Kaslarda Kasılmanın Kontrolü Konu Anlatımı

Kaslarda Kasılmanın Kontrolü

İskelet kasları çizgili ve lifli bir yapıya sahiptir. Bir kasın oluşturduğu kasılma, onu meydana getiren kas liflerinin kasılmalarının toplamı olarak ortaya çıkar. Bu nedenle kasın bütünüyle oluşturduğu hareketi anlayabilmek için tek bir kas lifinin uyartıya nasıl cevap verdiğini bilmek gerekir.

İskelet kaslarının çalışabilmesi için uyarılması gerekir. Bu uyarılma, merkezî sinir sisteminden gelen uyartılar doğrultusunda gerçekleşir. Kas ile sinir sistemi arasındaki bu ilişki sayesinde iskelet kaslarının ne zaman kasılıp ne zaman gevşeyeceği kontrol edilir.

Kas Lifinde Eşik Şiddeti

Bir kas telinin kasılabilmesi için gereken en küçük uyartı şiddetine **eşik şiddeti (eşik değer)** denir.

Kas lifi:

• eşik şiddetinin altındaki uyartılara tepki oluşturmaz,
• eşik şiddetine ulaşan ve onun üzerindeki uyartılara tepki verir.

Bu durum, kas telinin her uyartıya aynı biçimde cevap vermediğini gösterir. Kasılmanın başlayabilmesi için uyartının belirli bir düzeye ulaşması gerekir.

Ya Hep Ya Hiç Prensibi

Tek bir kas teli, eşik değerin altındaki uyartıya cevap vermez. Eşik değerin üzerindeki uyartılara ise aynı şiddette tepki oluşturur.

Bu duruma **ya hep ya hiç prensibi** denir.

Ya hep ya hiç prensibi, sinir hücrelerinde olduğu gibi kas telinde de görülür. Ancak burada önemli nokta bu prensibin **tek bir kas teli için geçerli olmasıdır**.

Uyartı eşik değerini aştıktan sonra şiddetin daha da artırılması tek bir kas telinin oluşturduğu cevabın şiddetini artırmaz.

Kas Sarsı

Uyarı verilmiş bir kas telinin:

• bir kez kasılması,
• ardından gevşemesi,
• tekrar eski hâline dönmesi

olayına **kas sarsı (kasıl sarsılma)** denir.

Kas sarsı, tek bir uyaranın kas lifinde oluşturduğu kasılma ve gevşeme sürecini gösterir. Bu süreç bir anda gerçekleşmez; birbirini izleyen belirli evrelerden oluşur.

Kas Sarsının Evreleri

Kas sarsı sürecinde üç evre görülür:

1. **Gizli evre**
2. **Kasılma evresi**
3. **Gevşeme evresi**

Bu evrelerin her biri kasın uyarılma sonrasındaki farklı bir zaman aralığını ifade eder.

Gizli Evre

**Gizli evre**, kasın uyarıldığı an ile kasılmaya başladığı an arasındaki süredir.

Bu evrede uyaran verilmiş olmasına rağmen kasılma miktarında henüz belirgin bir artış görülmez. Dolayısıyla grafikte uyaranın verildiği an ile kasılmanın başladığı nokta arasındaki bölüm gizli evreyi gösterir.

Gizli evre, kasın uyarılması ile gözlenebilir kasılmanın başlaması arasında kısa bir süre bulunduğunu gösterir.

Kasılma Evresi

**Kasılma evresi**, kasılmanın başladığı an ile gevşemenin başladığı an arasındaki süredir.

Bu evrede kasılma miktarı artar ve kas telinin oluşturduğu mekanik cevap belirgin hâle gelir.

Kas sarsı grafiğinde yükselen bölüm kasılma evresini temsil eder.

Gevşeme Evresi

**Gevşeme evresi**, kasın gevşemeye başladığı an ile tekrar eski hâline dönmesine kadar geçen süredir.

Bu evrede kasılma miktarı azalır. Kas, kasılma öncesindeki durumuna doğru geri döner.

Kas sarsı grafiğinde tepe noktasından sonra aşağı doğru inen bölüm gevşeme evresini gösterir.

Kas Sarsından Sonra Dinlenme

Gizli evre, kasılma evresi ve gevşeme evresi sırasıyla tamamlandıktan sonra kas bir sonraki uyartıya kadar dinlenir.

Bu durum, kas lifinin tek bir uyartıya verdiği cevabın belirli bir başlangıç ve bitiş sürecine sahip olduğunu gösterir. Normal koşullarda kas önce kasılır, sonra gevşer ve eski hâline döner.

Kısa Aralıklarla Sık Uyarılma

Kas telinin yeni bir uyartı almadan önce gevşeme evresini tamamlaması, tek kas sarsının normal biçimde bitmesini sağlar.

Ancak kas kısa aralıklarla ve sık sık uyarılırsa gevşeme süreci tamamlanamaz. Yeni uyartılar, kas henüz tam olarak gevşemeden gelir.

Bu durumda kasın normal kasılma-gevşeme düzeni değişir ve kas bir süre sürekli kasılı durumda kalabilir.

Fizyolojik Tetanus

Kasın kısa aralıklarla sık sık uyarılması sonucunda gevşeme sürecini tamamlayamayıp bir süre kasılı durumda kalmasına **fizyolojik tetanus** denir.

Fizyolojik tetanus durumunda kas:

• gevşeme evresini tamamlayamaz,
• bir süre kasılı durumda kalır,
• normal tek kas sarsından farklı bir kasılma grafiği oluşturur.

Ders kitabındaki grafikte normal kasılmada kasılma miktarı yükselip tekrar azalırken, fizyolojik tetanus durumunda sık uyaranlar nedeniyle kasılma miktarı yüksek düzeyde devam eder.

Normal Kasılma ile Fizyolojik Tetanusun Karşılaştırılması

Normal Kas Sarsı

• Tek bir uyaranla başlar.
• Gizli evre görülür.
• Kasılma evresi gerçekleşir.
• Gevşeme evresi tamamlanır.
• Kas eski hâline döner.
• Sonraki uyartıya kadar dinlenebilir.

Fizyolojik Tetanus

• Kısa aralıklarla sık uyaranlar verilir.
• Kas yeni uyartıyı tam gevşemeden alır.
• Gevşeme süreci tamamlanamaz.
• Kas bir süre kasılı durumda kalır.

Uyaran Sıklığının Önemi

Tek bir kas lifine verilen uyaranların aralıkları, kasın gevşemeyi tamamlayıp tamamlayamayacağını etkiler.

Uyaranlar arasında yeterli süre olduğunda kas sarsı tamamlanır ve kas eski hâline döner. Uyaranlar çok kısa aralıklarla geldiğinde ise gevşeme için yeterli zaman kalmaz ve fizyolojik tetanus oluşabilir.

Bu nedenle kasın cevabını değerlendirirken yalnız uyaranın şiddetine değil, **uyaranların geliş sıklığına** da dikkat edilmelidir.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Eşik şiddeti, kas telinin kasılabilmesi için gerekli en küçük uyartı şiddetidir.
• Eşik altındaki uyartı tek kas telinde tepki oluşturmaz.
• Eşik ve üzerindeki uyartılar tek kas telinde aynı şiddette cevap oluşturur.
• Ya hep ya hiç prensibi tek bir kas teli için geçerlidir.
• Kas sarsı tek bir uyaran sonrası kasılma, gevşeme ve eski hâle dönme sürecidir.
• Kas sarsının ilk evresi gizli evredir.
• Gizli evre, uyaranın verildiği an ile kasılmanın başladığı an arasındadır.
• Kasılma evresi, kasılmanın başlangıcı ile gevşemenin başlangıcı arasındadır.
• Gevşeme evresi, gevşemenin başlamasından eski hâle dönüşe kadar sürer.
• Üç evre tamamlandığında kas bir sonraki uyartıya kadar dinlenir.
• Fizyolojik tetanus, kasın kısa aralıklarla sık uyarılmasıyla oluşur.
• Fizyolojik tetanusta kas gevşeme sürecini tamamlayamaz.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Önce sorunun uyartı şiddeti mi yoksa uyaran sıklığı mı ile ilgili olduğunu belirle.
2. Uyartı şiddeti sorularında eşik değer ve ya hep ya hiç prensibini düşün.
3. Eşik altı uyartıda kasılma olmadığını unutma.
4. Eşik ve üzerindeki uyartılarda tek kas telinin cevabının aynı şiddette olduğunu hatırla.
5. Kas sarsı grafiğinde uyaran ile kasılmanın başlaması arasını gizli evre olarak tanı.
6. Grafikte yükselen kısmı kasılma, azalan kısmı gevşeme evresi olarak değerlendir.
7. Tek uyaran sonrası kasın tekrar eski hâline dönmesi kas sarsını tamamlar.
8. Uyaranlar sıklaşıyor ve kas tam gevşemiyorsa fizyolojik tetanusu düşün.
9. Fizyolojik tetanusta temel nedenin gevşeme sürecinin tamamlanamaması olduğunu hatırla.
10. Ya hep ya hiç prensibi ile fizyolojik tetanusu karıştırma: biri uyartı şiddeti, diğeri uyaran sıklığıyla ilişkilidir.

Konu Özeti

İskelet kasları merkezî sinir sisteminden gelen uyartılar doğrultusunda çalışır. Bir kas telinin kasılabilmesi için gereken en küçük uyartı şiddetine eşik değer denir. Eşik altındaki uyartılar cevap oluşturmaz; eşik ve üzerindeki uyartılar tek kas telinde aynı şiddette cevap oluşturur. Bu durum ya hep ya hiç prensibidir.

Tek bir uyaran sonrası kas telinin bir kez kasılıp gevşeyerek eski hâline dönmesine kas sarsı denir. Kas sarsı gizli evre, kasılma evresi ve gevşeme evresinden oluşur. Bu evreler tamamlandığında kas bir sonraki uyartıya kadar dinlenir.

Kas kısa aralıklarla sık sık uyarılırsa gevşeme sürecini tamamlayamaz ve bir süre kasılı durumda kalır. Bu duruma fizyolojik tetanus denir.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• İskelet kasının neden uyarılması gerektiğini açıklayabilmelisin.
• Eşik şiddetini tanımlayabilmelisin.
• Tek kas telinde ya hep ya hiç prensibini açıklayabilmelisin.
• Eşik altı ve eşik üstü uyartıları karşılaştırabilmelisin.
• Kas sarsını tanımlayabilmelisin.
• Kas sarsının üç evresini doğru sırada söyleyebilmelisin.
• Gizli, kasılma ve gevşeme evrelerini grafik üzerinde ayırt edebilmelisin.
• Normal kas sarsı ile fizyolojik tetanusu karşılaştırabilmelisin.
• Sık uyaranların neden gevşemeyi engellediğini açıklayabilmelisin.
• Uyartı şiddeti ile uyaran sıklığının kas cevabındaki farklı etkilerini ayırt edebilmelisin.