Kemik, Eklem ve Kasların Hareketteki Rolü Konu Anlatımı

Kemik, Eklem ve Kasların Hareketteki Rolü

İnsanda hareket, yalnız kasların çalışmasıyla gerçekleşmez. Kemikler, eklemler ve kaslar birlikte **destek ve hareket sistemini** oluşturur. Bu sistem vücudun hareket etmesini sağlarken aynı zamanda vücuda şekil ve destek verir, bazı iç organları korur, kasların tutunması için yüzey oluşturur, mineral depolar ve kan hücrelerinin üretimine katkı sağlar.

Destek ve hareket sisteminde **kemik doku, kıkırdak doku, kas doku ve eklemler** bulunur. Bu yapıların özellikleri, hareketin hem güçlü hem de kontrollü biçimde gerçekleşebilmesini sağlar.

Kemik Doku

İskelet sistemi kemik dokudan meydana gelir. Kemik doku, kemik hücreleri ile hücreler arası maddeden oluşur. Kemik dokunun ara maddesine **osein** denir.

Oseinin:

• organik kısmında kolajen lifler ve çeşitli proteinler,
• inorganik kısmında kalsiyum, fosfat, kalsiyum florür, kalsiyum karbonat, potasyum ve magnezyum

bulunur.

Kemik dokuyu oluşturan hücrelere **osteosit** denir. Osteositler yıldız şeklindedir ve osein içindeki **lakün** adı verilen boşluklarda bulunur. Osteositler sitoplazmik kanalcıklarla birbirleriyle bağlantı kurar.

Kemik doku yapısına göre:

• sert (sıkı) kemik doku,
• süngerimsi kemik doku

olmak üzere iki kısımda incelenir.

Sert (Sıkı) Kemik Doku

Sert kemik doku kemiklerin dış kısmında yer alan sert tabakadır. Bu doku **osteon** adı verilen silindirik yapıların bir araya gelmesiyle oluşur.

Osteonlar iç içe geçmiş dairesel tabakalardan oluşan lamelli bir görünüme sahiptir. Bu yapının merkezinde **Havers kanalı** bulunur. Havers kanalından sinirler ve kan damarları geçer. Böylece osteositler besin ve oksijen alabilir, metabolik atıklarını kan damarlarına verebilir.

Havers kanalları birbirlerine kısa ve yan kanallar olan **Volkmann kanalları** ile bağlanır.

Süngerimsi Kemik Doku

Süngerimsi kemik doku genellikle sert kemik dokunun altında bulunur. Gözenekli bir yapısı vardır.

Bu gözenekler içinde **kırmızı kemik iliği** bulunur. Kırmızı kemik iliği kan hücrelerinin üretiminde görev yapar.

Süngerimsi kemik dokuda:

• Havers kanalı,
• Volkmann kanalı

bulunmaz.

Bu özellik, sert kemik doku ile süngerimsi kemik dokuyu ayırt etmede önemlidir.

Periost

Kemiklerin dış kısmında **periost** adı verilen bağ doku yapısında bir zar bulunur.

Periost:

• sinir ve kan damarı içerir,
• yeni kemik hücrelerinin üretimine katkı sağlar,
• kemiğin kalınlaşmasında rol oynar,
• kemiğin yenilenmesini ve onarılmasını destekler.

Kemiklerin Şekillerine Göre Sınıflandırılması

Kemikler şekillerine göre dört grupta incelenir:

• uzun kemikler,
• kısa kemikler,
• yassı kemikler,
• düzensiz kemikler.

Uzun Kemikler

Uzun kemiklerin boyu eninden fazladır. Dış yüzeyi sert kemik dokudan, uç kısımları süngerimsi kemik dokudan oluşur.

Dıştan içe doğru: **periost → sert kemik doku → süngerimsi kemik doku**

şeklinde bir düzen bulunur.

Uzun kemiklerin orta bölümündeki ilik boşluğunda **sarı kemik iliği** bulunur. Kemiğin uç bölümü ile gövde bölümü arasında **epifiz plağı** yer alır. Epifiz plağı kıkırdak yapıdadır ve kemiğin boyca uzamasında rol oynar. Birey gelişimini tamamladığında epifiz plağı zamanla kemikleşir ve boyca uzama sona erer.

Pazu, ön kol, arka kol, parmak, uyluk, kaval ve baldır kemikleri uzun kemik örnekleridir.

Kısa Kemikler

Kısa kemiklerin boyu ve genişliği yaklaşık olarak eşittir.

En dışta periost, onun altında sert kemik doku, iç kısımda ise süngerimsi kemik doku bulunur. Süngerimsi dokunun boşluklarında kırmızı kemik iliği vardır.

El ve ayak bilek kemikleri kısa kemiklere örnektir.

Yassı Kemikler

Yassı kemikler levhaya benzer görünümdedir. Yapılarında dıştan içe doğru:

• periost,
• sert kemik doku,
• süngerimsi kemik doku

bulunur.

Kürek, kalça ve kafatası kemikleri yassı kemiklere örnektir.

Düzensiz Kemikler

Düzensiz kemiklerin belirli bir şekli yoktur. Yapılarında kısa ve yassı kemiklerde olduğu gibi periost, sert kemik doku ve süngerimsi kemik doku bulunur.

Omurlar ve bazı yüz kemikleri düzensiz kemiklere örnektir.

Kemik İliği

Kemik iliği kök hücrelerden oluşur ve iki farklı yapıda bulunur:

• kırmızı kemik iliği,
• sarı kemik iliği.

Kırmızı kemik iliği, kök hücreleri içerdiği için:

• kırmızı kan hücrelerini,
• beyaz kan hücrelerini,
• trombositleri

üretir.

Sarı kemik iliği yağ bakımından zengindir ve kemik, kıkırdak ile kas gelişiminde kullanılabilecek yağı depolar.

Yeni doğan memelilerde ilik boşlukları daha çok kırmızı kemik iliğiyle doluyken doğum sonrasında bazı hücrelerin yağ depolamasıyla sarı kemik iliği oluşur.

İskelet Sisteminin Genel Görevleri

İnsan iskeleti baş, gövde, kollar ve bacaklar olmak üzere dört kısımda incelenir. Yetişkin bir insanda toplam kemik sayısı bireyler arasında küçük farklılık gösterebilir.

Kemikler:

• vücuda şekil ve destek sağlar,
• kaslarla birlikte hareketi gerçekleştirir,
• kafatası ve göğüs kafesi gibi yapılarda hayati organları korur,
• kalsiyum, fosfat ve magnezyum gibi mineralleri depolar,
• gerektiğinde bu mineralleri kontrollü biçimde kana vererek homeostaziye katkı sağlar.

Kıkırdak Doku

Kıkırdak doku, kıkırdak hücreleri ve hücreler arası maddeden oluşur.

Kıkırdak hücrelerine **kondrosit**, hücrelerin salgıladığı ara maddeye ise **kondrin** denir. Kondrositler yuvarlak veya oval biçimlidir ve kapsül yapısı içinde yer alır.

Kıkırdak doku:

• sinir içermez,
• kan damarı içermez.

Besin ve oksijenini çevresindeki bağ dokudan **difüzyonla** alır. Atıklarını da difüzyonla bağ dokuya verir.

Kıkırdak doku esnek, dayanıklı ve pürüzsüzdür. Bu özellikleri sayesinde eklem yüzeylerinde kemiklerin hareketini kolaylaştırır.

Kıkırdak Çeşitleri

Kıkırdak doku, ara maddesindeki liflerin yapısına göre:

• elastik kıkırdak,
• fibröz kıkırdak,
• hiyalin kıkırdak

olmak üzere üç grupta incelenir.

Elastik Kıkırdak

Bol miktarda elastik lif içerir. Bu nedenle esnek ve bükülebilir özelliktedir.

Kulak kepçesi, Östaki borusu, kulak yolu ve epiglottiste bulunur.

Fibröz Kıkırdak

Yoğun miktarda kolajen lif, az miktarda kondrosit içerir. Basınç ve çekmeye dayanıklıdır.

Omurlar arası disklerde ve köprücük kemiği eklemlerinde bulunur.

Hiyalin Kıkırdak

Kolajen lif içerir ve diğer kıkırdak çeşitlerine göre daha fazla kıkırdak hücresi bulundurur. Basınca dayanıklıdır. Mikroskop altında saydam ve camsı görünür.

Embriyonik dönemde iskelet hiyalin kıkırdaktan oluşur. Kemiklerin eklem yapan baş kısımlarında, kaburga uçlarında, burun ucunda ve soluk borusunda bulunur.

Eklemler

Kemiklerin birbirine bağlandığı noktalara **eklem** denir. Eklemler, iskelete hem hareket yeteneği hem de dayanıklılık sağlar.

Eklemde birleşen kemikler birbirlerine **ligament** adı verilen fibröz bağ doku lifleriyle bağlanır. Eklem bölgelerinde kaslar da kemikle bağlantı kurar.

Eklemler hareket yeteneklerine göre:

• oynar eklem,
• yarı oynar eklem,
• oynamaz eklem

olmak üzere üç gruba ayrılır.

Oynar Eklemler

Oynar eklemler geniş hareket yeteneğine sahiptir. Kol ve bacak eklemleri bu gruptadır.

Oynar eklemlerde:

• eklem yapan kemik yüzeyleri kıkırdakla kaplıdır,
• eklemin çevresinde eklem kapsülü bulunur,
• kapsülün iç yüzeyi sinovyal zarla kaplıdır,
• sinovyal zar eklem boşluğuna sinovyal sıvı salgılar,
• ligamentler kemikleri birbirine bağlar.

Sinovyal sıvı kemik uçlarının birbirine sürtünmesini azaltır, aşınmayı önlemeye yardımcı olur ve eklemin rahat hareket etmesini sağlar.

Ligamentler ekleme sağlamlık kazandırır ve hareketin belirli sınırlar içinde gerçekleşmesini sağlar.

Diz, dirsek, omuz, alt çene ve kalça eklemleri oynar ekleme örnektir.

Yarı Oynar Eklemler

Yarı oynar eklemler sınırlı hareket yeteneğine sahiptir.

Bu eklemlerde:

• eklem kapsülü yoktur,
• sinovyal sıvı yoktur,
• iki kemik arasında kıkırdak yapılı disk bulunur.

Bu disk:

• sürtünmeyi azaltır,
• darbelere karşı yastık görevi görür,
• kemikleri birbirine bağlar,
• kısmi hareket sağlar.

Omurlar arasındaki eklemler yarı oynar eklemlere örnektir.

Oynamaz Eklemler

Oynamaz eklemler hareket yeteneği olmayan eklemlerdir. Kemikler birbirine sıkı biçimde bağlanmıştır.

Bu eklemlerde:

• eklem kapsülü bulunmaz,
• sinovyal sıvı bulunmaz.

Oynamaz eklemler hareketten çok koruma ve dayanıklılık sağlar. Kafatası ve yüz kemikleri arasındaki eklemler bu gruptadır.

Kas Doku

Kas doku, kasılıp gevşeme yeteneğine sahip kas hücrelerinden oluşur. Kas hücreleri uzun yapılıdır ve **kas lifleri** olarak adlandırılır.

Kas hücresinin:

• hücre zarına **sarkolemma**,
• sitoplazmasına **sarkoplazma**

denir.

Kas dokuda ara madde bulunmaz. Kasılmayı sağlayan telciklere **miyofibril** denir. Miyofibriller:

• aktin,
• miyozin

filamentlerinden oluşur.

Kaslar yapı ve çalışma özelliklerine göre:

• iskelet kası,
• düz kas,
• kalp kası

olmak üzere üç gruba ayrılır.

İskelet Kası

İskelet kasları vücudun en büyük kas grubunu oluşturur. Kas lifleri çok sayıda hücrenin kaynaşmasıyla oluştuğu için çok çekirdeklidir. Çekirdekler hücre zarına yakın konumdadır.

Kas lifleri miyoglobin pigmenti nedeniyle kırmızı görünür.

İskelet kasları:

• somatik sinirlerin kontrolündedir,
• istemli çalışır,
• hızlı kasılır,
• çabuk yorulur.

Kol, bacak, sırt, karın ve yüz gibi birçok bölgede bulunur.

Aktin ve miyozin filamentlerinin düzenli dizilimi mikroskopta açık-koyu bantlaşma oluşturur. Bu nedenle iskelet kasına **çizgili kas** da denir.

Düz Kas

Düz kas hücreleri mekik biçimindedir. Tek çekirdeklidir ve çekirdek hücrenin ortasında bulunur.

Düz kaslar:

• otonom sinirlerin kontrolündedir,
• istemsiz çalışır,
• yavaş kasılıp gevşer,
• uzun süre çalışabilir.

Sindirim sistemi organlarının, kan damarlarının ve diğer iç organların duvarlarında bulunur.

Düz kaslarda bantlaşma görülmez.

Kalp Kası

Kalp kası görünüm olarak çizgili kasa benzer ve bantlaşma gösterir. Çizgili kastan farklı olarak kalp kasında düzensiz dallanmalar görülür.

Kalp kası:

• genellikle bir veya iki çekirdeklidir,
• çekirdekleri merkezde bulunur,
• istemsiz çalışır,
• hızlı, düzenli ve uzun süreli çalışır,
• yalnız kalpte bulunur.

Çalışma bakımından istemsiz olması nedeniyle düz kasa benzerken, görünüm bakımından çizgili kasa benzer.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Osteosit kemik hücresidir; kondrosit kıkırdak hücresidir.
• Osein kemik ara maddesi; kondrin kıkırdak ara maddesidir.
• Sert kemik dokuda Havers ve Volkmann kanalları bulunur; süngerimsi kemikte bulunmaz.
• Periost kemiğin dış zarını oluşturur; onarım ve kalınlaşmada görev yapar.
• Kırmızı kemik iliği kan hücresi üretir; sarı kemik iliği yağ depolar.
• Kıkırdak dokuda damar ve sinir yoktur.
• Elastik, fibröz ve hiyalin kıkırdak aynı özellikte değildir.
• Oynar eklemde sinovyal sıvı bulunur; yarı oynar ve oynamaz eklemlerde bulunmaz.
• İskelet kası istemli ve hızlıdır; düz kas istemsiz ve yavaştır.
• Kalp kası bantlı görünür ancak istemsiz çalışır.
• Kalp kası yalnız kalpte bulunur.
• Kas lifinin zarına sarkolemma, sitoplazmasına sarkoplazma denir.
• Miyofibriller aktin ve miyozin filamentlerinden oluşur.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Önce sorunun kemik, kıkırdak, eklem veya kas dokudan hangisini anlattığını belirle.
2. Havers ve Volkmann kanalları veriliyorsa sert kemik dokuyu düşün.
3. Gözenekli yapı ve kırmızı kemik iliği veriliyorsa süngerimsi kemik dokuyu düşün.
4. Boyu eninden fazla ve ilik boşluğunda sarı kemik iliği varsa uzun kemiği seç.
5. Kan damarı ve sinir bulunmaması kıkırdak doku için ayırt edici özelliktir.
6. Kıkırdak çeşidini lif ve bulunduğu yere göre ayırt et.
7. Eklem sorularında hareket derecesi ile kapsül, sinovyal sıvı ve kıkırdak disk özelliklerini birlikte değerlendir.
8. Kas sorularında çekirdek sayısı, bantlaşma, çalışma biçimi ve sinirsel kontrolü birlikte kullan.
9. İstemli + hızlı + çok çekirdekli + çizgili görünüm → iskelet kası.
10. İstemsiz + yavaş + tek çekirdekli + bantlaşma yok → düz kas.
11. İstemsiz + bantlaşma + dallanma + yalnız kalp → kalp kası.

Konu Özeti

Destek ve hareket sistemi kemik, kıkırdak, eklem ve kas dokuların birlikte oluşturduğu bir sistemdir. Kemik doku osteosit ve oseinden oluşur; sert ve süngerimsi kemik doku olarak ikiye ayrılır. Periost kemiğin dış zarını oluşturur. Kemikler uzun, kısa, yassı ve düzensiz olarak sınıflandırılır.

Kıkırdak doku kondrosit ve kondrinden oluşur, damar ve sinir içermez. Elastik, fibröz ve hiyalin kıkırdak olmak üzere üç çeşittir.

Eklemler hareket derecelerine göre oynar, yarı oynar ve oynamaz eklem olarak sınıflandırılır. Oynar eklemlerde sinovyal sıvı sürtünmeyi azaltır.

Kas doku kas liflerinden oluşur. Sarkolemma kas hücresinin zarı, sarkoplazma sitoplazmasıdır. Miyofibriller aktin ve miyozin filamentlerinden oluşur. İskelet kası istemli, düz kas ve kalp kası istemsiz çalışır.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Destek ve hareket sisteminin temel görevlerini açıklayabilmelisin.
• Kemik dokunun hücre ve ara maddesini tanımlayabilmelisin.
• Sert ve süngerimsi kemik dokuyu karşılaştırabilmelisin.
• Periostun görevlerini açıklayabilmelisin.
• Uzun, kısa, yassı ve düzensiz kemikleri ayırt edebilmelisin.
• Kırmızı ve sarı kemik iliğinin temel görevlerini karşılaştırabilmelisin.
• Kıkırdak dokunun yapısal özelliklerini açıklayabilmelisin.
• Elastik, fibröz ve hiyalin kıkırdağı karşılaştırabilmelisin.
• Oynar, yarı oynar ve oynamaz eklemleri ayırt edebilmelisin.
• Sinovyal sıvının görevini açıklayabilmelisin.
• İskelet, düz ve kalp kasını yapı ve çalışma özelliklerine göre karşılaştırabilmelisin.
• Sarkolemma, sarkoplazma, miyofibril, aktin ve miyozin kavramlarını doğru eşleştirebilmelisin.