Konu Anlatımı / Ders Notu

Yargı ve Yüksek Mahkemeler Konu Anlatımı

KPSS Ön Lisans yargı yetkisi, bağımsızlık, AYM, Yargıtay, Danıştay, Uyuşmazlık Mahkemesi, HSK ve Sayıştay.

Yargı ve Yüksek Mahkemeler — KPSS Ön Lisans Konu Anlatımı

Konu Özeti

**1982 Anayasası m.9:** Yargı yetkisi Türk Milleti adına **bağımsız ve tarafsız mahkemelerce** kullanılır. Bu, yürütme gücünün hâkime emir verememesi ve mahkeme kararlarının devlet organlarınca yerine getirilmesiyle korunur. Konunun sınav omurgası **m.138–142 mahkemelerin bağımsızlığı ve teminat**, **m.146–153 Anayasa Mahkemesi**, **m.154 Yargıtay**, **m.155 Danıştay**, **m.158 Uyuşmazlık Mahkemesi**, **m.159 HSK**, **m.160 Sayıştay** maddeleridir.

1. Yargı Yetkisi, Bağımsızlık ve Hâkimlik Teminatı

1.1. Yargı yetkisinin sahibi — m.9

Yargı yetkisi **Türk Milleti adına** kullanılır. Bu yetki **bağımsız ve tarafsız mahkemelere** aittir. Yasama yetkisinin TBMM'de, yürütmenin Cumhurbaşkanında, yargının mahkemelerde olduğu ayrımı KPSS'nin en temel eşleştirmesidir. “Bağımsızlık” kararın dış baskı olmadan verilmesi, “tarafsızlık” ise davanın taraflarına karşı ön yargısız olunmasıdır.

1.2. Mahkemelerin bağımsızlığı — m.138

  • Hâkimler **Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun vicdanî kanaatleriyle** karar verir.
  • Hiçbir organ, makam, merci veya kişi hâkime **emir ve talimat veremez; genelge gönderemez; tavsiye ve telkinde bulunamaz**.
  • Görülmekte olan bir dava hakkında TBMM'de yargı yetkisinin kullanılmasına ilişkin **soru sorulamaz, görüşme yapılamaz ve beyanda bulunulamaz**.
  • Yasama, yürütme ve idare mahkeme kararlarına uyar; **kararları değiştiremez ve yerine getirmeyi geciktiremez**.

**Sınav yaklaşımı:** Bir soruda “TBMM çoğunluk kararıyla mahkeme kararını değiştirdi” ifadesi varsa yanlıştır; Meclisin kanun yapma yetkisi mahkeme kararını o davada yeniden yazma yetkisi vermez.

1.3. Hâkimlik ve savcılık teminatı — m.139–140

  • Hâkim ve savcılar **azlolunamaz**; kendileri istemedikçe anayasal yaştan önce emekliye ayrılamaz.
  • Mahkemenin veya kadronun kaldırılması bile onları aylık, ödenek ve diğer özlük haklarından yoksun bırakmaya yetmez.
  • Kanunda belirtilen meslekten çıkarılmayı gerektiren suç, görevin sağlık bakımından yapılamaması ve meslekte kalmasının uygun olmaması hâllerindeki **istisnalar saklıdır**. Bu yüzden “hiçbir koşulda görevine son verilemez” mutlak ifadesi yanlıştır.
  • Hâkim ve savcılar genel olarak **65 yaşını bitirinceye kadar** hizmet görür; adli ve idari yargıda görev yaparlar.
  • Hâkim ve savcıların idari görev yönünden Adalet Bakanlığıyla ilişkisi, hâkime **yargısal karar hakkında talimat verilebileceği** anlamına gelmez.

1.4. Yargılamanın açıklığı ve kanunilik — m.141–142

**Duruşmaların açıklığı asıldır.** Genel ahlak veya kamu güvenliğinin kesin gerektirdiği hâllerde duruşmanın tümü ya da bir bölümü kapalı yapılabilir. **Bütün mahkemelerin her türlü kararları gerekçeli yazılır.** Davaların mümkün olan süratle ve en az giderle sonuçlandırılması yargının görevidir. Mahkemelerin kuruluşu, görevi, yetkisi ve yargılama usulü **kanunla** belirlenir.

**Askerî yargı:** Disiplin mahkemeleri dışında **barış zamanında askerî mahkeme kurulamaz**; **savaşta**, asker kişilerin görevleriyle ilgili işledikleri suçlara ilişkin davalara bakmakla görevli askerî mahkemeler kurulabilir. Eski kaynaklarda yer alan Askerî Yargıtay ve Askerî Yüksek İdare Mahkemesi güncel sistemde kaldırılmıştır.

2. Anayasa Mahkemesi (AYM) — m.146–153

2.1. Üye sayısı ve seçilme — m.146

AYM **15 üyeden** oluşur: **TBMM 3 üye**, **Cumhurbaşkanı 12 üye** seçer.

**TBMM'nin 3 kontenjanı:** Sayıştay Genel Kurulunun aday gösterdiği kişiler arasından **2**, baro başkanlarının serbest avukatlar arasından gösterdiği adaylar arasından **1**.

**Cumhurbaşkanının 12 kontenjanı:** **Yargıtay adaylarından 3**, **Danıştay adaylarından 2**, **YÖK'ün gösterdiği öğretim üyesi adaylarından 3**, üst kademe yöneticileri/avukatlar/birinci sınıf hâkim ve savcılar/en az beş yıl raportörlük yapmış AYM raportörleri arasından **4**.

AYM üyesi seçilmek için ilgili meslek şartlarına ek olarak **45 yaşını doldurma** şartı uygulanır. AYM üyeleri **12 yıl** için seçilir ve **ikinci kez seçilemez**. **65 yaş** zorunlu emeklilik sınırıdır. Mahkeme kendi üyeleri arasından **4 yıllığına bir başkan ve iki başkanvekili** seçer; başkanlık için tekrar seçim mümkündür, üyelik için ise ikinci kez seçilme mümkün değildir.

2.2. Norm denetimi, bireysel başvuru ve Yüce Divan — m.148

AYM'nin üç ana işlevi:

  1. **Norm denetimi:** Kanun, **olağan dönemdeki** Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve TBMM İçtüzüğünün Anayasaya uygunluğunu denetler. Anayasa değişikliklerini **yalnız şekil** bakımından denetler. **OHAL ve savaş döneminde çıkarılan CBK'lara karşı AYM'de şekil ve esas bakımından aykırılık davası açılamaz**.
  2. **Bireysel başvuru:** Kamu gücünün Anayasa'da güvence altına alınmış ve AİHS kapsamına giren temel hakları ihlal ettiği iddiasını inceler. **Olağan kanun yollarının tüketilmesi** şarttır. AYM, bireysel başvuruyu **olağan temyiz veya istinaf mahkemesi gibi** değerlendiremez; kanun yolu incelemesinde gözetilmesi gereken hususları tekrar ele alamaz.
  3. **Yüce Divan:** Cumhurbaşkanı, TBMM Başkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar ve Anayasa'nın saydığı diğer üst görevlileri görevleriyle ilgili suçlardan yargılar. Yüce Divan başka bir mahkemenin gizli adı değildir; **AYM'nin özel yargılama sıfatıdır**.

2.3. Çalışma düzeni — m.149

AYM **iki bölüm ve Genel Kurul** hâlinde çalışır. Bölüm, **başkanvekili başkanlığında dört üyenin katılımıyla** toplanır. Genel Kurul **en az 10 üye** ile toplanır. Kural olarak kararlar **salt çoğunlukla** alınır. **İptal ve itiraz davaları, siyasi parti davaları ve Yüce Divan yargılamaları Genel Kurulda**; **bireysel başvurular bölümlerde** karara bağlanır. Anayasa değişikliğinde iptal, siyasi parti kapatma veya devlet yardımından yoksun bırakma kararlarında **toplantıya katılanların üçte iki oyu** gerekir.

2.4. Soyut denetim ve somut denetim — m.150–152

**Soyut norm denetimi (doğrudan iptal davası):** Cumhurbaşkanı, TBMM'de en fazla üyeye sahip **iki siyasi parti grubu** ve milletvekillerinin en az **beşte biri** (600 üyede **120 vekil**) Anayasa m.150'deki doğrudan iptal davası açma yetkisine sahiptir. Genel süre normun Resmî Gazete'de yayımlanmasından itibaren **60 gün**; **kanunun şekil denetimi** için özel süre **10 gündür**. Kanunların şekil denetimi, son oylamanın öngörülen çoğunlukla yapılıp yapılmadığına odaklanır.

**Somut norm denetimi (itiraz):** Bakılmakta olan davada uygulanacak **kanun veya CBK** Anayasaya aykırı görülürse mahkeme konuyu AYM'ye taşır. AYM işin gelişinden itibaren **5 ay** içinde karar verir. AYM esas hakkında ret kararı vermişse, kararın Resmî Gazete'de yayımlanmasından itibaren **10 yıl** geçmeden **aynı kanun hükmü** için yeniden itiraz yolu kullanılamaz.

**Ayırıcı ipucu:** “Bakılagelen dava ve uygulanacak norm” varsa **itiraz/somut denetim**; “hak sahibi siyasi grup veya vekil sayısı ile doğrudan başvuru” varsa **iptal/soyut denetim**.

2.5. AYM kararlarının sonuçları — m.153

AYM kararları **kesindir** ve yasama, yürütme, yargı, idare, **gerçek ve tüzel kişileri bağlar**. İptal kararı gerekçesi yazılmadan açıklanamaz. Norm, iptal kararının Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihte kural olarak yürürlükten kalkar. AYM, hukuki boşluk doğmaması için yürürlük tarihini **en çok bir yıl erteleyebilir**. **İptal kararları geriye yürümez.** Anayasa Mahkemesi iptal ederken kanun koyucu yerine geçip yeni bir genel hukuk kuralı yazamaz.

3. Yargıtay — m.154

**Adli yargının**, kanunla başka adli yargı merciine bırakılmayan karar ve hükümlerinin **son inceleme merciidir**. Kanunun belirlediği bazı davalara ilk ve son derece mahkemesi olarak da bakabilir. Üyeleri **birinci sınıfa ayrılmış adlî hâkim ve savcılar** arasından **HSK** tarafından seçilir. Yargıtay Birinci Başkanı, başkanvekilleri ve daire başkanları **4 yıllığına** seçilir. **Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ve Başsavcıvekili**, Yargıtay Genel Kurulunun gösterdiği **beşer aday** arasından **Cumhurbaşkanınca 4 yıllığına** seçilir.

4. Danıştay — m.155

**İdari yargının**, kanunla başka idari yargı merciine bırakılmayan karar ve hükümlerinin **son inceleme merciidir**. Belirli davalarda ilk ve son derece mahkemesi olabilir. Kamu hizmeti imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri hakkında **iki ay içinde düşüncesini** bildirir. **Üyelerinin dörtte üçünü HSK, dörtte birini Cumhurbaşkanı seçer.** Danıştay Başkanı, Başsavcısı, başkanvekilleri ve daire başkanları **4 yıllığına** seçilir.

5. Uyuşmazlık Mahkemesi — m.158

**Adli ve idari yargı mercileri arasında görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözer.** Örneğin bir uyuşmazlığın adli mahkemede mi idari mahkemede mi görülmesi gerektiğine ilişkin görev uyuşmazlığında devreye girer. **Başkanlığı AYM'nin kendi üyeleri arasından görevlendirdiği üye yürütür.** Başka mahkemeler ile AYM arasındaki görev uyuşmazlığında **AYM kararı** esas alınır.

6. Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK) — m.159

**13 üye**, **iki daire**. Adalet Bakanı **başkan**, Adalet Bakanlığının **ilgili bakan yardımcısı doğal üye**. Diğer üyelerin **dördünü Cumhurbaşkanı, yedisini TBMM** seçer. Cumhurbaşkanının dört kontenjanı adli yargı hâkim-savcılarından **3**, idari yargı hâkim-savcılarından **1**. TBMM'nin yedi kontenjanı **Yargıtaydan 3, Danıştaydan 1, hukuk öğretim üyeleri ve avukatlardan 3**. Seçilmiş üyeler **4 yıl** görev yapar, süresi biten bir kez daha seçilebilir.

**Görevi:** Hâkim ve savcıların mesleğe kabulü, atanması, nakli, geçici yetkisi, yükselmesi, disiplin cezaları ve görevden uzaklaştırılması gibi **özlük/idari işlemler**. HSK **mahkeme kararını değiştiremez**; kanun iptal edemez. HSK'nın **meslekten çıkarma cezası dışındaki kararlarına karşı** yargı mercilerine başvurulamaz; **meslekten çıkarma** anayasal istisnadır.

7. Sayıştay — m.160

Sayıştay merkezî yönetim bütçesindeki idareler ile sosyal güvenlik kurumlarının gelir, gider ve mallarını **TBMM adına denetler**; sorumluların hesap ve işlemlerini **kesin hükme bağlar**. Mahallî idarelerin hesap ve işlemlerini de denetler. Kesin hükme ilişkin **yazılı bildirimden 15 gün içinde bir kez karar düzeltme** istenebilir; bu kararlara karşı **idari yargı yoluna gidilemez**. Vergi ve benzeri mali yükümlülüklerde **Danıştay–Sayıştay kararları çatışırsa Danıştay kararı esas alınır**.

Sık Karıştırılan Noktalar

| Soru anahtarı | Doğru organ veya kural | |---|---| | Yargı yetkisi kimin adına? | Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemeler | | Adli yargının son inceleme mercii? | Yargıtay (kanun istisnalarıyla) | | İdari yargının son inceleme mercii? | Danıştay (kanun istisnalarıyla) | | Adli–idari görev uyuşmazlığı? | Uyuşmazlık Mahkemesi | | Kanunun anayasallık denetimi? | AYM | | Hâkim-savcı atama ve disiplin? | HSK | | Kamu hesaplarının TBMM adına denetimi? | Sayıştay | | Soyut norm denetiminde genel süre? | 60 gün | | Kanunun şekil denetimi özel süresi? | 10 gün | | Somut denetimde AYM karar süresi? | 5 ay | | Esastan ret sonrası aynı hüküm için itiraz yasağı? | 10 yıl |

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

  1. Önce **organı** bul: AYM, Yargıtay, Danıştay, Uyuşmazlık Mahkemesi, HSK, Sayıştay.
  2. Sonra **işlevi** belirle: norm denetimi, temyiz, görev uyuşmazlığı, hâkim-savcı özlük işlemi, mali denetim.
  3. Soru sayı içeriyorsa **hangi işlemle ilgili** olduğunu kontrol et. **15/13 üyelik**, **12/4 yıllık süre**, **60/10 günlük dava** eşleştirmeleri sık karışır.
  4. “**Her durumda**, **istisnasız**, **bütün kararlar**” gibi mutlak ifadeleri gözden geçir. Anayasa kanunla başka yargı merciinin görevlendirilebilmesine izin verir.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

  • Mahkemelerin bağımsızlığını ve hâkimlik teminatını olay sorularında ayırabiliyor olmalısın.
  • AYM'nin 15 üyesinin kaynaklarını, 12 yıllık üyelik süresini ve norm denetimi yetkilerini doğru açıklayabilmelisin.
  • Soyut–somut norm denetimi, 60–10 gün ve 5 ay–10 yıl rakamlarını doğru eşleştirebilmelisin.
  • Yargıtay–Danıştay–Uyuşmazlık Mahkemesi ayrımını örnek olaylara uygulayabilmelisin.
  • HSK'nın 13 üyelik yapısını ve meslekten çıkarma istisnasını açıklayabilmelisin.
  • Sayıştayın TBMM adına denetim görevini yargısal temyiz işlevinden ayırabilmelisin.

**Resmî kaynaklar:** https://www.anayasa.gov.tr/tr/mevzuat/anayasa/ ve https://hsk.gov.tr/hakkimizda

Bu Üniteyi Pekiştir

Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.

Ders Notu

Yargı ve Yüksek Mahkemeler Ders Notu

Ünitenin düzenli ve kısa özetini incele.

Ders Notunu Aç
Hızlı Tekrar

Yargı ve Yüksek Mahkemeler Hızlı Tekrar

Sınav öncesi kritik bilgilerle hızlı tekrar yap.

Hızlı Tekrarı Aç
Kolay

KPSS Ön Lisans Vatandaşlık Yargı ve Yüksek Mahkemeler - Kolay Test

20 soru

Temel kavramları kontrol et

Testi Çöz
Orta

KPSS Ön Lisans Vatandaşlık Yargı ve Yüksek Mahkemeler - Orta Test

20 soru

Bilgini uygulamaya geçir

Testi Çöz
Zor

KPSS Ön Lisans Vatandaşlık Yargı ve Yüksek Mahkemeler - Zor Test

20 soru

Detay ve yorum gücünü ölç

Testi Çöz
Karma

KPSS Ön Lisans Vatandaşlık Yargı ve Yüksek Mahkemeler - Karma Test 1

20 soru

Gerçek sınav temposunda kendini dene

Testi Çöz