Üç Üst Âlem Sisteminde Yer Alan Canlılar ve Genel Özellikleri Konu Anlatımı

Üç Üst Âlem Sisteminde Yer Alan Canlılar ve Genel Özellikleri

Canlıların yalnızca bitkiler ve hayvanlar olarak iki büyük gruba ayrılması, mikroskobik canlıların keşfedilmesi ve moleküler inceleme yöntemlerinin gelişmesiyle yetersiz kalmıştır. Günümüzde canlılar; hücresel yapı, genetik özellikler ve moleküler veriler dikkate alınarak **Bakteriler, Arkeler ve Ökaryotlar** olmak üzere üç üst âlemde (domain) sınıflandırılır.

Üç domain sistemi, canlılar arasındaki genetik ve yapısal farklılıkları daha doğru ve kapsamlı biçimde ortaya koymayı amaçlar. Özellikle genomik analizler, bakteriler ve arkelerin her ikisi de prokaryot olmasına rağmen birbirlerinden önemli ölçüde farklı olduğunu göstermiştir.

1. Domainleri Ayırmada Kullanılan Temel Özellikler

Üç domain karşılaştırılırken şu özellikler önemlidir:

• Hücre tipi
• Hücre sayısı
• Belirgin çekirdeğin bulunup bulunmaması
• Zarla çevrili yapıların bulunması
• Hücre duvarının yapısı
• Hücre zarının özellikleri
• Kromozom yapısı
• DNA'nın histon proteinleriyle ilişkisi
• Ribozomal RNA dizileri
• Metabolik özellikler
• Ekolojik özellikler
• Ekstrem koşullarda yaşama yeteneği

Bu özelliklerin birlikte değerlendirilmesi canlıların hangi domaine ait olduğunun belirlenmesini sağlar.

2. Prokaryot Canlıların Genel Özellikleri

Bakteriler ve arkeler prokaryot hücre yapısındadır.

Prokaryot hücrelerde genel olarak:

• Belirgin çekirdek bulunmaz.
• Zarla çevrili organeller bulunmaz.
• Genetik materyal nükleoit bölgede bulunur.
• Büyük ve tek bir halkasal kromozomal DNA bulunur.
• Bazı türlerde plazmitler bulunabilir.
• Ribozom bulunur.
• Hücre zarı bulunur.
• Çoğunda dayanıklı hücre duvarı bulunur.
• Bazılarında kamçı bulunabilir.
• Bazılarında pilus bulunabilir.
• Ototrof veya heterotrof beslenme görülebilir.

Plazmit

Bazı prokaryotlarda kromozomal DNA'dan bağımsız küçük halkasal DNA parçaları bulunur. Bunlara **plazmit** denir.

Plazmitler:

• Kromozomal DNA'dan bağımsızdır.
• Hücreye avantaj sağlayan bazı genleri taşıyabilir.
• Antibiyotik direnciyle ilişkili genleri barındırabilir.

Pilus

Bazı prokaryotlar **pilus** adı verilen yapılarla birbirlerine tutunabilir.

Kamçı

Bazı prokaryotlarda hareket kamçı aracılığıyla gerçekleşebilir. Bununla birlikte prokaryotların çoğu su akışı ve hava hareketi gibi çevresel koşullarla pasif olarak da taşınabilir.

3. Bakteriler

Bakteriler:

• Tek hücrelidir.
• Prokaryot hücre yapısındadır.
• Genellikle hücre duvarlarında **peptidoglikan** bulunur.
• Toprak, su, hava ve canlıların üzerinde ya da içinde yaşayabilir.
• Çok hızlı çoğalabilir.
• Beslenme ve enerji elde etme bakımından büyük çeşitlilik gösterir.

Bakterilerde Beslenme

Bazı bakteriler:

• Fotosentez yaparak ışık enerjisinden yararlanabilir.
• Heterotrof olarak dışarıdan hazır besin alabilir.

Bakterilerde Oksijen Gereksinimi

Bakteriler oksijen gereksinimleri bakımından farklı olabilir:

• Bazıları mutlaka oksijene ihtiyaç duyar.
• Bazıları oksijensiz ortamda yaşayabilir.
• Bazı türlerde oksijen yaşam için zararlı olabilir.

Bakterilerin Önemi

Bakterilerin hem yararlı hem zararlı etkileri vardır.

Yararlı etkiler:

• Bazı ilaçların üretiminde kullanılabilir.
• İnsülin, büyüme hormonu, çeşitli enzim ve proteinlerin üretiminde kullanılabilir.
• Atık arıtma süreçlerinde kullanılabilir.
• Denizlerdeki petrol kirliliğinin azaltılmasına katkı sağlayabilir.
• Yenilenebilir enerji üretimiyle ilişkili süreçlerde kullanılabilir.
• Bazı mikroorganizmalar sindirim sürecine yardımcı olabilir.

Zararlı etkiler:

• Bazı bakteriler hastalıklara yol açabilir.
• Solunum yolları gibi sistemlerde enfeksiyonlara neden olabilir.

4. Arkeler

Arkeler:

• Tek hücrelidir.
• Prokaryot hücre yapısındadır.
• Bakterilerden yapısal ve biyokimyasal açıdan farklıdır.
• Hücre duvarlarında **peptidoglikan bulunmaz**.
• Hücre zarlarında diğer organizmalarda bulunmayan sıra dışı lipitler bulunur.
• Bazı türlerde DNA, ökaryotlarda olduğu gibi histon proteinleriyle ilişkilidir.

Arkeler prokaryot olmalarına rağmen moleküler düzeyde bakterilerden çok ökaryot hücrelere benzeyebilir.

Arkelerin Yaşam Alanları

Bazı arkeler:

• Çok sıcak,
• Çok soğuk,
• Aşırı asidik,
• Aşırı bazik,
• Aşırı tuzlu

ortamlarda yaşayabilir.

Arkelere:

• Hidrotermal bölgelerde,
• Kaplıcalarda,
• Tuz havzalarında,
• Kutup ortamlarında,
• Okyanusların derin bölgelerinde

rastlanabilir.

Bazı arkeler yalnızca oksijensiz koşullarda yaşar. Sığırların ve termitlerin bağırsaklarında, gölet ve bataklık diplerinde yaşayan türleri bulunabilir.

Arkelerin Önemi

Arkeler ve arke enzimleri:

• Çevre kirliliğiyle mücadelede,
• Biyoyakıt üretiminde,
• Biyoteknolojik süreçlerde,
• Endüstriyel süreçlerde

kullanılabilir.

5. Bakteri ve Arkelerin Karşılaştırılması

Ortak Özellikler

• Prokaryot hücre yapısı
• Tek hücrelilik
• Belirgin çekirdeğin olmaması
• Zarla çevrili organellerin olmaması
• Halkasal kromozom
• Ribozom bulundurma

Farklı Özellikler

**Bakteriler:**

• Hücre duvarında peptidoglikan bulunur.
• DNA histon proteinlerine sarılı değildir.

**Arkeler:**

• Hücre duvarında peptidoglikan bulunmaz.
• Zar lipitleri bakterilerden farklıdır.
• Bazı türlerinde DNA histon proteinleriyle ilişkilidir.
• Ekstrem koşullarda yaşayabilen çok sayıda tür içerir.

6. Ökaryotlar Domaini

Ökaryotlar domaini:

• Tek hücreli mayalardan çok büyük hayvanlara kadar geniş bir canlı grubunu kapsar.
• Hücrelerinde belirgin çekirdek bulunur.
• Zarla çevrili yapılar bulunur.
• DNA histon proteinleriyle ilişkilidir.
• Hücre iskeleti bulunur.
• Tek hücreli veya çok hücreli olabilir.

Ökaryotların DNA'sı doğrusal yapıdadır ve histon proteinleri üzerine sarılarak paketlenebilir.

Ökaryotlar domaininde dört temel âlem bulunur:

1. Protista
2. Mantarlar
3. Bitkiler
4. Hayvanlar

7. Protista Âlemi

Protistler biyolojik çeşitlilik bakımından zengin bir gruptur.

Protistalar:

• Ökaryot hücre yapısındadır.
• Genellikle mikroskobiktir.
• Tek hücreli olanları vardır.
• Çok hücreli koloniler veya organizmalar oluşturan türleri de bulunur.
• Farklı beslenme biçimleri gösterebilir.
• Farklı hareket yapıları kullanabilir.
• Çok çeşitli ortamlarda yaşayabilir.

Protist Örnekleri

Tek hücreli örnekler:

• Amip
• Öglena
• Paramesyum

Çok hücreli veya koloni hâlindeki örnekler:

• Yeşil algler
• Kırmızı algler
• Esmer algler

Protistalarda Beslenme

Bazı protistler:

• Fotosentez yaparak ototrof beslenir.

Bazıları:

• Heterotrof beslenir.

Bazı türler:

• İç veya dış parazit olarak yaşayabilir.

Öglena bazı durumlarda fotosentez yapabilir, bazı durumlarda dışarıdan hazır besin alabilir.

Protistalarda Hareket

Bazı protistler:

• Yalancı ayak,
• Sil,
• Kamçı

kullanarak hareket eder.

Protistler genellikle eşeysiz üreme ile çoğalır.

Protistaların Önemi

Bazı protistler:

• Besin zincirlerinde üreticidir.
• Canlılar için önemli besin kaynağıdır.
• Sıtma gibi hastalıklara yol açabilir.
• Genetik araştırmalarda model organizma olarak kullanılabilir.
• Biyoyakıt ve gıda takviyesi üretiminde değerlendirilebilir.

8. Bitkiler Âlemi

Bitkiler:

• Ökaryottur.
• Çok hücrelidir.
• Selüloz yapılı hücre duvarına sahiptir.
• Klorofil içerir.
• Fotosentez yapar.

Bitkiler fotosentezle:

• Besin üretir.
• Atmosferdeki oksijen düzeyinin dengelenmesine katkı sağlar.

Ayrıca:

• Besin zincirinin birincil basamağında yer alır.
• Diğer canlılara yaşam alanı oluşturabilir.

9. Damarlı ve Damarsız Bitkiler

Bitkilerin sınıflandırılmasında iletim dokusunun bulunup bulunmaması kullanılabilir.

Damarlı Bitkiler

Su ve besin maddelerinin taşınmasını sağlayan iletim demetlerine sahiptir.

Örnekler:

• Eğrelti otu
• Atkuyruğu
• Kibrit otu
• İğne yapraklı ağaçlar
• Meyve veren ağaçlar

Damarsız Bitkiler

Belirgin iletim demetleri bulunmaz.

Örnekler:

• Kara yosunları
• Ciğer otları
• Boynuz otu

Bu bitkiler su ve besin maddelerinin taşınmasında daha basit yollar kullanır.

10. Tohumlu ve Tohumsuz Bitkiler

Bitkiler:

• Tohumlu
• Tohumsuz

olarak da sınıflandırılabilir.

Tohumlu Bitkiler

Tohumun durumuna göre:

• Açık tohumlu
• Kapalı tohumlu

olarak ayrılır.

Tohumlu bitkilerin tanınmasında:

• Çiçek,
• Meyve,
• Kozalak

gibi yapılar önemlidir.

Tohumsuz Bitkiler

Kara yosunları, ciğer otları ve eğrelti otları gibi bazı bitkiler tohum oluşturmaz.

Tohumsuz bitkiler genellikle nemli ortamlarda yaşar.

11. Mantarlar Âlemi

Mantarlar:

• Ökaryottur.
• Hücre duvarlarında **kitin** bulunur.
• Genellikle çok hücrelidir.
• Tek hücreli türleri de vardır.
• Kendi besinlerini üretemez.

Mantarlar çoğunlukla dış ortama enzim salgılar ve organik maddeleri dışarıda parçalar. Daha sonra oluşan küçük besin maddelerini alır.

Bu beslenme biçimi mantarları ekosistemlerde önemli ayrıştırıcılar hâline getirir.

12. Hif ve Miselyum

Çok hücreli mantarların vücudunda:

• İnce ipliksi yapılara **hif**
• Hiflerin oluşturduğu ağ yapısına **miselyum**

denir.

Şapkalı mantarlarda toprak üstündeki şapka benzeri yapı üremeyle ilişkilidir.

13. Mantarların Üremesi

Mantarlar:

• Sporlarla çoğalabilir.
• Maya mantarları tomurcuklanabilir.
• Eşeyli üreme de görülebilir.

Eşeyli üreme:

• Üreme hücrelerinin,
• Üreme yapılarının,
• Hiflerin

birleşmesiyle gerçekleşebilir.

14. Likenler

Bazı mantarlar:

• Alglerle,
• Siyanobakterilerle

ortak yaşam ilişkisi kurabilir.

Bu birlikteliğe **liken** adı verilir. Likenlerde yalnız mantar eşeyli üreyebildiği için likenlerin sınıflandırılması mantarlarla birlikte yapılır.

15. Mantarların Biyolojik ve Ekonomik Önemi

Mantarlar:

• Organik atıkları ayrıştırır.
• Karbon, azot ve fosfor gibi elementlerin doğal döngüsüne katkı sağlar.
• Bazı türleri besin olarak tüketilir.
• Maya mantarları hamur mayalanmasında kullanılır.
• Bazı antibiyotikler, özellikle penisilin, mantarlardan elde edilir.

Olumsuz etkileri:

• Küf mantarları gıdaları bozabilir.
• Bazı mantarlar cilt enfeksiyonlarına neden olabilir.
• Saçkıran, pamukçuk ve ayak mantarı gibi rahatsızlıklarla ilişkili türler bulunabilir.

16. Hayvanlar Âlemi

Hayvanlar:

• Ökaryottur.
• Hücre duvarı bulunmaz.
• Genellikle hareket edebilir.
• Besinlerini katı parçalar hâlinde alıp vücutlarında sindirir.
• Çoğunlukla eşeyli ürer.
• Bazı türlerinde eşeysiz üreme de görülebilir.

Kordalı canlılar yaşamlarının belirli bir döneminde **notokord** adı verilen esnek, ilkel iskelet yapısına sahiptir.

Hayvanlar:

• Omurgasızlar
• Omurgalılar

şeklinde ele alınır.

17. Omurgasız Hayvanlar

Omurgasız hayvanlar:

• Kıkırdak veya kemik yapılı iç iskelete sahip değildir.
• Bilinen hayvan türlerinin yaklaşık %95'ini oluşturur.

Başlıca gruplar:

• Süngerler
• Knidliler (sölenterler)
• Solucanlar
• Yumuşakçalar
• Eklem bacaklılar
• Derisi dikenliler

18. Süngerler

Süngerler:

• Deniz ve tatlı sularda yaşayabilir.
• Hayvanlar âleminin en basit yapılı üyelerindendir.
• Doku ve sistemleri bulunmaz.
• Vücutlarındaki deliklerden geçen sudaki küçük organizmaları süzerek beslenir.

19. Knidliler (Sölenterler)

Knidliler:

• Sindirim boşluğuna sahiptir.
• Dışarı açılan bir açıklıkları bulunur.
• Dokulaşma görülür.
• Sinir sistemi ve ağız yapısının görüldüğü ilk hayvan grubu olarak verilir.
• Av yakalama ve savunmada **knidosit** hücrelerini kullanır.

Örnekler:

• Hidra
• Denizanası
• Mercan

20. Solucanlar

Solucanlar:

• Tek bir şubede ele alınmaz.
• Suda, toprakta, organik maddelerde veya canlı vücudunda yaşayabilir.
• Segmentli veya segmentsiz olabilir.

Ekolojik önemleri:

• Toprağın havalanması
• Organik maddelerin parçalanması
• Toprak verimliliğinin artması

Bazı solucanlar parazit olup sağlık sorunlarına yol açabilir.

21. Yumuşakçalar

Yumuşakçalar arasında:

• Salyangoz
• Midye
• Ahtapot
• Mürekkep balığı

bulunur.

Bazı yumuşakçalarda kabuk:

• İç organları korur.
• Savunmaya katkı sağlar.

Ahtapot ve mürekkep balığı gibi bazı türlerde dış kabuk bulunmaz.

22. Eklem Bacaklılar

Eklem bacaklılar:

• Hayvanlar âleminin en kalabalık ve çok çeşitli gruplarındandır.
• Organik yapılı sert dış kabuğa sahiptir.
• Segmentli vücut yapısı bulunur.
• Eklemli üyeleri vardır.
• Adaptasyon yetenekleri gelişmiştir.

Örnekler:

• Böcek
• Örümcek
• Akrep
• Yengeç

Bazı böceklerde **başkalaşım (metamorfoz)** görülür.

23. Derisi Dikenliler

Derisi dikenliler:

• Deri dikenlerine,
• Su kanallarına,
• Sert iskelet yapılarına,
• Tüp ayaklara

sahip olabilir.

Örnekler:

• Denizyıldızı
• Denizkestanesi
• Denizhıyarı

24. Omurgalı Hayvanların Genel Özellikleri

Omurgalılar:

• Yaşamlarının belirli dönemlerinde notokord bulundurur.
• Sırt bölgesinde içi boş sinir kordonuna sahiptir.
• Kıkırdak veya kemikten oluşan iç iskelet taşır.
• Eşeyli ürer.
• Holozoik beslenir.
• Böbrekler temel boşaltım organlarıdır.
• Kapalı kan dolaşımına sahiptir.
• Hemoglobin alyuvarların içinde bulunur.

Omurgalılar beş sınıfta incelenir:

1. Balıklar
2. Amfibiler
3. Sürüngenler
4. Kuşlar
5. Memeliler

25. Balıklar

Balıklar:

• Suda yaşar.
• Solungaç solunumu yapar.
• Kemik veya kıkırdak iskelete sahiptir.
• Vücut sıcaklıkları değişkendir.
• Yüzgeçleri hareket, denge ve yön değiştirmede görev yapar.
• Çoğunun derisi pullarla kaplıdır.
• Genellikle dış döllenme ve dış gelişme görülür.

Örnek:

• Köpek balığı ve vatoz → kıkırdaklı
• Aslan balığı ve yılan balığı → kemikli

Aslan balığı istilacı tür olarak biyolojik çeşitliliği olumsuz etkileyebilir.

26. Amfibiler

Amfibiler:

• Yaşamlarına suda başlar.
• Ergin hâlde hem suda hem karada yaşayabilir.
• Başkalaşım geçirir.
• Derileri pulsuz, nemli ve yumuşaktır.
• Vücut sıcaklıkları değişkendir.
• Dış döllenme ve dış gelişme görülür.
• Larvaları solungaç solunumu yapar.
• Erginleri akciğer ve deri solunumu yapar.

Örnekler:

• Kurbağalar
• Semenderler

27. Sürüngenler

Sürüngenler:

• Pullu deriye sahiptir.
• Vücut sıcaklıkları değişkendir.
• Akciğer solunumu yapar.
• Yumurtaları kabukludur.
• İç döllenme ve dış gelişme görülür.
• Bazı türlerinde deri değiştirme görülür.

Örnekler:

• Yılan
• Timsah
• Kaplumbağa
• Kertenkele
• İguana

28. Kuşlar

Kuşlar:

• Tüylüdür.
• İki bacaklıdır.
• Hafif ve güçlü iskelet yapısına sahiptir.
• Ağızlarında diş yoktur.
• Gaga bulunur.
• Akciğer solunumu yapar.
• Akciğerlerine bağlı hava keseleri bulunur.
• İç döllenme ve dış gelişme görülür.
• Kabuklu yumurta oluşturur.
• Kuluçka davranışı gösterir.
• Vücut sıcaklıklarını sabit tutar.

Bazı kuşlar göç eder. Penguen uçamasa da kuşlar grubunda yer alır.

29. Memeliler

Memeliler:

• Meme bezlerine sahiptir.
• Yavrularını sütle besler.
• Yavru bakımı görülür.
• Akciğerlerinde alveol bulunur.
• Olgun alyuvarları çekirdeksizdir.
• Vücut sıcaklıkları sabittir.
• Kaslı diyaframa sahiptir.
• Ter bezleri bulunur.
• Genellikle kıllıdır.
• İç döllenme görülür.

Memeliler:

• Yumurtlayan
• Keseli
• Plasentalı

gruplar içerebilir.

Plasenta, anne ile yavru arasında besin ve atık geçişine katkı sağlar.

Örnekler:

• Balina, fok, yunus → suya uyum sağlamış
• Deve, aslan, koyun → karada yaşayan
• Yarasa → uçabilen memeli

30. Canlıların Biyolojik ve Ekonomik Önemi

Canlıların her biri biyolojik çeşitlilik ve insan yaşamı için farklı önemlere sahiptir.

Bakteri ve Arkeler

• İnsülin, büyüme hormonu, enzim ve protein üretimi
• Petrol kirliliğinin azaltılması
• Atık arıtma
• Yenilenebilir enerji üretimi
• Sindirime yardımcı mikroorganizmalar
• Bazı hastalıklara neden olan türler

Protistler

• Besin zincirinde üreticilik
• Besin kaynağı olma
• Sıtma gibi hastalıklara neden olabilme
• Genetik araştırmalarda kullanım
• Biyoyakıt ve gıda takviyesi üretiminde kullanım

Mantarlar

• Ayrıştırıcılık
• Madde döngülerine katkı
• Antibiyotik üretimi
• Besin olarak kullanım
• Bazı hastalıklara ve gıda bozulmalarına neden olma

Bitkiler

• Oksijen üretimi
• Besin üretimi
• Yaşam alanı oluşturma
• Besin zincirinin temelini oluşturma

Hayvanlar

• Besin zincirinde önemli rol
• Bitkilerin üreme hücrelerinin taşınmasına katkı
• Tarım ve hayvancılıkta insan beslenmesine katkı

Sık Karıştırılan Noktalar

• Üç domain: Bakteriler, Arkeler, Ökaryotlar.
• Bakteri ve arke prokaryottur.
• Bakterilerde peptidoglikan bulunur; arkelerde bulunmaz.
• Arkelerin bazı türlerinde histon bulunabilir.
• Ökaryotlarda belirgin çekirdek ve zarla çevrili yapılar bulunur.
• Protistaların tamamı tek hücreli değildir.
• Bitkilerin tamamı tohumlu değildir.
• Mantarların hücre duvarı kitindir.
• Hayvan hücrelerinde hücre duvarı yoktur.
• Omurgasızlar bilinen hayvan türlerinin büyük çoğunluğunu oluşturur.
• Amfibilerde larva ve ergin dönemin solunum şekilleri farklıdır.
• Kuş ve memeliler sabit vücut sıcaklığına sahiptir.
• Balık, amfibi ve sürüngenlerin vücut sıcaklıkları değişkendir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Önce hücre tipini belirle: prokaryot mu, ökaryot mu?
2. Peptidoglikan varsa bakteriyi; peptidoglikan yok ve prokaryotsa arkeyi düşün.
3. Belirgin çekirdek ve zarlı organeller varsa ökaryot domainine yönel.
4. Selüloz duvar + klorofil + fotosentez → bitki.
5. Kitin duvar + dış sindirim + heterotrof beslenme → mantar.
6. Hücre duvarı yok + holozoik beslenme → hayvan.
7. Protistalarda tek hücrelilik, farklı beslenme ve hareket biçimlerini hatırla.
8. Omurgasız sorularında grubun ayırt edici yapısını ara.
9. Omurgalılarda solunum, vücut sıcaklığı, döllenme-gelişme ve vücut örtüsünü karşılaştır.
10. Biyolojik önem sorularında canlının ekosistem ve insan yaşamındaki yararlı/zararlı etkilerini birlikte düşün.

Konu Özeti

Üç üst âlem sistemi canlıları bakteriler, arkeler ve ökaryotlar olarak sınıflandırır. Bakteriler ve arkeler prokaryottur; ökaryotlar çekirdek ve zarla çevrili yapılara sahiptir. Bakteri ve arkeler hücre duvarı, zar yapısı ve moleküler özellikler bakımından ayrılır.

Ökaryotlar domaini protista, mantarlar, bitkiler ve hayvanlar âlemlerini kapsar. Bu âlemler hücre duvarı, beslenme, organizasyon, hareket, üreme ve ekolojik roller açısından farklılaşır.

Canlılar yalnız sınıflandırma açısından değil; ekosistemlerin işleyişi, besin üretimi, madde döngüleri, biyoteknoloji, sağlık, tarım ve hayvancılık açısından da önemlidir.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Üç domaini sayabilmelisin.
• Bakteri, arke ve ökaryotların temel farklarını açıklayabilmelisin.
• Peptidoglikan, histon, halkasal DNA ve zarlı organel özelliklerini domainlerle eşleştirebilmelisin.
• Protista, bitki, mantar ve hayvan âlemlerinin temel özelliklerini ayırt edebilmelisin.
• Damarlı-damarsız ve tohumlu-tohumsuz bitkileri ayırabilmelisin.
• Hif, miselyum ve liken kavramlarını açıklayabilmelisin.
• Temel omurgasız grupları tanıyabilmelisin.
• Balık, amfibi, sürüngen, kuş ve memelilerin ayırt edici özelliklerini karşılaştırabilmelisin.
• Canlı gruplarının biyolojik ve ekonomik önemine örnek verebilmelisin.