Konu Anlatımı / Ders Notu
Yargı ve Yüksek Mahkemeler Ders Notu
KPSS Ön Lisans yargı yetkisi, bağımsızlık, AYM, Yargıtay, Danıştay, Uyuşmazlık Mahkemesi, HSK ve Sayıştay.
Yargı ve Yüksek Mahkemeler — KPSS Ön Lisans Ders Notu
1. Anayasal Genel Esaslar
- **Madde 9:** Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemeler.
- **Madde 138:** Hâkime emir, talimat, genelge, tavsiye ve telkin verilemez. Görülmekte olan dava hakkında Mecliste müdahale niteliğinde soru/görüşme yapılamaz. Mahkeme kararlarına yasama, yürütme ve idare uymak zorundadır; yerine getirmeyi geciktiremez.
- **Madde 139:** Azledilememe ve özlük hakkı teminatı vardır. Meslekten çıkarılmayı gerektiren durumlar gibi kanuni istisnalar saklıdır.
- **Madde 140:** Adli ve idari hâkim-savcılar; genel hizmet sınırı **65 yaş**.
- **Madde 141:** Duruşmalar kural olarak açık; genel ahlak ve kamu güvenliğinin kesin gerektirdiği hâller istisna. Her mahkeme kararı gerekçeli.
- **Madde 142:** Mahkemeler kanunla kurulur; disiplin mahkemesi dışında barışta askerî mahkeme yoktur, savaşta sınırlı istisna bulunur.
2. Anayasa Mahkemesi
- **15 üye**: TBMM **3**, Cumhurbaşkanı **12** seçer.
- **TBMM:** 2 Sayıştay kaynaklı, 1 baro başkanlarının avukat adayları kaynaklı.
- **Cumhurbaşkanı:** 3 Yargıtay + 2 Danıştay + 3 YÖK aday havuzu + 4 diğer nitelikli meslek grubu.
- **Üyelik:** 12 yıl; ikinci kez seçilme yok; emeklilik 65 yaş. Başkan ve iki başkanvekili 4 yıl.
- **Görev:** Kanun, olağan CBK ve TBMM İçtüzüğü norm denetimi; anayasa değişikliği sadece şekil; bireysel başvuru; Yüce Divan.
- **OHAL ve savaş CBK'sı:** AYM'de şekil/esas bakımından anayasaya aykırılık davası açılamaz.
- **Genel Kurul:** En az 10 üyeyle; norm denetimi, siyasi parti, Yüce Divan işleri.
- **Bölümler:** Başkanvekili başkanlığında dört üyenin katılımı; bireysel başvurular.
- **Nitelikli karar çoğunluğu:** Anayasa değişikliği iptali, siyasi parti kapatma veya devlet yardımından yoksun bırakma için toplantıya katılanların üçte ikisi.
3. Denetim Yolları ve Süreler
**Soyut norm denetimi:** Cumhurbaşkanı, TBMM'deki en büyük iki siyasi parti grubu, 600 milletvekilinin en az **120'si** doğrudan iptal davası açabilir. **Genel süre 60 gün**. Kanunun şekil denetimi için **özel süre 10 gün**.
**Somut norm denetimi:** Bir davada uygulanacak kanun veya CBK Anayasaya aykırı görülürse mahkeme AYM'ye başvurur; AYM'nin karar süresi **5 ay**. Esastan ret edilen aynı **kanun hükmü** için **10 yıl** yeniden itiraz başvurusu yapılamaz.
**Bireysel başvuru:** Anayasa güvencesi ve AİHS ortak kapsamındaki hakların kamu gücü tarafından ihlali iddiası, olağan başvuru yolları tüketildikten sonra incelenir. **Süper temyiz değildir.**
**İptal kararları:** Kesin, bağlayıcı, gerekçeli; geriye yürümez. İptalin yürürlük tarihi gerekirse Resmî Gazete yayımından başlayarak **en fazla bir yıl** ertelenebilir.
4. Yüksek Yargı ve İlgili Kurumlar
| Kurum | Ana görev | Önemli sayı/ayrıntı | |---|---|---| | Anayasa Mahkemesi | Norm denetimi, bireysel başvuru, Yüce Divan | 15 üye; 12 yıllık üyelik | | Yargıtay | Adli yargıda son inceleme | Üyeleri HSK seçer; Başsavcı ve Başsavcıvekili Cumhurbaşkanınca 4 yıllığına | | Danıştay | İdari yargıda son inceleme | Üyelerin 3/4'ü HSK, 1/4'ü Cumhurbaşkanı seçer | | Uyuşmazlık Mahkemesi | Adli–idari görev ve hüküm uyuşmazlığı | Başkanı AYM üyeleri arasından görevlendirilir | | HSK | Adli/idari hâkim-savcı meslek ve özlük işleri | 13 üye, 2 daire, 4+7+2 dağılımı | | Sayıştay | Kamu gelir-gider ve hesap denetimi | TBMM adına; kesin hükümde 15 gün içinde bir kez düzeltme |
HSK ayrıntısı
**Adalet Bakanı başkan**, **ilgili bakan yardımcısı doğal üye**; Cumhurbaşkanı 4, TBMM 7 diğer üyeyi seçer. Seçilmiş üye süresi **4 yıl**, yeniden **bir kez** seçilebilir. HSK yargısal hükmün yerine geçecek karar veremez. **Meslekten çıkarma cezası dışındaki kararlarına karşı yargı yoluna başvurulamaz**; meslekten çıkarma istisnadır.
Sayıştay ayrıntısı
Merkezî idarelerin, sosyal güvenlik kurumlarının ve mahallî idarelerin mali hesapları üzerinde denetim. **15 gün içinde bir kez karar düzeltme**; Sayıştay kesin hükümlerine karşı idari yargıya başvuru yok. **Danıştay ile Sayıştay vergi uyuşmazlığında Danıştay kararı esas**.
5. Örnek Soru Çözüm Mantığı
“Bir davanın idari mi adli mahkemede mi görüleceği konusunda kesin görev uyuşmazlığı çıkıyor” → **Uyuşmazlık Mahkemesi**. “Hâkim mesleki nakil işlemine tabi” → **HSK**. “Kanunun Anayasaya uygun olup olmadığı” → **AYM**. “İdari yargı temyiz” → **Danıştay**. “Kamu hesapları TBMM adına denetleniyor” → **Sayıştay**.
Kısa Özet
**9 bağımsız–tarafsız; 138 talimat yasağı; 139 teminat; 141 açıklık/gerekçe; 142 mahkemeler kanunla.** **AYM 15 üye, 3 TBMM + 12 Cumhurbaşkanı, 12 yıl**. **HSK 13 üye, iki daire, 4 Cumhurbaşkanı + 7 TBMM + 2 doğal**. **Yargıtay adli; Danıştay idari; Uyuşmazlık Mahkemesi adli–idari görev; Sayıştay kamu hesapları.** Doğrudan iptal **60 gün**, kanunun şekil denetimi **10 gün**, somut itiraz **5 ay**, esastan ret sonrası aynı hüküm **10 yıl**. AYM iptali **geriye yürümez**, gerekiyorsa yürürlük **bir yıl ertelenir**.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
KPSS Ön Lisans Vatandaşlık Yargı ve Yüksek Mahkemeler - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
KPSS Ön Lisans Vatandaşlık Yargı ve Yüksek Mahkemeler - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
KPSS Ön Lisans Vatandaşlık Yargı ve Yüksek Mahkemeler - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
KPSS Ön Lisans Vatandaşlık Yargı ve Yüksek Mahkemeler - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene
Bu notu bu sayfada ücretsiz okuyabilirsin. PDF olarak indirmek Premium üyelere özeldir.