Söyleşi (Edebî) Konu Anlatımı

Söyleşi (Edebî)

Söyleşi, ders kitabında iki kullanım alanıyla ele alınır. **Okuyucuyla konuşuyormuş gibi samimi bir dille yazılan gazete veya dergi yazıları** söyleşi (sohbet) olarak adlandırılır. Bunun yanında bir sunucunun yönetiminde ya da sunucusuz biçimde, belirli bir konu üzerinde sohbet havasında geçen konuşmalar da söyleşi türü içinde değerlendirilir.

Bu türün temelinde **samimiyet, konuşma havası, etkileşim ve düşüncelerin doğal bir akış içinde paylaşılması** vardır. Ders kitabının ana dinleme/izleme metni, *Edebî* adlı programdan alınmış bir söyleşidir. Bu metin üzerinden söyleşinin amacı, katılımcıları, hazırlık süreci, iletişim biçimi, dil ve anlatım özellikleri, açık-örtük iletileri, düşünceyi geliştirme yolları ve beden dili incelenir.

Yazılı Söyleşi

Ders kitabında söyleşinin yazılı biçimi, **üslup kaygısı taşımadan okuyucuyla konuşuyormuş gibi samimi bir dille yazılan gazete veya dergi yazıları** olarak tanımlanır.

Yazılı söyleşide:

• yazar okuyucuya yakın bir sesle seslenebilir,
• soru cümlelerinden yararlanabilir,
• kişisel düşüncelerini doğal bir akışla aktarabilir,
• konuşma havası oluşturabilir.

Kitaptaki Ahmet Rasim’in *Şehir Mektupları* eserinden alınan “18. Mektup” parçası, söyleşi türünün özelliklerini fark ettirmek amacıyla kullanılır.

Sözlü Söyleşi

Ders kitabında belirli bir konu üzerinde sohbet havasında geçen konuşmaların da söyleşi türü içinde değerlendirildiği belirtilir. Bu konuşmalar:

• bir sunucunun yönetiminde olabilir,
• sunucusuz gerçekleşebilir,
• karşılıklı etkileşime dayanabilir.

Ana metin olan *Edebî* programında sunucu ile konuşmacı arasında karşılıklı iletişim vardır.

Ana Metin: Edebî

Ders kitabındaki ana dinleme/izleme metni **Edebî** adlı programdan alınmıştır.

Kitapta bu metinle ilgili şu temel bilgiler verilir:

• Türü: **söyleşi**
• Konusu: **divan şiiri**
• Amacı: **divan şiiriyle ilgili ön yargıları gidermek, kanıları değiştirmek**
• İletişim biçimi: **etkileşimli**
• Sunucunun hazırlığı: Divan şiiri ve şairleriyle ilgili araştırma yapmış, sorularını ve örnek metinleri önceden hazırlamıştır.

Söyleşide Hazırlık

Söyleşi doğal ve samimi görünse de ana metinde sunucunun hazırlık yaptığı açıkça belirtilir.

Sunucu:

• konu hakkında araştırma yapar,
• sorularını önceden hazırlar,
• örnek metinleri seçer,
• konuşmanın akışını destekleyecek bir çerçeve oluşturur.

Bu durum, doğal sohbet havası ile plansızlık kavramlarının aynı şey olmadığını gösterir. Ana metin, hazırlıklı bir sunucunun da etkileşimli ve samimi bir söyleşi yürütebileceğini gösterir.

Etkileşimli İletişim

Ana metinde iletişim tek yönlü değildir. Sunucu sorular yöneltir, konuşmacı cevaplar; verilen cevaplar yeni değerlendirmelere ve örneklere alan açar.

Etkileşimli iletişim:

• konuşmanın karşılıklı ilerlemesini,
• konunun farklı yönlerinin açılmasını,
• dinleyici/izleyicinin düşünmeye yönelmesini

sağlayabilir.

Sunucu ve Konuşmacı

Ders kitabı öğrenciden söyleşide soruları soran ve cevaplayan kişilerin özelliklerini belirlemesini ister.

Sunucu

Sunucunun görevi:

• konuyu açmak,
• uygun sorular sormak,
• konuşmanın akışını yönlendirmek,
• örneklerle konuyu derinleştirmek,
• konuşmacının görüşlerini ortaya çıkarmaktır.

Konuşmacı

Konuşmacı:

• sorulara cevap verir,
• kişisel düşüncelerini açıklar,
• örneklerden yararlanır,
• görüşlerini gerekçelendirebilir,
• ses tonu ve beden dilini kullanır.

Hedef Kitle ve Amaç

Ders kitabı, söyleşinin **kime hitap ettiğini** ve **amacının ne olduğunu** sorgulatır.

Bir söyleşinin hedef kitlesi ve amacı:

• seçilecek soruları,
• kullanılacak örnekleri,
• dilin açıklık düzeyini,
• konunun ele alınış biçimini

etkileyebilir.

Edebî adlı programda amaç yalnız bilgi aktarmak değildir; dinleyici/izleyiciyi düşündürmek ve divan şiiriyle ilgili yerleşik bazı kanıları yeniden değerlendirmeye yöneltmek de önemlidir.

Söyleşinin Dil ve Anlatımı

Ders kitabının karşılaştırma tablosunda *Edebî* için:

• **açık ve sade bir dil** kullanıldığı,
• divan şiirinden verilen örneklerde ise **sanatlı bir dil** görüldüğü

belirtilir.

Söyleşide konuşmacının kişisel düşüncelerini açıklaması, anlatımın yer yer **öznel** olmasına imkân verir. Bunun yanında düşünceleri desteklemek için çeşitli örnek ve açıklamalara başvurulabilir.

Açık ve Örtük İletiler

Ders kitabında *Edebî* söyleşisinde **açık iletilerin yoğunlukta** olduğu belirtilir. Buna karşılık söyleşi içinde verilen divan şiiri örneklerinde **kapalı/örtük iletiler** yoğun olabilir.

Bu ayrım önemlidir:

• konuşmacı düşüncesini doğrudan açıklıyorsa açık ileti,
• şiir örneğinde anlam çağrışım ve sanatlı söyleyişle sezdiriliyorsa örtük ileti görülebilir.

Düşünceyi Geliştirme

Ders kitabı, konuşmacının kişisel düşüncelerini açıklarken **düşünceyi geliştirme yollarından hangilerine başvurduğunu** sorgulatır.

Bu nedenle söyleşide bir görüşü değerlendirirken:

• hangi örneklerin kullanıldığına,
• hangi karşılaştırmaların yapıldığına,
• hangi açıklamaların görüşü desteklediğine,
• konuşmacının düşüncesini nasıl gerekçelendirdiğine

bakmak gerekir.

Burada amaç yalnız görüşü bulmak değil, o görüşün **nasıl geliştirildiğini** de belirlemektir.

Cümlelerin Anlam İlişkileri

Ders kitabında söyleşiden alınan cümlelerin:

• neden-sonuç,
• koşul,
• tanım,
• karşılaştırma

gibi anlam ilişkileri bakımından incelenmesi istenir.

Örneğin “Klasik edebiyat yerinde sayan bir edebiyat olsaydı yedi yüzyıl devam etmezdi.” cümlesi kitapta **koşul cümlesi** olarak gösterilir.

Bu çalışma, söyleşide düşüncelerin yalnız içerik bakımından değil, cümlelerin kurduğu anlam ilişkileri açısından da çözümlenmesini sağlar.

Beden Dili ve Ses Tonu

Söyleşi yalnız sözlerden oluşmaz. Ders kitabı:

• sunucunun beden dilini kullanıp kullanmadığını,
• konuşmacının soruları cevaplarken beden dilini ve ses tonunu nasıl kullandığını

değerlendirmeyi ister.

Beden dili ve ses tonu:

• vurguyu güçlendirebilir,
• samimiyet hissini artırabilir,
• konuşmanın etkileyiciliğini destekleyebilir,
• dinleyici/izleyiciyle bağı güçlendirebilir.

Ritim ve Edebiyat-Müzik İlişkisi

Tema “Kelimelerin Ritmi” olduğu için ana söyleşide ritim ve aruzla ilgili görüşler önemli yer tutar.

Metinde:

• “Aruz Doğu âleminin notasıdır.”
• “Aruz gizli orkestradır.”
• “Aruz, sözün musikiye dönüştüğü noktadır.”

gibi ifadeler üzerinde düşünülür.

Bu ifadeler söyleşinin kendisinden çok, konuşmanın konusu olan **şiirde ritim ve müzikalite** anlayışını açıklamak için kullanılır. Söyleşi, bir edebiyat konusunu açıklarken başka sanatlarla ilişki kurabilir.

Söz Varlığı Çalışması

Ders kitabında söyleşide geçen bazı kelime ve kelime gruplarının anlamlarının:

1. bağlamdan tahmin edilmesi,
2. TDK Güncel Türkçe Sözlük’ten kontrol edilmesi,
3. farklı bir cümlede kullanılması

istenir.

Bu çalışma, dinleme/izleme sırasında bilinmeyen söz varlığını bağlam yardımıyla anlamlandırma becerisini geliştirir.

Söyleşide Konu ve Ana Düşünce

Ana söyleşinin konusu **divan şiiridir**. Ancak konu ile ana düşünce aynı değildir.

Metin boyunca:

• divan şiirine yönelik ön yargılar,
• bu edebiyatın sosyal hayatla ilişkisi,
• aruzun müzikal yönü,
• klasik edebiyatın kendini yenileyebilmesi

gibi düşünceler tartışılır.

Ders kitabı öğrenciden ana düşünceye yönelik çıkarımlarını **gerekçelendirmesini** ister. Bu nedenle ana düşünce, tek bir cümleyi ezberlemek yerine söyleşinin bütününden çıkarılmalıdır.

Görüş ve Karşı Görüş

Söyleşide bazı yaygın görüşler ortaya konur ve konuşmacı bunlara cevap verir.

Ders kitabında özellikle:

• “Divan şiirinin hayatiyeti yoktur.”
• “Klasik edebiyat donuk ve kendini tekrar eden bir edebiyattır.”
• “Divan edebiyatı gerçek hayattan kopuktur.”

gibi görüşlere verilen cevaplar değerlendirilir.

Bu etkinlik, söyleşinin yalnız bilgi aktarımı değil, **görüşlerin tartışıldığı ve eleştirel düşünmenin kullanıldığı** bir iletişim ortamı olabileceğini gösterir.

Eleştirel Dinleme/İzleme

Ders kitabında öğrenciden ana söyleşiyi **eleştirel bakış açısıyla değerlendirmesi** istenir.

Eleştirel dinleme/izleme:

• konuşmacının görüşlerini sorgulamayı,
• verilen gerekçeleri değerlendirmeyi,
• katılınan ve katılınmayan yönleri ayırmayı,
• çıkarımları kanıtlarla desteklemeyi

gerektirir.

Söyleşinin Diğer Metinlerle Karşılaştırılması

Ders kitabı *Edebî* söyleşisini:

• **Serenad**
• **Suyu Arayan Adam**
• **İstemek**
• **Türkülerde Şiir**

gibi farklı metinlerle karşılaştırır.

Bu karşılaştırmalarda:

• tür,
• yazılış amacı,
• dil ve anlatım,
• konu,
• açık ve örtük ileti,
• anlatıcı,
• etkileyicilik,
• ana ve yardımcı düşünceler,
• öznellik/nesnellik

gibi ölçütler kullanılır.

Bu çalışmalar söyleşinin özelliklerini başka metinlerden ayırarak kavramayı sağlar.

Söyleşi ve Öğretici Metin

Ders kitabındaki karşılaştırma tablosunda *Edebî* **öğretici metin** olarak sınıflandırılır.

Metnin amacı:

• dinleyicileri/izleyicileri bilgilendirmek,
• düşündürmek,
• bir konuyu farklı yönleriyle ele almaktır.

Bu nedenle söyleşi samimi ve konuşmaya yakın bir dil kullansa da yalnız gündelik sohbet olarak görülmemelidir; belirli bir konu çevresinde düşünce üretir.

Farklı Disiplinlerle İlişki

Ders kitabı *Edebî* metninin:

• tarih,
• müzik,
• sosyoloji,
• psikoloji

gibi farklı disiplinlerle ilişkisini değerlendirmeyi ister.

Bu özellik, bir söyleşinin ele aldığı konuyu tek bir alanla sınırlamak zorunda olmadığını; konuya göre farklı bilgi ve bakış alanlarından yararlanabileceğini gösterir.

Söyleşiyi Nasıl Tanırız?

Bir metin ya da konuşmayı söyleşi olarak değerlendirirken şu özelliklere birlikte bakılabilir:

• belirli bir konu çevresinde gelişme,
• samimi ve konuşmaya yakın dil,
• okuyucu/dinleyiciyle bağ kurma,
• kişisel düşüncelerin paylaşılması,
• soru-cevap veya karşılıklı etkileşim imkânı,
• düşünceleri örneklerle geliştirme,
• açık ve anlaşılır anlatım,
• bilgilendirme ve düşündürme amacı.

Sık Karıştırılan Noktalar

**Söyleşi yalnız sözlü değildir.** Gazete ve dergilerde yazılı söyleşi örnekleri de bulunabilir.

**Söyleşi yalnız hazırlıksız konuşma değildir.** Ana metin Edebî’de sunucu araştırma yapmış, sorularını ve örneklerini önceden hazırlamıştır.

**Samimi dil = amaçsız konuşma değildir.** Söyleşi belirli bir konu ve amaç çevresinde gelişir.

**Edebî adlı söyleşide iletişim etkileşimlidir.**

**Edebî’nin konusu divan şiiridir.** Söyleşi türünün bütün örnekleri divan şiiri hakkında olmak zorunda değildir.

**Aruzla ilgili görüşler söyleşinin konusu içindeki açıklamalardır; söyleşi türünün genel biçim özellikleri değildir.**

**Söyleşide açık iletiler yoğun olabilir; aktarılan şiir örneklerinde örtük iletiler görülebilir.**

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Metnin belirli bir konu çevresinde gelişip gelişmediğini belirle.
2. Dilin samimi ve konuşmaya yakın olup olmadığına bak.
3. Yazılı mı sözlü mü olduğunu ayır; ikisinin de söyleşi olabileceğini unutma.
4. Sunucu ve konuşmacının rollerini belirle.
5. İletişimin tek yönlü mü etkileşimli mi olduğunu değerlendir.
6. Metnin amacını ve hedef kitlesini çıkar.
7. Soruların ve örneklerin önceden hazırlanıp hazırlanmadığına dikkat et.
8. Açık ve örtük iletileri ayır.
9. Konuşmacının görüşlerini hangi örnek ve gerekçelerle geliştirdiğini bul.
10. Beden dili ve ses tonunun etkisini değerlendir.
11. Söyleşi içindeki edebî örneklerin özellikleriyle söyleşi türünün özelliklerini karıştırma.
12. Karşılaştırma sorularında tür, amaç, dil-anlatım, konu ve ileti ölçütlerini birlikte kullan.
13. Eleştirel sorularda görüşe katılıp katılmadığını gerekçeyle açıkla.

Konu Özeti

Söyleşi; okuyucuyla konuşuyormuş gibi samimi bir dille yazılan gazete veya dergi yazıları ile belirli bir konu üzerinde sohbet havasında gerçekleşen konuşmaları kapsayabilir. Söyleşide doğal ve açık anlatım, kişisel düşünceler, okuyucu/dinleyiciyle bağ ve etkileşim önemlidir.

Ders kitabının ana metni *Edebî* adlı programdan alınmıştır. Bu söyleşinin konusu divan şiiri, amacı divan şiiriyle ilgili ön yargıları gidermek ve kanıları değiştirmektir. İletişim etkileşimlidir. Sunucu konu hakkında araştırma yapmış; sorularını ve örnek metinleri önceden hazırlamıştır.

Söyleşi çözümünde amaç, hedef kitle, sunucu-konuşmacı rolleri, dil ve anlatım, açık-örtük iletiler, düşünceyi geliştirme yolları, cümlelerin anlam ilişkileri, beden dili, ses tonu ve eleştirel değerlendirme birlikte ele alınır.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Söyleşiyi tanımlayabilmelisin.
• Yazılı ve sözlü söyleşi örneklerini ayırt edebilmelisin.
• Samimi dil ve konuşma havasının işlevini açıklayabilmelisin.
• Edebî adlı ana metnin konu, amaç ve iletişim biçimini söyleyebilmelisin.
• Sunucu ve konuşmacının görevlerini ayırabilmelisin.
• Söyleşide hazırlığın önemini açıklayabilmelisin.
• Açık ve örtük iletileri belirleyebilmelisin.
• Düşüncelerin nasıl geliştirildiğini değerlendirebilmelisin.
• Beden dili ve ses tonunun etkisini yorumlayabilmelisin.
• Söyleşiyi başka metin türleriyle temel ölçütlere göre karşılaştırabilmelisin.
• Bir söyleşiyi eleştirel biçimde değerlendirebilmelisin.