Fiiller ve Fiilimsiler Konu Anlatımı

Fiiller ve Fiilimsiler – Konu Anlatımı

Konuya Giriş

**Fiiller** iş, oluş veya durum bildirir; kip ve kişi ekleri alarak cümlenin yüklemi olabilir. **Fiilimsiler** ise fiil kök veya gövdelerinden türetilip cümlede isim, sıfat ya da zarf görevi üstlenir. KPSS Ortaöğretim Türkçe'de önemli nokta yalnız eki tanımak değil, **kelimenin cümlede çekimli fiil mi yoksa fiilimsi mi olduğunu kanıtlamaktır.**

1. Fiillerde İş, Oluş ve Durum

• **İş/kılış fiili:** öznenin bir nesneyi etkileyebildiği eylem: “Elif kitabı **okudu**”, “Çocuk kapıyı **açtı**.”
• **Oluş fiili:** kendiliğinden veya zamana yayılmış nitelik değişimi: “Yapraklar **sarardı**”, “Çocuk **büyüdü**.”
• **Durum fiili:** öznenin bir durumda bulunması, genellikle nesne etkilenmez: “Bebek **uyudu**”, “Misafir **oturdu**.”

İş–oluş–durum ayrımı ekin sesine değil, **fiilin taşıdığı anlama** dayanır.

2. Fiilde Kip ve Kişi

**Haber (bildirme) kipleri:**

• **Görülen geçmiş:** -dı/-di/-du/-dü, -tı/-ti… → “gel**di**”.
• **Öğrenilen geçmiş:** -mış/-miş/-muş/-müş → “gel**miş**”.
• **Şimdiki zaman:** -yor → “gel**iyor**”.
• **Gelecek zaman:** -acak/-ecek → “gel**ecek**”.
• **Geniş zaman:** -r/-ar/-er/-ır/-ir… → “gel**ir**”, “bak**ar**”.

**Dilek (tasarlama) kipleri:**

• **Gereklilik:** -malı/-meli → “çalış**malı**”.
• **Şart:** -sa/-se → “gel**se**”.
• **İstek:** -a/-e → “gide**yim**”, “baka**lım**”.
• **Emir:** kişiyle ilişkili biçimler; “gel”, “gelsin”, “gelin”. Emir kipinde ikinci tekil kişi için görünür ek bulunmayabilir.

**Kişi ekleri**, eylemi kimin yaptığını bildirir: “gel-di-**m**” birinci tekil; “gel-iyor-**sun**” ikinci tekil; “gel-ecek-**ler**” üçüncü çoğul. Kök, kip ve kişi ayrı değerlendirilir.

3. Olumlu–Olumsuz Fiil ve Soru

“-ma/-me” bir fiilin anlamını olumsuz yapabilir: “gel**me**di”, “yaz**ma**dı”. Bir sözcükteki **-ma/-me** her zaman isim-fiil eki değildir. “**Gelme!**” bir olumsuz emir, “**Gelme** kararını değiştirdi” ifadesindeki gelme ise isim-fiildir.

Soru edatı **mı/mi/mu/mü** ayrı yazılır: “Geldi **mi**?”, “Okuyor **musun**?” Soru biçimi kurulduğunda zaman veya kişi bilgisi ortadan kalkmaz.

4. Zaman (Anlam) Kayması

Fiilin çekimindeki kip ile anlatılan gerçek zaman farklı olabilir:

• “**Yarın** Ankara’ya **gidiyorum**.” → şimdiki zaman ekiyle gelecek zaman anlamı.
• “Her sabah erken **kalkıyorum**.” → şimdiki zaman biçimiyle alışkanlık/geniş zaman anlamı.
• “Fatih İstanbul’u 1453’te **fetheder**.” → geniş zaman ekiyle geçmiş olayın anlatımı (tarihsel geniş zaman).

Kipin **biçimsel adı** ile cümlenin **anlamını** ayrı saptamak gerekir.

5. Ek Fiil ve Birleşik Zaman

Ek fiil (imek) isim soylu sözcükleri yüklem yapabilir: “Hava güzel**di**.”, “O çalışkan**mış**.”, “Bu işi öğrenci**yse**...” Aynı zamanda çekimli fiile eklenerek **hikâye, rivayet veya şart birleşik zamanı** kurar:

• “Geliyor**du**.” → şimdiki zamanın hikâyesi.
• “Geliyor**muş**.” → şimdiki zamanın rivayeti.
• “Geliyor**sa**.” → şimdiki zamanın şartı.

“Geliyordu” sözcüğündeki -du, ana fiilin geçmiş zaman eki değil, ek fiilin hikâye biçimidir.

6. Fiilimsilerin Genel Özellikleri

Fiilimsiler fiilden türeyerek **isim, sıfat veya zarf** görevinde kullanılır. Bir fiilimsinin:

• Fiil kök veya gövdesine dayanması,
• İsim-fiil, sıfat-fiil ya da zarf-fiil eki taşıması,
• **Bağımsız bir çekimli fiil gibi kip–kişiyle çekimlenmemesi**,
• Cümlede kendi öbeklerini veya yan cümleyi oluşturabilmesi beklenir.

Fiilimsiler ad çekim ekleri alabilir: “**Okumayı** seviyorum.” (okuma + belirtme), “**Gelenleri** karşıladık.” (gelen + çoğul + belirtme). Bir fiilimsiye ad çekim eki gelmesi onu çekimli fiile dönüştürmez.

7. İsim-Fiil (Ad Eylem)

Temel ekleri **-ma/-me, -ış/-iş/-uş/-üş, -mak/-mek** biçimleridir.

• “**Yüzmek** sağlıklıdır.” → yüz- + mek, isim-fiil.
• “**Okuma** alışkanlığı önemlidir.” → oku- + ma, isim-fiil.
• “Çocukların **gülüşü** herkesi sevindirdi.” → gül- + üş, isim-fiil.
• “**Yürümeyi** seviyorum.” → yürü- + me + yi, ad çekimi almış isim-fiil.

**Kalıcı ad tuzağı:** “Dondurma eridi.” cümlesindeki dondurma bir yiyeceğin adıdır; kalıcı isim kabul edilir. “Suyu **dondurma** işlemi” ifadesinde eylemi adlandıran dondurma, isim-fiildir. “**Ekmek** aldım” kalıcı ad, “Toprağa tohum **ekmek** istiyorum” isim-fiildir. Görevi bağlamdan bul.

**-ma/-me ayrımı:** “Kapıyı **kapatma**!” → olumsuz emir; “Kapıyı **kapatma** alışkanlığını bıraktı” → eylem adı olan isim-fiil. Yalnız ek benzerliğine güvenme.

8. Sıfat-Fiil (Ortaç)

Başlıca ekler **-an/-en, -ası/-esi, -maz/-mez, -ar/-er, -dık/-dik/-duk/-dük, -acak/-ecek, -mış/-miş/-muş/-müş**. Ünlü ve ünsüz uyumuna göre biçimler değişir.

• “**Gelen** misafirler bekledi.” → gelen, misafirler ismini niteler.
• “**Okunacak** kitapları ayırdım.” → okunacak, kitaplar ismini belirtir.
• “**Kırılmış** camı topladık.” → kırılmış, cam ismini niteler.
• “**Bitmeyen** işler yorucudur.” → bitmeyen, işler ismini niteler.

**Adlaşmış sıfat-fiil:** İsim düşebilir: “**Gelenleri** içeri aldık.” = gelen insanları. Fiilimsi kökenlidir, cümlede isim gibi kullanılmaktadır. **Çekimli fiil tuzağı:** “O **gelmiş**.” yüklem olduğu için çekimli fiil; “**Gelmiş** yolcu” sıfat-fiildir.

9. Zarf-Fiil (Bağ-Fiil / Ulaç)

Fiile zaman, durum, neden gibi anlamlarla bağlanan fiilimsilerdir. Sık ekler:

• **-ıp/-ip/-up/-üp:** “Gül**üp** geçti.”
• **-arak/-erek:** “Koş**arak** geldi.”
• **-ınca/-ince:** “Bitir**ince** ara.”
• **-ken:** “Oku**rken** not aldı.”
• **-madan/-meden:** “Dinle**meden** cevap verdi.”
• **-dıkça/-dikçe:** “Çalış**tıkça** ilerledi.”
• **-alı/-eli:** “Gid**eli** günler oldu.”
• **-maksızın/-meksizin:** “Dur**maksızın** yürüdü.”
• **-dığında/-diğinde:** “Gör**düğünde** haber ver.”
• **-a ... -a / -e ... -e:** “Gül**e gül**e ayrıldı.”
• **-r ... -maz:** “Gel**ir gelmez** aradı.”

Zarf-fiil bir eylemi başka bir eyleme bağlar; yüklemi tek başına zaman ve kişiyle çekimlemez: “**Koşarak** geldi” yapısında koşarak zarf-fiil, geldi çekimli fiildir.

10. Fiilimsi ile Çekimli Fiili Ayırma

| Cümle | Sözcük | Doğru tür ve gerekçe | | --- | --- | --- | | Gelecek hafta görüşürüz. | gelecek | Sıfat-fiil; haftayı niteler. | | Arkadaşım yarın gelecek. | gelecek | Çekimli fiil; gelecek zaman yüklemi. | | Okumak insanı geliştirir. | okumak | İsim-fiil; eylemi adlandırır. | | Çalışarak öğrendi. | çalışarak | Zarf-fiil; öğrenme biçimini açıklar. | | Kırılmış kapı değiştirildi. | kırılmış | Sıfat-fiil; kapıyı niteler. | | Kapı kırılmış. | kırılmış | Çekimli fiil; yüklem görevindedir. | | Koşmayı bıraktı. | koşmayı | İsim-fiil + belirtme hâli. | | Koşmadı. | koşmadı | Olumsuz çekimli fiil. |

11. Fiil Çatısına Kısa Bakış

Fiil çatısı **yüklemin özne ve nesneyle ilişkisini** anlatır. Fiilimsilerden farklı bir değerlendirme alanıdır:

• **Etken:** işi yapan özne açıktır: “Çocuk camı kırdı.”
• **Edilgen:** işin etkileneni öne çıkar, yapan belirtilmeyebilir: “Cam kırıldı.”
• **Dönüşlü:** öznenin yaptığı iş kendisine yönelir: “Çocuk giyindi.”
• **İşteş:** karşılıklı/ortak gerçekleşme: “İki arkadaş selamlaştı.”
• **Ettirgen:** bir işi başkasına yaptırma: “Müdür raporu yazdırdı.”

Geçişli fiil nesne alabilir: “Kitabı okudu.” Geçişsiz fiil nesne almaz: “Uyudu.” Çatı ve fiilimsi türünü birbirine karıştırma.

Sık Karıştırılan Noktalar

1. **-ma** isim-fiil eki olabilir (“yazma alışkanlığı”), olumsuzluk eki olabilir (“yazma!”).
2. **-acak** sıfat-fiil olabilir (“yapılacak iş”), gelecek zaman eki olabilir (“yapacak”).
3. **-mış** sıfat-fiil olabilir (“yıpranmış çanta”), çekimli fiil olabilir (“çanta yıpranmış”).
4. **Kalıcı ad** (“dondurma yedik”) fiilimsi değildir; **eylem adı** (“suyu dondurma işlemi”) isim-fiildir.
5. **Gelenleri** adlaşmış sıfat-fiildir; çoğul ve hâl eki alması fiilimsi niteliğini kaldırmaz.
6. **Geliyordu** birleşik zamanlı fiil; **gelince** zarf-fiildir.
7. **Kip biçimi** ile zaman anlamı ayrıdır: “Yarın gidiyorum” şimdiki zaman çekimiyle gelecek anlamı.
8. **Fiilimsi bulunan cümlede çekimli yüklem de bulunabilir:** “Okumayı seviyorum.”

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Altı çizili sözcüğün fiil kök/gövdesine dayanıp dayanmadığını belirle.
2. Sözcük cümlenin çekimli yüklemi mi? Kip–kişi bilgisini bul.
3. Yüklem değilse **isim-fiil / sıfat-fiil / zarf-fiil** işlevini ara.
4. İsim-fiil **eylemi adlandırır**; sıfat-fiil **ismi niteler**; zarf-fiil **başka bir eylemi etkiler**.
5. Sözcük **kalıcı ad** olmuş mu? Özellikle yemek, ekmek, dondurma örneklerini bağlamda denetle.
6. **-ma/-me** için olumsuzluk eki mi isim-fiil mi olduğunu anlamdan çıkar.
7. **-acak/-miş** için isim niteleme ve yüklem görevlerini karşılaştır.
8. Soru birden çok fiilimsi istiyorsa her örneği tek tek türüne göre sınıflandır.

Konu Özeti

Fiiller kip ve kişiyle çekimlenip iş, oluş veya durum bildirir. Fiilimsiler fiil kök veya gövdelerinden türeyerek isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılır. İsim-fiil ekleri -ma, -ış, -mak; sıfat-fiil eklerinden -an, -dık, -acak, -mış; zarf-fiil eklerinden -ıp, -arak, -ınca, -ken sık görülür. Aynı ekin çekimli fiilde veya kalıcı adda farklı işlevi olabilir.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• İş, oluş ve durum fiillerini anlamına göre ayırabilmelisin.
• Haber ve dilek kiplerini kişi ekleriyle birlikte çözümleyebilmelisin.
• Ek fiilin isim yüklemi ve birleşik zaman oluşturmasını tanıyabilmelisin.
• İsim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil eklerini ve görevlerini ayırt edebilmelisin.
• -ma olumsuzluk eki ile isim-fiil ekini karıştırmamalısın.
• Kalıcı ad, adlaşmış sıfat-fiil ve çekimli fiili bağlamda ayırt edebilmelisin.
• Cümlede birden fazla fiilimsiyi tek tek doğru sınıflandırabilmelisin.