üye**; Cumhurbaşkanı 4, TBMM 7 diğer üyeyi seçer. Seçilmiş üye süresi **4 yıl**, yeniden **bir kez** seçilebilir. HSK yargısal hükmün yerine geçecek karar veremez. **Meslekten çıkarma cezası dışındaki kararlarına karşı yargı yoluna başvurulamaz**; meslekten çıkarma istisnadır.

Sayıştay ayrıntısı

Merkezî idarelerin, sosyal güvenlik kurumlarının ve mahallî idarelerin mali hesapları üzerinde denetim. **15 gün içinde bir kez karar düzeltme**; Sayıştay kesin hükümlerine karşı idari yargıya başvuru yok. **Danıştay ile Sayıştay vergi uyuşmazlığında Danıştay kararı esas**.

5. Örnek Soru Çözüm Mantığı

“Bir davanın idari mi adli mahkemede mi görüleceği konusunda kesin görev uyuşmazlığı çıkıyor” → **Uyuşmazlık Mahkemesi**. “Hâkim mesleki nakil işlemine tabi” → **HSK**. “Kanunun Anayasaya uygun olup olmadığı” → **AYM**. “İdari yargı temyiz” → **Danıştay**. “Kamu hesapları TBMM adına denetleniyor” → **Sayıştay**.

Kısa Özet

**9 bağımsız–tarafsız; 138 talimat yasağı; 139 teminat; 141 açıklık/gerekçe; 142 mahkemeler kanunla.** **AYM 15 üye, 3 TBMM + 12 Cumhurbaşkanı, 12 yıl**. **HSK 13 üye, iki daire, 4 Cumhurbaşkanı + 7 TBMM + 2 doğal**. **Yargıtay adli; Danıştay idari; Uyuşmazlık Mahkemesi adli–idari görev; Sayıştay kamu hesapları.** Doğrudan iptal **60 gün**, kanunun şekil denetimi **10 gün**, somut itiraz **5 ay**, esastan ret sonrası aynı hüküm **10 yıl**. AYM iptali **geriye yürümez**, gerekiyorsa yürürlük **bir yıl ertelenir**.

Bu Üniteyi Pekiştir

Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.

Konu Anlatımı

Yargı ve Yüksek Mahkemeler Konu Anlatımı

Konuyu ayrıntılı ve öğretici şekilde öğren.

Konu Anlatımını Aç
Hızlı Tekrar

Yargı ve Yüksek Mahkemeler Hızlı Tekrar

Sınav öncesi kritik bilgilerle hızlı tekrar yap.

Hızlı Tekrarı Aç
Kolay

KPSS Ön Lisans Vatandaşlık Yargı ve Yüksek Mahkemeler - Kolay Test

20 soru

Temel kavramları kontrol et

Testi Çöz
Orta

KPSS Ön Lisans Vatandaşlık Yargı ve Yüksek Mahkemeler - Orta Test

20 soru

Bilgini uygulamaya geçir

Testi Çöz
Zor

KPSS Ön Lisans Vatandaşlık Yargı ve Yüksek Mahkemeler - Zor Test

20 soru

Detay ve yorum gücünü ölç

Testi Çöz
Karma

KPSS Ön Lisans Vatandaşlık Yargı ve Yüksek Mahkemeler - Karma Test 1

20 soru

Gerçek sınav temposunda kendini dene

Testi Çöz
PDF İndirme

Bu notu bu sayfada ücretsiz okuyabilirsin. PDF olarak indirmek Premium üyelere özeldir.

PDF İNDİR · Premium